Skip to main content

Full text of "Richeri Historiarum libri IIII .."

See other formats 


This  book  belongs  to 
THE  CAMPBELL  COLLECTION 

purchased  with  the  aid  of 
The  MacDonald-Stewart  Foundation 

and 
The  Canada  Council 


^vi^^  OT  .v^uae,,,; 


:^  ^ 


O^. 


LIBRARY  '^ 


^^J-onio,  Co^a^ 


1">|»  »ii>iir*  ^*^' 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/richerihistoriar51rich 


SCRIPTORES 


RERUM  GERMANICARUM 


IN  USUM  SGHOLARUM 
EX 

MONUMENTIS  GERMANIAE  HISTORICIS 

RECUSI. 


RICHERI  HISTORIARUM 

LIBRI  IIII. 

EDITJO  ALTERA. 


HANNOVERAE 

IMrENSIS  BIIJLIOPOLII  IIAIINIANI 

1877. 


CAMPBEl 


RICHERI 


HISTORIARUM 


i».u:*mV^ttMMHJ^tfilM^ll'^/^i^i*^WtfMfW***^ 


LIBRI  IIII. 


IN  USUM  SCHOLARUM 

EX 

MONUMENTIS  GERMANIAE  HISTORICIS 

RECUSI. 

EDITIO  ALTERA. 

RECOGNOVIT  GEORGIUS  WAITZ. 


HANNOVERAE 

IMPENSIS  BIBLIOPOLII  HAHNIANI 

1877. 


HANNOVERAE,  TVPIS   OULEMANNORUM. 


*iiiclier^is,  ut  ipso  tradente  disclmus,  Sanctl  ii^emi^u  *ss.  iii, 
extra  muros  Remenses  monachus^j  patrem  hahuit  JRodulfumy  ^' 
Ludovici  Transmarini  regis  militem  *  et  consiliarium.  Pater*p-  562. 
'consilio  commodus,  facundia  simid  et  audacia  plurimus, 
unde  et  rex  admodum  ei  consuescehat  et  apud  eum  saepis- 
sime  co7isultahaty'  inter  alia  quae  patravitj  anno  949.  Lau- 
duni  capiendi  ordinem  in  consilio  regis  "proposuit  et  ipse 
dux  feliciter  executus  est  ^y  atque  a.  956.  Gerhergae  reginae 
vindex  Montem  Castriloci,  Hannoniae  caput^  noctu  expugna- 
vit  et  Ragenerum,  qui  reginae  injurias  intulerat,  uxore  et 
liberis  inde  ahlatis ,  ad  satisfaciendum  reginae  cbegit^, 
Tcdi  patre  editum  et  Lothario  rege,  qui  idtimus  Karolorum 
dignitatem  regiam  i^iter  hella  civilia  et  externa  haud  in- 
feliciter  sustinuitj  adidtum,  Richerum  studio  regii  generis 
et  patriae  amore  flagrasse  et  primam  rerum  puhlicarum  et 
artis  militaris  notitiam  domi  consecutum  esse,  haud  est  quod 
mireris.  Ultimis  Odelrici  archiepiscopi  annis^,  vel  quod 
potius  credam  Adalherone  archiepiscopo,  monasterium  Sancti 
Remigii  intravit,  uhi  stih  RoduJfi  ahhatis  disciplina  "ah 
egregio  magistro  Gerhei^to  litteris  instructus,  artihus  lihera- 
lihus  studium  advertit  diversasque  philosophiae  partes 
edoctus  et  classicis  Romanorum  scriptorihus,  philosophis, 
poetis,  historicis,  cosmographis  imhutus,  ut  de  monacho 
sperari  poterat,  sanctis  patrihus  etiam  et  canonihus  eccle- 
siasticis  legendis  operam  dedit  ^.  Erat  tunc  Remorum  urhs 
ut  inter  Galliae  civitates  ah  antiquo  clara  et  primatu  prae- 
sulis  insignis,  ita  Adalheronis  regimine  nohilitata  eoque 
non  minus  exemplis  quam  doctrina  animis  morihusque 
juvenum  formandis  valida,  Richerus  igitur  honitate  et 
ingenio  amicitiam  Gerherti  sihi  comparavit^  ^viri\  ut  ejus 
verhis  utar,  'magni  ingenii  ac  miri  eloquiij  quo  tota  Gallia 
acsi  lucerna  ardente  vihrahunda  refulsif.     Qui  cum  intimis 

1)  Prologus    operis    et   lib.  IV,  50.  2)  II,  87—91.  3)  III, 

6—10.         4j  Certe  haud  ante  annum  966;    nam  Flodoardum  non  no- 
visse  videtur;  cf.  prologum.  5)  I,  3.     Hieronyraus  et  Sulpicius  me- 

morantur,  III,  46  sqq.  auctores  classicos  a  Gerberto  adhibitos  recenset. 
Sallustium  diligenter  legit  eiusque  verbis  non  raro  usus  est. 


VI  RICHERI  HISTORIARUM  LIBRI  IIII. 

Adalberoni  archiepiscopo  a  consiliis  essety  atque  itineribuSj 
ejnstolis  et  magisterio  summis  in  Gallia,  Germania  et  Italia 
viris  familiaritate  jungeretur,  optimam  juveni  rerum  sui 
temporis  cognoscendarum  et  pferspiciendarum  facultatem 
dedit.  Medias  tamen  inier  turbas,  quae  Karolorum  casum 
et  novi  regni  initia  comitabantur,  Eicherus  arti  medicae  se 
addixit^  quam  quo  studio  sit  amplexus,  ex^  plurimis  mor- 
borum  descriptionibus  operi  insertis  i  colligitur.  Anno  991. 
mense  Martio  ab  amico  Heribrando,  onedico,  Carnotensi 
clerico,  litteris  et  legato  arcessitus,  Carnotum  adiity  ubi  apud 
magnae  liberalitatis  et  scientiae  virum  Hippocratls  apho- 
rismos  et  librum  de  concordia  Hippocratis  Galeni  et  Su,- 
riani  studiosius  evolvit;  cujus  itineris  molestias  ipse  ex- 
2?osuitK  Paido  post  cum,  Arnulfo,  Adalberonissuccessorey^ 
deposito,  Gerbertus  regum  Hugonis  et  Rotherti,  discipuli 
sui,  favore  archiepiscopatum  Remensem  suscepisset,  Richero 
historiae  Gallorum  conscribendae  auctor  factus  est.  Quod 
quidem  munus  ^ob  summam  quam  afferre  videbatur  utilita- 
tem  et  materiae  ubertatem  eo  animi  nisu  suscepit,  ^  qua 
jube7itis  mira  benivolentia  se  pertrahi'  dicit^,  triennioque 
absolvit.  Siquidem  annis  995.  et  996.  litteras  ad  Gerbertum 
*p.  bes.ojyeri  praefixas,  *librum  L  et  libri  U.  capita  1—78,  quibus 
historia  usque  ad  annum  948.  perducitur,  conscripsit,  reli- 
qua  libri  11.  capita,  librum  III.  et  IV.  historiam  annorum 
948—995.  co7nplexos,  a^mis  996—998.  addidisse  et  tu7n  quo- 
que  totum  opus  retractasse  idtima^nque  ei  manum  admovisse 

videtur*. 

Co7isiliu7n  et  rationem  operis  ipse  praefatus  ita  prodit : 
Bella  a  Gallis  patrata  variosque  eorum  tumultus  ac  divorsae 
negotiorum  rationes  ad  memoriam  reducere  scripto  specialitei 
propositum  est.  Si  qua  vero  aliorum  efferantur,^  ob  inciden 
tes  rationes,  quae  vitari  non  potuerunt,  id  evenisse  putetur 
Initium  operis  ab  eo  tempore  sumsit,  quo  Hincmarus  anna 
libus  suis  fine7n  dederatK  Et  cu7n  per  centum  ampliu; 
annos  librum  deduce^idum  proponeret,  Julii  Caesaris  exem 
plo  a  divisione  Orbis  et  descriptione  Galliae  populorumqu, 
eam  incolentium  exo7'sus^j  historiam   Odonis  et  Karoli    /1 

1)  e.  g.  I,  11.  13.  18.  49.  56.  65.  II,  37.  46.  59.  99.  103.  III,  13  00 
109.     IV,  5.  24.  50  sqq.  94.  2)  IV,  50.  3)  Prologus.  4)  Hae 

inde  eflicio,  qiiod,  cum  prior  operis  pars  atramonto  fiisco,  reliqua  ind 
a  capite  79.  libri  II.  nio^riori,  quo  et  correctionos  ct  additamcnta  prio 
ris  partis,  conscripta  sint,  eadem  atramenti  diversitas  in  notitiis  histo 
ricis  offenditnr,  quae  ultimae  eodicis  pag^inae  a  Richero  illatao,  prao 
cipua  annorum  995.  ot  990.  facta  atramonto  fusco  et  vix  lojrondo.  qual 
in  prima  parte  operis  occurrit,  roliqua  aunorum  990  —  998.  niiiriwr 
quali  reliqua  operis  et  corroctioues  conscripta  sunt,  oxhibont.  i'>^  VtK 

logus.  0)  Lib.  1 ,   1  —  3. 


RICIIERI  IIISTORIARUM  LIBRI  IIII.  VII 

ref/um  usqtte  ad  a.  920. '  ex  fontibus,  si  Flodoardi  histo- 
riani  Remensem  excipias,  iinde  pauca  tantum  mutuatus  est, 
nobis  inaccessis  proponit;  historiam  Karoli  IV,  Rotberti, 
Rodtdji,  Litdovici  et  initia  Lotharii  inde  ab  a.  1)20.  usque 
ad  a.  965.  ex  Flodoardi  annalibus  ^  et  [historia  Remensi  ^, 
fortasse'^  etiamj  fontibus  nobis  ignotis  concinnavit,  deni- 
que  regna  Lotharii^,  L^udovici  Vj  Hugonis  et  Rotberti^  ab 
a.  969.  usque  ad  a.  995.  historico  nullo  adjutus,  adhibitis 
tamen  chartis  nonmdlis  archivi  Sancti  Remigii''  atque  Ger- 
berti^  historia  concilii  Remensis  et  synodi  Mosomensis, 
conscripsit,  Quod  quo  consilio  quave  jide  fecerity  collatis 
cinn  historia  fontibus  ejus  qui  hodieque  extant,  perspicietur. 
Lgitur  cum  non  annates  sed  historiam  Gallorum  scribendam 
sibi  proposuisset,  Flodoardi  libro  adhibito,  ^non  verba  eadem, 
sed  alia  pro  aliis  longe  diverso  orationis  schemate  dispo- 
suit^y  satisque  lectori  fieri  arbitratus  est,  si  probabiliter^^ 
atque  dilucide  breviterque  omnia  digessissef.  Certe  neminem 
latebit  nec  reprehendi  potest,  Richerum  plurima  a  Flodo- 
ardo  prolata  omisisse,  reliqua  saepe  ita  disposuisse,  ut  ordo 
rerum  gestarum  midto  melius  intelligeretur  ^\  additisque 
suis  omnia  ita  digessisse,  ut  plane  nova  probabilisque  nar- 
ratio  evaderet;  nec  tantum  indidgendum,  sed  gratulandum 
est,  quod  pro  varia  qua  excelluit  doctrinae  copia  res  a 
Flodoardo  interdum  non  nisi  verbo  attactas  amplius  expo- 
suitj  ita  ut  vel  ea  pars  operis^  quae  ex  uno  Flodoardo 
fluxit,  commentarii  ^"^  perpetui  a  viro  insigni  scripti  vices 
quodammodo  expleat;  ignosci  potest,  qitod  Flodoardumnon- 
nunquam  haud  bene  inteilexit^^;    at  acri  censura  animad- 

1)  I,  4 — 10.  2)  I,  19.  usque  III,  21.  Cf.  prolog.  [ubi  haec  postea 
addita  sunt.  Codice  usus  est  qualis  in  editione  SS.  III.  sig-no  3 
indicatur;  cf.  II,  6Q.  —  Flodoardi  chronicon  plenius,  etiara  res  ante  a.  919. 
gestas  complectens,  ipsi  ad  manus  fuisse,  Guadet  in  editione  sua  I, 
p.  XXIII.  proposuit.  Idem  etiam  Wittich,  Forschungen  III,  p.  125,  sta- 
tuere  videtur].  3)  II,   78.  4)  [In  dubium  hoc    vocavit  Reimann^ 

De  vita  et  scriptis  Richeri  p.  17  sqq.  Cf.  vero  Wittich  1.  1.]. 
5)  III,  22  —  109.  6)  Liber  IV.  7)  III,  29.  30.  8)   IV,   73. 

9)  Prologus ;  —  e.  g.  I,  49.  Flodoardi  locum  Warnarius  comes 
ibl,  equo  cui  sedebat  occiso,  captus  et  interemptus  est,  Richerus  ita 
exprimit:  Warnerius  comes  ibi,  equo  occlso  quo  vectus  ferebatur,  decem 
vulneribus  perfossus  interierit.  I,  51 :  rex  inter  humeros  sauciatus,  ubi 
Flodoardus  rex  ibi  vulneratus  scribit.  10)  Vox  ambigua  ab  ipso  adhibita 
[de  cuius  sensu  cf.  III,  50.  59].  11)  e.  g.  II,  27.  43.  12)  e.  g.  I,  64. 
commendationis  usus  exponitur;  I,  60.  61.  consecratio,  I,  62.  Lauduni 
captio,  II,  45.    Remorum    obsidio.  13)  e.  g.  I,  50,    ubi   reversos    e 

pugna  Nortmannos  insuhim  ingressos  esse  scribit,  cum  Flodoardus  id 
a  Nortmannis  Rodomensibus  factum  narret;  ibidem  regem  Rodulfum 
insulam  expugnasse  dicit,  quod ,  rege  in  pago  Bellovacensi  morante, 
Heriberto  comiti  debetur;  II,  82.  synodos  S.  Vincentii  Laudunensem 
et  Trevirensem  confundit. 


VIII  RICHERI  HISTORIARUM  LIBRI  IIII. 

'ip.^u.ijertendmn,  quod  non  semel  *a  Flodoardo  recedens^  In  hello- 
riim  descrvptione  aut  permagnos  ^  aut  mtdto  majores  quam 
Flodoardo  teste  novimus  2  pugiiatorum  aut  occisorum  nu- 
meros  refert,  quod  Gallis  victoriam  immeritam^  attrihuitj 
immo  Flodoardum  undecim  millia  trecentos  quadraginta 
quinque  in  parte  Rotherti,  in  parte  Karoli  septem  millia 
centum  et  duodeviginti  caesos  scrij)sisse  dicit^^  uhi  Flodo- 
ardi  codices  et  editiones  omnes  *  ttonnisi  liaec  verha :  multis 
ex  utraque  parte  cadentibus  legunt.  Quod  ut  veritati  aperte 
contrarium  nec  uUa  excusatione  ohvelandum,  ita  leve  tamen 
vitium  videhitur,  si  alium  locum  intuearis,  quo  se  in  licen- 
tiam  viro  candido,  qualem  historiarum  scriptorem  esse  decet, 
jplane  indignam,  partium  studio  et  vanitate  ahripi  jyassus 
est,  Nam  cum  operi  ad  jinem  perducto  secundam  manum 
admoveret,  eam  lihri  primi  partem.,  quae  de  rehus  Karoli 
cum  Belgis  et  duce  eorum  Giselherto  agit,  ita  retractare 
non  eruhuity  ut  Belgicae  loco  Germaniam  et  pro  Giselherto 
Heinricum  scriheret,  quo  scilicet  Germaniam  Karolo  eo 
tempore  suhjectam  fuisse  simidaretj  quod  ah  Fkkehardo 
Uraugiensi,  qui  nostrum  evolverat,  receptum,  cum  reliquis 
omnihus  testimoniis  repugnaret,  ad  nostra  usque  tempora 
scrupulum  saltem  historicis  injecit,  nec  nisi  authentico  re- 
perto  explicari  potuit.  Talihus  Bichemim  patriae  ultra 
quam  ferri  potest  studiosuin  et  vanae  gloriae,  quae  vel  in 
Napoleonis  nuntiis^  indignationem  populorum  incurrit, 
deditum  experti,  si  totum  opus  caute  legendum,  nec  tdlo 
ejus  loco  nisi  fundamentis  ejus  hene  perspectis  utendum  esse 
censemuSj  nihil  idtra  justum  et  verum  statuere  videhimur. 
Et  vel  primis  lihris  praeter  ea  quae  Flodoardi  auctoritate 
nituntur  plura  nostro  propria  inesse^  quihus  fidem  praestare 
fas  sit,  ultro  fateor,  Pertinere  eo  videntur  historia  Odonis 
regis,  praecipue  narratio  de  victoria  apud  Montem  Panchei  "^, 
licet  nulla  ejus  in  annalihus  Vedastinis,  Ahhone  vel  Regi- 
none  mentio  occurrat,  in  historia  Karoli  et  Rodulfi  notitiae 
de  rehus  Belgicis^  ex  antiquo  fonte  derivatae,  sed  supra 
adidterationis  notatae,  narrationes  de  Haganone,  de  cap- 
tione  Karoli^,  de  rehus  Nortmannorum^^ ,  et  pauca  alia^*, 

1)  e.  g-.  I,  62.  8000;  I,  44.  primo  5000  scripsit,  tum  6000,  aeinde 
10000.  2)  I,  49.    plus  qunm  800  Flodonrdus,  960  Kioherus ;    I,  M. 

Flodoardus  1100,  Rieherus  8000;  II,  85.  oeeisi  plus  quiuu  560 
Richerus,    quadraginta    Flod.  Annales.  3)  I,  49.    vietoria  do  Nort- 

niannis  reportata,  castrorum  ineensio,  3000  Nortmanni  oeeisi  Flodoardo 
repug-nant.  4)  I,  46.  5)  a.  923.  Alteran»  Flodi>ardi  etlitionem  vel 
aliud  fortasse  eius  opus  nobis  ineognitum  hie  niinime  in  ealeulum  ve- 
nire  posse,  quae  sequuntur  denionstrant.  6)  litilletins.        7)   1,  4—13. 

8)  I,  20.  23.  24.  34.  35-41.  9)  I,  14-16.  21.  22.  10)  I,  28—33. 
11)  e.  g.  I,  63. 


RICIIERI  IIISTOKIARUM  LIBRI  IIII.  IX 

multa  '  in  liistorla  Ludooici  IV,  cui  et  Ulclieri  j)atrem  a 
consiliis  fuisse  diximus,  et  cujus  extrema  ipse  fortasse  puer 
vidit.  In  hac  igitur  operis  parte  ita  procedendum  est,  ut^ 
adhibito  Flodoardoy  prinium  quid  ei  deheatur  aiit  nonnisi 
pro  commentariu  ejus  hahendum  sit  inteUigatur,  deinde 
reliquorum  in  fidem^  auctoris  vaniloquentiae  ac  nimii  pa- 
triae  studii  ratione  hahda,  imjuiratur.  Qua  via  licet  eorum 
quoque,  quae  ex  fontihiLS  nohis  incognitis  fiuxerunty  aucto- 
ritas  aliquotiens  infringatur'-,  ea  tamen  ad  historiam  sae- 
culi  decimi  intelligendam  plurimum  conducere  reperies. 
Altera  operis  pars,  lihri  111.  capita  22 — 110.  et  lihrum  IV. 
complexa,  praecip>uam  sihi  laudem  comparahit,  quippe  qua 
auctor  suum  temjjus  et  res,  quas  ipse  expertus  fuerat  aut 
a  Gerherto,  operis  scrihendi  suasore,  didicerat ,  candide^ 
perspicue  et  accurate  conscripsit.  Laudi  accedit,  quod  ani- 
mum  Karolorum  studiosum  vel  post  exitium  eorum  servavit^ 
nam  licet  Adalheronem  et  Gerhertum  secutus,  regum  novo- 
rum  auctoritatem  agnoscertt^,  et  tyranni  vocahidum^  quo 
antea  rehelles  et  desertores^  Karoli  et  Ludovici  nuncupare 
solitus  fuerat^ ,  inde  ah  Hugonis  coronatione  in  Karolum 
transferret^ ,  ejus  tamen  causae  justitiam  minime  celavify 
et  Adalheronis  Laudunensis  episcopi  proditionem  narratione 
ipsa  quam  acerrime  fieri  poterat  reprehendit.  In  conciliis 
ad  Sanctum  Basolum  et  Mosomensi  scrihendis  cum  Ger- 
herto  in  universum  congruit,  quaedam  a  Gerherto  omissa^ 
profert,  omnia  tamen,  ut  operis  institutum  poscehat,  hene 
concepta  succincte  exposuit.  Acta  ah  utroque  inserta  pau- 
cissimis  et  nidlius  momenti  vocihus  discrepant,  uhi  cujits- 
nam.  auctoritas  praevaleat,  haud  liquet. 

Opus  igitur  ad  lancem  appensum  auctorem  ostendit 
henevolum,  gravem,  sagacem,  varia  eruditionis  specie  in- 
structum,  rerum  in  causas  inquirere  solitum,  hominum  et 
rerum  qui  ad  historiam  sui  temp)oris  facerent  hene  gnarum, 
quique  Romanorum  exemplo  historiam  scrihere  didicisset. 
Prae  aliis  etiam  sui  aevi  scripiorihits  peritia  artis  hellicae^ 
et  locorum^^  quihus  res  gestae  sunt  insignis,  iis  descrihendis 
operam  dedit,     Errores  nimio  gloriae  ^atriae  studio  et  vani- 

1)  e.  g.  II,  1—5.   16—20.  30-35.  51-59.   87  —  90.  93.  94;   in 
principio  Lotharii  III,  6  —  10.  2)  e.  g.  II,  30  sqq.  ad  caedem  Wil- 

helmi  Nortmannorura  ducis  Ottoni  Magno  imputandam  uiiius  Richeri 
auctoritas    non    sufficit.  3j  Rotbertum,    Gerberti    discipulum,    etiam 

novisse  videtur;    biudat  eum  IV,   13.  4j  I,  46.  5)  e.  g-.  II,  27. 

6)  IV,  18.  7)  IV,  39.  8)  Guidonis    episcopi    orationera    IV,  63 

[qnara  fictam  putarim].  9)  Cf.  descriptiones  pugnarum   et  machina- 

rum  bellicarum  I,  8  sqq.  II,  10.  35.  45.  III,  8.  103-107.  IV,  17. 
19.  22.  10)  e.  g.  III,   101.  Virduni  situs. 


X  RICHERI  HISTORIARUM  LIBRI  IIH. 

tati  trihuendi  ^  Ordo  in  universum  temporis  decursitm 
seciUus,  nonnunquam  studio  rerum  connectendarum  turba- 
tur.     Oratio  dilucida,   brevis,    vigore  et  simplicitate  placet, 

RicJierus,  opere  usque  ad  mensem  Junium  anni  995. 
perducto,  scribendi  finem  fecit,  notatis  tamen  praecipuis  an- 
norum  996_,  997.  et  998.  eventibus,  ita  ut  eum  his  quoque 
conscribendis  animum  advertisse  pateat,  Quo  temptore  Ger- 
berto  ad  sedem  Ravennatem  et  anno  sequenti  pontificatus 
Romani  ad  ajpicem  promoto,  an  Richerus  opus  transmise- 
rit,  dubitari  potest.  Certe  autographus  liber  non  ita  com- 
paratus  est,  ut  archiepiscopi  summive  pontificis  manibus 
traditum  facile  existimem;  descriptum  autem  fuisse^  igno- 
ramus.  De  Richero  quoque  amplius  nihil  constat,  praeter 
quod,  studio  ejus  librum  legis  Salicae,  qui  hodie  in  biblio- 
theca  regia  Parisiensi  numero  4789.  insignitus  extat,  biblio- 
thecae  Sancti  Remigii  Remensis  illatum,  inscriptio  vetus 
tradit  *. 

Historia  autographa  saecido  XI.  bibliothecae  monasterii 
*p.  566.  aS.  Michaelis  *  Babenbergensis  ab  Heinrico  //.  imp.  conditi 
inter  primos  ejus  fortasse  libros  illata,  cum  aliis  lihris  Ger- 
berto  et  Richero  notis  in  catalogo  Ruotgeri  intra  annos 
1112 — 1123.  confecto  recensetur'-^,  ibique  annis  1098 — 1101. 
ab  Ekkehardo   tfratigiensi^ ,  et  quadringentis  annis  post  a 

1)  Alios  etiara  re  haud  bene  perpensa  commisit;  e.  g-.  I,  3.  Karolum 
patre  obeunte  biennem,  I,  12.  anno  893.  quindennera  facit;  III,  109. 
Lotharii  annos  non  accurate  computat.  2)  Liber  sancti  Remigii  stu- 

dio  ...  n  .  .  .  ris  richer  .  .  3)  Schannat,  Vindem.  I,  52.  4)  Cf. 

Arch.  VII,  470,  471.  Ekkehardus,  contra  morem  suum  in  exscribendis 
aliis  scriptoribus  probatum,  Richeri  textu  satis  libere  utitur,  nec  tautum 
alia  verba  sententiasque,  sed  bis,  in  historia  scilicet  Hag-anonis  et 
Giselberti,  diversam  plane  narrationem,  eo  tamen  auimo  iisque  verbis 
quae  Richero  quam  maxirae  conveniant,  profert.  Coniici  ig-itur  posset, 
eum  alia  operis  editione  usum  fuisse ;  sed  nullum  alterius  codieis  vesti- 
gium  extat.  Nam  codicem  nostrum  iam  ante  annum  quidem  IGll.  iu 
ecclesia  raetropolitana  Babenberg-ensi  adservatura,  saeculis  anterioribus, 
et  fortasse  post  niagnam  iHam  monasterii  S.  Michaelis  devastationera 
quae  a.  1453.  eontigit,  eo  translatuni  esse  oportet,  cuni  iu  oatalogo 
bibliothecae  metropolitanae  antiquiori  ad  saeculura  XII.  vel  XUI.  per- 
tinente,  quem  Cl.  laeck  in  Okenii  Iside  a.  1829,  p.  1237.  et  1238. 
evulgavit,  nuHa  Richeri  mentio  facta  sit.  Trithemius  oodicem  nostrum 
et  Ekkehardum  ante  oculos  habuit;  nec  vereor,  ne  quis  fabuhuu  do 
malefica  et  Ranthei  equa,  Haganonis  apud  eum  historiae  insertam,  ox 
Richero  liaustam  fuisse  opinetur,  ciiius  a  scribendi  ratione  aoquo  ao 
animo,  superstitionibus  minirao  obnoxio,  abhorret.  Talia  FKnloardo 
conveniro  possont.  Hugo  etiara  Fhiviniaoensis  Karoli  oaptionon»  ot 
Gerberti  disputationeni  cum  Othrioo  aut  a  nostro  aut  ab  alio  soriptoro 
qui  nostrum  exscripserat  accepit,  SS.  VIII,  p.  305.  307;  eooulra  Uu^o 
Floriacensis  nostrura  miiiiine  novit,    ot   Gosta  pontitioura   Komonsiuu\  ab 


RICHERI  IIISTORIARUM  LIBRI  IIII.  XI 

Tritltemio^  exscripta.,  tum  in  hihliothecaiti  capituli  translata, 
anno  1611.  marginihus  hen  praecisis  memhranae  illigataj 
et  nostro  demum  saeculo  hihliothecae  puhlicae  Bamhergensi 
illata  est.  Cujus  thesauros  cum  Boehmero  nostro  comite 
mense  Augusto  anni  1833.  j96rZ26s^>^are?7i;  ohlatus  est  nohis 
inter  codices  historicos  liher  magna  sui  parte  lectu  difjici- 
lior,  cujus  in  fronte  manu  recenti  inter  alia  legehatur : 
Riclierii  Monachi  Senensis  ord.  S.  Benedicti  libri  IV.  Histo- 
riae  (Aclicry  spicil.  T.  II.  III.  non  convenit).  In  pjrimo 
quoque  folio  manu  saeculi  XVL  scriptum  erat:  Historia 
Richfri  monachi.  Primo  intuitu  vetustate  operis  jyerspecta, 
mox  primis  etiam  lineis  haud  sine  maxinio  gaudio  scripto- 
rem  saecidi  decimi  hucusque  ineditum,  et  cujus  tantum 
nomen  a  Trithemio  proditum  fuisset,  agnovi,  quem  ut  de- 
scriherem.  a  V.  Cl.  laeck,  qui  magno  litterarum  commodo 
hihliothecae  ditissimae  praeest  et  summo  in  rem  Germani- 
cam  favore  studiis  nostris  suffragatur,  facillime  impetravi. 
Prodit  igitur  jam  liher,  tenehris  quihus  per  octingentos  am- 
plius  annos  tegehatur  evolutus,  atque  inter  historicorum 
medii  aevi  praecipuos  locum  suum  ipse  sihi  vindicaturus. 
Atque  ut  de  codice,  unde  nohis  p>rovenit,  uherius  dicam, 
ipsa  littera,  cujus  sp>ecimina  in  editione  majore  adjecimuSy 
2)rodente,  saecido  decimo  exeunte,  annis  scilicet  996  —  998; 
scriptus  fuit,  Memhrana  magna  ex  parte  palimpsesta, 
forma  pro  diversis  quaternionihus  diversa^  in  universum 
tamen  quae  dicitur  in  4:^  longiori  sive  octavo ;  quaterniones 
sex  numeris  signati,  quorum  primus  constat  foliis  1 — 8; 
schedida  (2*'.),  quae  Ant  Philonium  ad  catarrum  in  fronte 
inscrihitur,  inserta,  secundus  foliis  9.  12 — 16,  insertis  10. 
et  llj  tertius  foliis  17  —  22,  quartus  foliis  'J3  —  28;  30;  32, 
insertis  29.  et  31,  quintus  foliis  33.  38—44,  insertis  34 — 37, 
sextusfoliis  45;  46;  48;  52,  54 — 57,  insertis  47,  49 — 51.  et  53. 
Scriptura  in  prima  operis  parte  major,  inde  a  folio  nono 
decrescit,  in  nonnullis  paginis  praecipue  p.  49.  et  50.  valde 
exigua,  in  aliis  injuria.  temporum  tam  p>allida,  ut  haud 
sine  dAfficidtate  *legaiur.  Est,  ut  opus  ipsum  prodit,  auto-'^.  567, 
graphum  Richeri^  totumque  ejus  manu  non  solum  finitum 
sed  et  recognitum.  Quod  quidem  patet  ex  multis  cum  vo- 
cahulis  tum  sententiis,  eodem  atramento,  quo  scrihi  coepe- 
rant,  deletis  atque  aliis  vocihus  et  sententiis  eadem  scrihendi 
serie  suhstitutis.  Cujus  rei  exempla  cum  textus  infra  eden- 
dus  praeheat,  hic  tantum.  advertendum  erit,  auctorem  in 
recognoscendo  etiam  opere  complura  majoris   momenti  im- 

eo  memorata  historinm  Arnulfi  et  Gerberti  multo  diversam  ab   ea  quae 
hic  legitur  exhibuerunt.  1)  In   Chron.  Hirsaugiensi  et    libro   de    ori- 

gine  Francorum. 


XII  RICHERI  HISTORIARUM  LIBRI  IIII. 

mutasse,  ita  ut  vocahula,  sententlaSj  iimno  et  paginas  era- 
deret  eisque  alia  substitueret.  Qiiod  praecipue  locum  ha- 
huit  in  quaternione  primOj  cujus  atramenti  pallor  ab  atra- 
mento  nigriori  auctoris  opus  suum  recognoscentis  valde 
distat,  fol.  2,  b,  G;  1,  8,  uhi  etiam  vocabulo  Gisleherti,  co- 
mitis  Belgicij  nomen  Heinrici,  ducis  Saxoniae,  suhstituit, 
In  secundo  quaternione  fol.  9.  et  10.  midta  immutavit,  fol. 
10.  et  11.  eademque  plurimum  correcta  et  nigriori  atra- 
mento  scrij)ta  inseruit;  in  quarto  quaternione  fol.  33.  ini- 
tium  secundae  paginae  erasit,  foL  34 — 37.  inseruit,  fol,  38. 
pauca  immutavit.  In  sexto  demum  quaternione  foliis  49. 
50.  et  scliedula  51.  insertis,  narrationem  de  itinere  suo  Remis 
Carnotum  et  historiam  synodi  in  monasterio  S.  Basoli 
habitae,  necnon  scedida  53.  inserta  sex  lineas  narrationi 
pugnae  inter  Conanum  et  Fidconem  commissae  addidit, 
Vere  igitur,  si  idlius  unquam  auctoris,  Richeri  autographum 
nobis  relictum  esse,  apparet. 

Liber  in  paginae  bb'.  linea  octava  desinit;  midto  majore 
paginae  parte  una  cum pagina  56.  vacua  relicta,  paginae  56'. 
alia  plane  manu  litterae  Gerherti  inscnptae  sunt;  pag.bl. 
vacaty  pagina  57'.  Richeri  iterum  manu  praecipua  conti- 
nuandae  historiae  capita  diverso  tenipore  inscripta  pr^aebet, 

Jam  superest,  ut  de  editionis  consllio  et  ratione  paucis 
moneam.  Op>ere  quanta  diligentia  fieri  potuit  exscripto, 
textumj  qualis  ultimus  auctori  placuit,  exprimendum  duxi, 
adjectisy  quantum  propter  evanidam  scripturae  faciem  con- 
cessum  erat,  prima  lectione,  quam  verae  sententiae  sistendae 
saepe  plurimum  efficacem  superiora  docuerunt.  Capitum 
distinctionem  ab  auctore  ipso  profectam  sed  nonnunquam 
praetermissamj  uhicumque  ex  ipsius  sententia  necessaria 
videbaturj  institui;  inscriptiones  in  margine  positas  retinuiy 
numeros  adjeci.  Loca  obscura  aut  unius  alteriusve  litterae 
abscisione  lacera  conjectura  probahili  ductus  explevi. 

G.  H.  Pertz. 

His  primi  editoris,  qui  librum  feliciter  detexit  felicius- 
que  descripsit  et  edidit,  verbis  pauca  adjicienda  habeo. 
Codicem  iterum  quam  accuratissime  contuliy  sed pauca  tantum 
eaque  levia  in  ipso  historiae  textu  emendanda  inveni,  V.  h.  m. 
Pertz  vero  priorem  lectionem  non  constanter  enotavit,  ea  tan 
tum  exhihens  quae  majoris  momenti  ei  videbantur.  Quo 
factum  est,  ut  minus  accuratam  codicis  imaginem  traderet. 
Nam  quam  saepissime  quae  chartae  intulerat  vel  caliimo 
dare  inceperat  Richerus  postea  emend<trit,  mox  inter  scri- 
bendum,  ita  ut  singulas  tantum  litteras  deleret  vel  verborum 
ordinem   mutaret,   mox  posterioriy  nec  uno  tempore,    ita  ut 


RICHERI  HISTORIARUM  LIHRI  IIII.  XIII 

nonniinquam  his  vel  ter  ad  eundem  locum  rediret.  Quae 
si  quantum  studium  sermoni  adhihuerit  ostenda^it,  ipsum, 
ut  supra  dictum,  veritatem  parum  curasse  prohant.  Neque 
omnia  ipsiits  manu  exarata  esse  putarim.  Menda  enim  oc- 
curruntj  litterae  omissae  vel  mutatae  et  quae  sunt  ejusmodi^ 
quae  amanuensi  potius  quam  ipsi  aiictori  trihuenda  viden- 
tur,  Etiam  litterarum  ductus  non  uhique  idem.  Sed  certe 
omnia  ipse  Richerus  revisit,  ita  ut  jure  codicem  autogra- 
pkum  dicas.  Liher  quamvis  emendationihus  scateat,  oratio 
quidem  continua  servata  est.  Lacunae  quas  aliquoties  de- 
prehendis  hihliopegae  potius  quam  auctoris  cidpae  trihuen- 
dae  videntur ;  schedulae  vel  folia  quaedam  post  inserenda 
desunt,'  idem  fortasse  alihi  statueyidum  est,  uhi  Ekkehafdus 
exscripsit  quae  nunc  in  codice  frustra  quaeruntur^,  Ln 
quo  conficiendo  cum  Richerus  diutius  occupatus  esset  et 
7ion  semel  deleret  quae  scripserat  eaque  modo  alio  loco  in- 
sereret,  modo  prorsus  nova  adderet,  factum  est,  ut  rerum 
ordo  turharetur ,'  neque,  ut  supra  expositum  est,  ah  eis  ahsti- 
nuit  quae  historiam  aperte  corrumperent  et  foedarent.  Quae 
cum  ita  sint,  non  valde  mirandum,  etiam  Flodoardi  et 
Gerherti,  quos  secutus  est  auctores,  narrationes  minus  fide- 
liter  esse  exscriptas,  quin  arhitrarie  ita  mutatas,  ut  sita 
suhstitueret  et  a  vera  historia  longe  recederet;  id  quod 
annotationihus  adjectis  exposui.  Quare  laudi  Richero 
supra  trihutae  detrahendum  esse,  jam  alii  recte  mihi  ex- 
posuisse  videntur,  ad  quorum  commentationes  lectores  re- 
missos  velim  2.  ILoc  loco  monuisse  sufficiat,  Pertzii  editio- 
nem  repetitam  esse  Parisiis  1845.  a  J.  Guadet^  qiti  versionem 
Gallicam  et  adnotationes  quasdam  adjecit;  tertiam  postea  ah 
A.  M.  Poinsignon  cum  versione  emendata  et  commentario, 
curante  academia  Remensi,  a.  1855.  puhlici  juris  factam; 
Germanicam  vero  versionem  Karoli  de  Osten  -  Sacken  citm 
proefatione  W.  Wattenhachii  (Geschichtschreiher  der  deutschen 
Vorzeit.  X.  Jahrh.  Vol.  X.)  BeroL  1854.  Ex  qitihus  quae- 
dam  in  adnotationes  nostras  sunt  translata ;  alia  ah  iis 
sumta  qui  res  a  Richero   traditas    accuratius   exposuerunt, 

G.    Waitz. 

1)  SS.  VI  ,p.  6.  de  alio  codice  cogitavi;  quod  probarunt  Reiraann 
p.  41,  qui  recte  monuit,  priores  tantum  duos  libros  ab  Ekkehardo  ex- 
scriptos  esse,  nec  Trithemium  posteriores  cog-novisse,  qui  opus  Richeri 
laudet  *in  duos  libros  divisum';  Wittich,  Forschungen  III,  p.  131.  Nunc 
potius  de  foliis  aliquot  iterum  descriptis  cogitarim.  Frag-mentum  histo- 
riae  Francicae,  Forschungen  III,  p.  145,  editum  minus  recte  Richero 
tribuere  ausus  sum.  2)  Cf.  Wilmans,  Jahrbiicher  Otto  III,  p.  175  sqq. ; 

Reimann,  De  Richeri  vita  et  scriptis,  Olsnae  1845;  Wattenbach,  in  praef. 
ad  versionem  Germanicam  p.  XIII  sqq.,  et  Geschichtsquellen  I,  p.  300  sqq. ; 
Maurenbrecher,  De  historicis  decimi  seculi  scriptoribus  p.  70  sqq. 


*  (jrallorum  congressibus  in  volumine  regerendis  imperii*^»!.  i. 
tui,  pater  sanctissimc  Gerberte  ^,  auctoritas  seminarium  dedit.  p-  ^^^- 
Quam,  quia  summam  utilitatem  afFert,  et  rerum  materia  sese 
multiplex^  prebet,  eo  animi  nisu  complector,  qua  iubentis 
mira  benivolentia  pertralior.  Cuius  rei  initium  a  vicino  du- 
cendum  existimavi^,  cum^  res  multo  ante  gestas  divae  me- 
moriae  ^  Hincmarus,  ante  te  in  pontificatu  8"^  *,  suis  annalibus 
copiosissime  annexuit.  Tantoque  superiora  lector  ea  inveniet, 
quanto  a  nostri  opusculi  exordio  per  eius  regesta  sese  attollet^ 
Et  hoc  inquanij  ne  Karolorum  aliorumque  frequens  in  utro- 
que  opere  repetitio  operis  utriusque  ordinem  turbet.  Ubi 
enim  rerum  ordo  non  advertitur,  tanto  nitentem  error  con- 
fundit,  quanto  a  serie  ordinis  ^  errantem  seducit.  Unde  cum 
hic  atque  illic  sepe  Karoli,  sepe  Ludovici  notae  offeruntur, 
pro  tempore  auctorum  prudens  lector  reges  aequivocos  per- 
notabit.  Quorum  temporibus  bella  a  Gallis  saepenumero 
patrata  variosque  eorum  tumultus  ac  diversas  negotiorum 
rationes  ad  memoriam  reducere  scripto  specialiter  propositum 
est.  Si  qua  vero  aliorum  efferantur,  ob  ^  incidentes  rationes, 
quae  vitari  non  potuerunt,  id  evenisse  putetur.  Sed**  si  igno- 
tae  antiquitatis  ignorantiae^  arguar,  ex  quodam  Flodoardi 
presbiteri  Remensis  libello  me  aliqua'^  sumpsisse  non^  abnuo*, 
at*  non  verba  quidem  eadem,  sed  alia  pro  aliis  longe^  diverso 
orationis  *"  scemate  disposuisse  ^;  res  ipsa  evidentissime  demon- 
strat.  Satisque  lectori  fieri  arbitror,  si"  probabiliter  atque 
dilucide  breviterque^  omnia  digesserim''.  In  dicendo  enimP 
recusans  effluere,  plurima  succincte  expediam.  Ac  totius 
exordium  narrationis  aggrediar,  breviter  facta  orbis  diA^isione, 
Galliaque  in  partes  distributa,  eo  quod  eius  populorum  mores 
et  aetus  describere  propositum  sit. 

EXPLICIT  PROLOGUS. 

*)  Hincmarus  ante  te  septimus  Remorum  metropolitanus  !♦ 
**)  Sed  —   digesserim  in  inferiore  margine  2. 

a)  G.  codex.  b)  x  evanuU.  c)  ducere  volui  1.  d)  m  evanuit.  e)  d.  m. 
cod.  {)  exordio  —  sese  in  loco  raso,  attollet  in  margine.  g)  in  marg .  h)  per  1. 
i)  TpoH  add.  k)  quidem  add.  sed  del.  1)  prestantiore  corr,  diversissimo  corr. 
iterum  longe  diverso.  m)  ordinationis  corr.  orationis.  n)  cum  corr.  si.  o)  dixe- 
riin  corr.  digesta  sint  corr.  it.   digesserim.  p)   quoque   1. 

1 


2  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

•foi.r.  1.     *Divisioa  orbis. 

Orbis  itaque  plaga,  quae  mortalibus  sese  commodam 
prebet,  a  cosmographis  ^  trifariam  divicli  perhibetur,  in  Asiam 
videlicet,  Africam  et  Europam.  Quarum  prior,  a  septentrione 
per  orientis  regionein  usque  in  austrum  extrinsecus  oceano 
disterminata,  interius  a  Ripheis  montibus  usque  ad  terrae 
umbilicum,  Thanai,  IMeothide  Mediterraneoque  ab  Europa 
distinguitur.  Ab  umbilico  vero  usque  in  austrum  Nilo  lluvio 
ab  Africa  est  seckisa.  Africam  vero  et  Europam,  exterius 
quidem  ab  austro  in  septentrionem  oceano  circumdatas,  Medi- 
terraneus^  interiectus  discriminat.  Ab  Asia  vero  interius 
earum  alteram  Nikis'^,  akeram  vero  Mediterraneum  Thanais- 
que  ac  Meotis,  ut  dictum  ost,  seiungunt.  Quarum  singulae 
cum  proprias  habeant  distributiones,  Europae  tamen  partem 
unam,  quae  Galka  a  candore  ^  vocatur,  eo  quod  candidioris 
speciei  insigne  eius  oriundi  preferant,  in  suas  diducere  par- 
tes  ratum  duxi. 

♦p.  569.  *2.     Istius  GaUiae  per  partes  disti-ibutio. 

Gallia  ^  ergo  et  ^  ipsa  ^  in  tria  distincta  est,  in  Belgicam, 
Celticam,  Aquitanicam.  Quarum  prior  Belgica  a  Rheno,  qui 
Germaniam  ab  oceano  determinat,  quae  muUarum  gentium 
ferax  a  germinando  nomen  accepit-*,  exporrigitur  usque  in 
fluvium  Matronam.  Ab  *  utroque  vero  latere,  hinc  quidem 
Alpibus  Penninis,  inde  vero  mari  vallatur,  cuius  circumfu- 
sione  insula  Brittannica  efficitur.  Cekica  autem**  a  Matrona 
per  longum  in  Garunnam  distenditur;  cuius***  latera  oceani 
Brittannici  et  insulae  Brittannicae  Hmites  habent.  Quicquid 
vero  a  Garunna  distenditur^  in  Pireneum,  Aquitanica  appel- 
latur,  hinc^^  Rhodano  Ararique  atque  inde  Mediterraneo 
conKmitans.  Constat  itaque,  totius  Galkae  spatium  ab  oriente 
quidem  Rheno,  ab  occidente  Pyreneo  +++,  et  a  septentrione  mari 
Brittannico,  ab  austro  vero  JMediterraneo  cingi. 

*)  Ab  —   efficitur  in  marg. 

**)  autem  hinc  Matrona,  inde  Garunna  abluitur   1. 
***)  cuius  —  habent  in  marg. 
+)  d.  in  Hibenim,  qui  Hiberiae    regioni    nomen    indidit,    usque    in 

oceanum   1. 
++)  hinc  provinciae  Lugdunensi  corr.  Rhodano  Ararique  atque  inde 
Med.   c.  in  marg.   1.  +"•■+)  Hybero   1. 

a)   Haec  capittim  argumenta  in  coU.  semper  in  margine    scripta  sunt  majoribus  pi«- 
rumque    litteris.  b)  litterae    eus    vix    legi   possunt;    Meditorranewm    iuterjootiuu    /'. 

c)  Nilos  corr.  Nilus.  d)  post  add. 

1)  Cf.  Orosii  1.  I,  c.  2.        2)  Ex  Isidor.  Etyn».  XIV,  4,  25.  8)  Cf. 

Caesar  I,  1,  quem  hic  sequitur  Richerus,  nequp  tamen  postea  sibi  oou 
stat,  Aquitaniam  ad  Ligerim  usquo  extendens.   —   Cap.  2.  3.   Ekkehnr- 
dus  in  historia  Pippini   et  Karolomnnni  maiorum   domus  regiae,  SS.  ^K 
p.  158^   exscripsit.  4)  Isidor.  1.   1. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I.  3 

3.     Mores  Gallorum. 

Omniuin  ergo  Galliarum  populi  innata''*  auclatia^  pluri- 
mum  efFeruntur^  calumniarum  impatientcs.  Si  incitantur, 
cedibus  exultantj  efferatique  inclementius  adoriuntur.  Scmel 
persuasum  ac  rationibus  approbatum  vix  refellere  consuerunt. 
Unde  et  HieronimusM  ^SoIa',  inquit'^  ^Gallia  monstra  non 
habuit,  sed  viris  prudentibus  et  eloquentissimis  semper  claruit'. 
Praeter  haec  *quoque  Belgae  rebus  disponendis  insigniores,  *  foi.  2. 
robore  atque  audatia  non  impares.  Maxima  quaeque  magis 
ingenio  quam  viribus  appetunt*^.  Et  si  ingenio  in  appetendis 
cassantur,  viribus  audacter  utuntur.  Cibi  etiam  potusque 
adeo  parci.  Celtae  vero  ac  Aquitani  consilio  simul  et  au- 
datia  plurimi.  Rebus  seditiosis  commodi**.  Celtae  tamen 
magis  providi.  Aquitani  vero  precipites  aguntur  plurimum- 
que  in  ciborum  rapiuntur  appetitum.  Quod  sic  est  eis  inna- 
tum,  ut  preter  naturam  non  appetant.  Hinc  et  Sulpicius  ^ : 
^Edacitas',  inquit^,  ^in  Grecis  gula  est,  in  Gallis  natura'. 
Hos*  omnes  populos,  etsi^  natura  feroces,  ^ab  antiquo  fere 
per§  omnia  prospere  egisse,  et  cum^  pagani  essent,  historiae^ 
tradunt.  Post  vero  a  [sancto  Remigio'^]  baptizati,  adprime' 
clara^"  semper  victoria  emicuisse"  feruntur.  Quorum''  quo- 
que  primus  rex  christianus  Clodoveus  fuisse  traditur**.  A  quo 
per  succedentia  tempora  imperatoribus  ^  egregiis  res  publica 
gubernata  fuisse  dinoscitur,  usque  ad  Karolum,  a  quo  histo- 
riae  sumemus  initium. 

4.     Quod   ob   infantiam    et  principum  dissidentiam  ^i  pyratae 

Gallias'!  irruperint^. 

Hic  patrem  habuit  Karlomannum  ***  regem  ^,  avum  vero 
paternum  Ludovicum  cognomento  Balbum,  abavum^  autem 
Karolum  Calvum,  Germanorum  atque  Gallorum  imperatorem 
egregium.  Biennis  adhuc  patrem  amisit;  matre"*"  vix  per 
quadriennium  superstite.     Ob  cuius  infantiam*  cum  regnorum 

*)  Hos  —   christianus  in  marg,  2. 
**)  vir  audax  et  strenuus  et  quo  nullus    post    eum  pietate  bellisque 

umquam  magis  enituit  add,  Ekk. 
***)  Karl.  —  Ludov.  in  loco  raso  2. 
^)  m.  paulo  ante  amissa   1. 

a)  c  corr.         b)  post  add.         c)  appetent  corr.  appetunt.         d)  accommodi  Ekk, 
e)    s  etsi  absc.  f)  .  .  .  rie  deletum.  g)  p.  o.   absc, ;    locum    Ekkehardo    adhibito 

restituit  P.  h)  um  pa  ahsc.  i)  ae  tra  absc.  k)  quaedam  absc;  sancto  Remigio 
(S.  R.)  suppl.  ex  Ekk.  P.  1)  adpri  absc.  ;  contra  omnes  gentium  exterarum  impetus 
clara  s.  atque  illustri  v.  ^i;^;.  m)  a  semper  aisc.  n)  emicu  absc.  o)Horumpr.  1. 
p)  imp.  —  dinoscitur  primum  post  sumemus  initium  cum  his  in  loco  raso  scripta. 
q)  tiam,  alli,  rint  absc.  r)  ab  et  autem  e  corr. 

1)  Ep.  60.  adv.  Vigilant.  2)  Dialog.  I,  4.         3)  Immo  Hludo- 

wicum  Balbum,  ut  prius  scripserat.  4)  Richerum    haec  minus  recte 

tradere,  vix  est  quod  moneamus  ;  Ekkehardus  ea  exscripsit  p.  180. 


4  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

principes  nimia  rcruni  cupidine  sese  preire  contenderent, 
quisque  ut  poterat  reni  dilatabat.     Nemo  regis*  provectum*', 

•  p.  570.  nemo  *  regni  tutelam  querebat.  Aliena  adquirere  summum 
cuique  erat.  Nec  rem  suam  provehere  videbatur,  qui  alieni 
aliquid  non  addebat.  Unde  et  omnium  concordia  in  summam 
discordiam  relapsa  est.  Hinc  direptiones,  hinc  incendia,  hinc 
rerum  pervasiones  exarsere*^.  Quae  cum  immanissime  agi- 
tarentur^  piratae  ^,  qui  Rhodomensem  provinciam  incolebant, 
quae  est  Celticae  GaUiae  pars,  ad  rerum  immanitatem  inci- 
tantur.     Haec  gens  ab  insulis   oceani   septentrionahs^  remo- 

'  foi.  2  b.  tioribus  diu  ante  exierat.  ^Ef^  per  maria  errando  classe^^ 
devecta,  summam  hanc  Galliarum  partem  attigerat.  Saepe 
quoque  eam  armis  impetivit,  saepe  etiam  a  terrae  principi- 
bus  devicta  occubuit.  Quod  cum  multoties  inter  sese  move- 
rent,  visum  fuit  GaUiae  primatibus,  ut  dono  regum  haec 
provincia  ei  conferretur  ^  5  ita  tamen,  ut,  idolatria  penitus 
relicta,  clu'istianae  rehgioni  se  fidehter  manciparet  necnon 
et  regibus  Galharum  terra  marique  hdehter^  mihtaret*^. 
Huius  provinciae  metropohs  Rhodomum  esse  dinoscitur,  sex 
tantum  urbibus,  Baiocis  videhcet,  Abrincanto,  Ebrocis,  Sagio, 
Constantiae,  Liscio  ^,  vim  suae  dominationis  intendens.  Hanc 
itaque  ex  antiquo  a^  piratis*'  possessam»  esse,  manifestum  est. 
8ed  paterna  tunc**  sevitia  ducti^,  in  principes  dissidentes 
mohri  conantur.  Unde  et  latrociniis  ac  discursionibus  Brit- 
tanniam  minorem,  quae  est  GaUiae  contigua  atque  mihtans, 
infestare  aggrediuntur.     Reique  occasionem  nacti,  fidem  pe- 

*foi.  2.  nitus  abrumpunt  uheriusque  procedunt  in  Gahiam.  *Ac 
cont.  circumquaque  palantes,  longe  lateque  difFunduntur,  femina- 
rum,  puerorum,  pecudum  ceterarumque  rerimi  non  modicam 
predam  abducentes.  Recipiuntur'  vero  cum  his  omnibus 
secus  Sequanam  loco  qui  Givoldi  fossa'*  nuncupatur.  Ac 
idem  sepius  aggressi,  Gahiae  Cehicae  partem,  quae  Sequanae 
Ligerique   fluviis   interiacet,    quae*    et  Neustria   nuncupatur, 

•foi.  2'.  totam  pene  insectati  sunt'^  *Hisque'  animo  inerat,  interiores 
GaUiarum  partes  irrumpere  earumque  gentes  aut  a  finibus 
pehere  aut  gravissimis  substituere  tributis.     Id  etiam  anto*' 

*)  q.  et  N.  n.  add.  2. 

a)  regis  co7'7'.  eiiis,  post  restituit  2.       b)  commoda  1.       o)  exarsere  —  exierat  2 

iiilocoraso.      d)  post  add.       e)  Et  —  in  Oalliam    in    schedula  post  adjecta.  f)   — reut 

corr.  — ret.  g)  po.sses8a  est  corr.  ut  ed.  h)  dueti  —  Galliam  i»  loco  raso  aliis 
deletis.         i)   recipiunturqiie   1.         k)  plura  erasa.          1)   His   1. 

1)  i.  e.  Normauni,  qui  timc  iionduni  Rotomag-um  adepti  erant. 
2)  De  pacto  cum  Rollone  ducea.  911.  facto  loqui  videtur,  rerum  j^pesta- 
rum  ordinem  valde  turban.s.  Quod  hoc  loco  post  iuserto  faetum  esso 
patet.  3)  Hodie  Bayeu.x,  Avranches,  Evreux,  Seez  (prope  Alenvon), 
Coutances,  Lisieux.         4)  Gefosse ;  cf.  rrudentii  annales  a.  8ot». 


KICIIERI  HISTORIARUM  LIBER  I.  5 

fieri,  quam  in  consensum  principes  revocarentur,  accelera- 
bant.  Huiusmodi  dissidentia  pecunias  Galliarum  sese  aspor- 
taturos,  certissime  rati.  Quorum'*  impetus  Catillo  *  princij)e 
ferebatur.  Principes  tanta  barbarorum  ignominia  confecti, 
de  pace  habenda  per  legatos  inter  sese  aamodum  quaerunt. 
Nec  diu  niorati,  iure  obsidum  in  unum  consultm^i  convenimit. 
In  quo  conventu,  sapientium  usi  consilio,  fidemque  pacti,  in 
concordiam  maximam  rediere;  contumelias  a  barbaris  iniectas 
ultum  ire  parati.  Et  quia  Karolus  vix  adhuc  triennis  eraf^, 
de  rege  creando  deliberant;  non  ut  desertores,  sed  ut  in 
adversarios  indignantes. 

5.     Regis  genus  atque^'  fortuna. 
Anno  *•  ^  itaque  incarnationis  dominicae  ^  888.   [2.  Kal.  ^J  ^^^- 
Mart.  ^  quinta  feria   communi   decreto  Odonem,   virum    mili- 

tarem  ac  strenuum,    in*  basilica  sancti ^••*  regem  creant. 

Hic  patrem  habuit  ex  equestri  ordine  Rotbertumj  avum  vero 
paternum  Witichinum,  advenam  Germanum  ^.  Creatusque 
rex,  strenue  atque  utiliter  omnia  gessit;  preter  quod  in 
militari  tumultu  raram  componendi  lites  potestatem  habuit**. 
Nani  pyratas  signis  collatis  intra^  Neustriam  septies  fudit  ac 
in  fugam  novies  compulit***.  Atque  hoc  fere  per  quin- 
quennium  ■•■.  Quibus  repulsis,  fames  valida  subsecuta  est  ^,  889. 
eum  triennio  terra  inculta  remanserit.  lam  enim  mensura 
frumenti  quae  sedeties  ducta  modium  efficit  decem  dragmis 
veniebat.  Gallinatius  quoque  quatuor  dragmis;  ovis  vero 
tribus  unciis;  atque  vacca  iabo'  tollebatur.  Vini  nuEa^  co- 
emptio   erat,    cum,  vinetis   ubique   succisis,   vix  eius  ahquid 

*)  Anno  —  feria  et  mox  in  bas.  sancti  add.  2. 
**)  eo  quod    milites    (post  add.J   raediocri  interdum  subdi  contemp- 

nerent  post  add. 
***)  immo  et  a  finibus   Galliarum  penitus   eliminavit  post  add. 
+)  biennium   1. 

a)  Q.    i.    C.    p.    f.    in  marg,  b)  a  ahsc.  c)  ahsc.  d)  locus  vacuus. 

e)  i.  N.  post  add. 

1)  Ita  fortasse  nomen  Germanicum  Wulf  (Ulf)  reddit  auctor. 
2)  Karolus  mense  Septembri  a.  879.  natus  erat,  et  infra  cap.  12.  anno 
893.  quindennis  dicitur.  3)  Ita    legendum  esse,    Ann.   S.  Germani, 

SS.  IV,    p.  3,    ostendunt;     cf.    Diimmler,    Ostfr.    Reich    II,    p.  316  n. 

4)  Odo  secundum  Ann.  Vedast.  in  palatio  Compendiensi,  igitur  in  ca- 
pella  B.  Mariae  virg.   coronatus  est.     Cf.   Odonis  Electio,  LL.  I,  p.  554. 

5)  Cf.  hac  de  re  v.  Kalckstein,  Robert  der  Tapfere  p.  111  sqq.;  A.  de 
Barthelemy,  Les  origines  de  la  maison  de  France,  Revue  des  questions 
historiques  XIII,  p.  108  sqq.,  qui  Richeri  fidem  nimis  audacter  impugna- 
vit;  Rioult  de  Neuville,  Kobert  le  Fort,  sa  famille  et  son  origine.  Toul 
1873,  cuius  librum  non  vidi.  6)  Cf.  Ann.  Fuldenses  a.  889.  et  Ann. 
Vedast.  892.  7)  labus  est  deunx.  —  Haec  dubiae  fidei  esse,  facile 
est  intellectu. 


6  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

habebatui*.  Rex  interea  per  loca*,  quae  piratis  irruentibus 
aditum  prebebant^,  munitiones  exstruit  ac  in  eis  militum 
copias  ponit.  Ipse  cum  exercitu  in  Aquitaniae  partes  sece- 
•foi.3.  dens,  non  ante  se  rediturum  proponens,  *quam  supradicta 
modii  frumentarii  mensura  duabus  dragmis  veniret,  gallina- 
tius  vero  denario  atque  ovis  duabus  itidem  dragmis,  vacca 
vero  tribus  unciis  venumdaretur. 

*p.  571.  *  6.     Pyratae  Brittanniam  impetunt  ac  devastant. 

Interea  rege  apud  urbem  Anitium  »  rem  publicam  pro- 
curante,  pyratae  a  finibus  Neustriae**  pulsi,  eum  ad*^  inte- 
riora  Aquitaniae  concessisse^  dinoscunt.  Confluunt  itaque 
ac  classem  parant  atque  Brittanniam  repentini  irrumpunt. 
Brittanni  repentino  barbarorum  impetu  territi,  saevientibus 
cedunt.  Cuique  vitam  tantum  salvare  satis  fuit.  Rerum 
890.  suarum  ereptionem  nemo  quaerebat.  De  vita  solummodo 
agitabant.  Unde  et  suis  fere  omnibus  derelictis,  pyratae 
passim  rapiuntm\  Quaeque  commoda  asportant  ac  cum 
multa  rerum  preda  nuUo  renitente  redeunt.  Tam  felici  ergo 
successu  elati,  per  exteriores  Brittanniae  fines  secus  Ande- 
gavum  Aquitaniam  irrumpunt  multaque  depopulatione  terram 
devastant.  Abducunt  viros  ac  mulieres  puerosque.  Quorum 
provectiores  in  utroque  sexu  obtruncant.  Pneros  servituti 
mancipant,  feminas  vero  quae  formosae  videbantur  prosti- 
tuunt. 

7.     Odo  rex  <^  contra  pyratas**  exercitum^  parat. 

Sed  nonnulli  vario  eventu  elapsi,  profugio  salvati  sunt. 
A  quibus  dum  exagitarentur,  mox  Odoni^  regi  relata  fuere. 
Qui  rerum  magnitudine  motus,  quotquot  ex  Aquitania  potuit, 
892.  f  edicto  regio  congregari  precepit  milites  peditesque.  Ex 
Provintia  qiioque,  quae  Rhodano  et  Alpibus  marique  ac  Go- 
thorum  flnious  circumquaque  ambitur,  Arelatenses  ae  Aura- 
sicanos  ^  habuit.  Sed  et  ex  Gothia  Thok)sanos  atque  Nemau- 
sinos^.  Quibus  collectis,  exercitus  regius  in  decem  mihbus 
equitum,  peditum  vero  sex  mihbus  erat.  Procedit  itaquc 
secus  Briddami'-*,  sancti  luhani  martiris  castrum*\  itor  agens. 
Sanctumque  regiis  donis  veneratus,  Arvernicum  pagum  in- 
greditur.  IIuc  iam  hostes  advenerant  ae  castrum  quod  ^lons 
*  foi.  3'.  Panchei  *  dicitur  vehementi  hostihtate  premebant.     *  Rex  prin- 

*)  1.  niaritima   1.  **)  Franciae  1. 

a)  prebucrant   1.         b)  post  add.        c)  socessisse  1.  il)   x,  pyra.   rcltum  i!,'':^^. 

e)   O.  c.  plerumque.  f)   ox  del. 

1)  Le  Piiy,    prope    fontes  Ligeris.  2)  Incolae    pa^i  cuius  onput 

Orange.        3)   Haec  omnia  dubiae  tidei  sunt.        4)  Briouile.        6)  Moivt- 
pensier,   e  sinistra  Elaveris  propo  Aigueperse,  infra   ritMinont. 


KICHEKl  IIISTOKIAKUM  LIBER  I.  7 

ci})ibus''*  Francorum  atquc  Aquitanorum  stipatus,  licet  anci- 
piti  dcliberatione,  tamen  belli  dispositionem  aj)ud  cos  per- 
tractabatj  illos''  ad  pugnam  liortans  ac  eorum  magnanimi- 
tatem  ex  natura  plurimum  attollens.  Aliis  quoque  gentibus 
eos  esse  potiores  tam  viribus  quam  audatia  et  armis,  memo- 
rabat  5  eorum  quoque  maiores  pene  totum  ^  orbem  debellasse 
ipsumque  caput  orbis  Romam  immaniter  attrivisse '^.  Unde 
et  oportere  paternam  animositatem  in  filiis  renovandam, 
asserebat^,  ut  patrum  magnanimitas  filiorumf  virtute  com- 
mendaretur. 

8.  Impetus  Odonis  regis  in  pyratas,  bellique  qualitas. 
Quibus  dictis  cum  persuasisset,  utpote  vir  audax  ac 
violentus,  cum  16  milibus  signis  iliatis  barbaros  aggreditur  »•  1. 
Sed  peditum  copias  premittit^^  atque  ex  eis  primum  impetum 
infert.  Ipse  cum  equitatu  succedens,  peditum  fortunam  op- 
periebatur.  Nec  minus  et  barbari  acies  ordinaverant  ac 
indivisi  adversarios  excipere  cogitabant.  At  regii  pedites 
hostibus  directi,  primo  certamine  sagittas  iaculantur ;  densati- 
que,  '  lanceis  obversis,  in  illos  feruntur.  Excepti  vero  a  bar- 
baris,  piurimi  dilabuntur,  non  tamen  preter  adversariorum 
ruinam.  Nam  et  eorum  alii  precipitati,  alii  vero  quam  plures 
sauciati  sunt.  Post  pedites  vero  et  regius  equitatus  succedit 
ac  acies  hostium^  copiis  peditum  divisas,  multo  nisu  irrum- 
pit.  Sternitque,  ut  fertur,  13000,  paucis  fuga  salvatis.  Et 
cum  iam  potiretur  victoria  spoliisque  diripiendis  instaret, 
barbarorum  4000,  quae  insidiose  in  abditis  latuerant,  ex 
obliquo  viarum  irruere.  Qui  cum  gradivo  incessu  propin- 
quarent,  armorum  luce  ab  observatoribus  cogniti  sunt.  Facto- 
que  signo,  exercitus  in  unum  redit.  Rex  multo  plures  ad- 
venire  arbitratus,  suos  hortatur  stipatores,  ut  priores  animos 
resumant,  immo  et  non  amittant;  decus  pro  patria  mori 
egregiumque  pro  christianorum  defensione  corpora  morti  dare, 
multis  sermonibus  asserens.  *Exercitus  itaque  densatus,  licet*foi.  4. 
anterioris  belli  vulneribus  aeger,  tamen  obvenire  non  distulit. 

9.     Ingo  ex  mediocribus  ^^  regis  signifer  ^  bellum  ingreditur  ^, 

Et  cum  agitaretur,  quis  regium  signum  efferret,  eo  quod 
in  tanta  nobilium  manu  nullus  sine  vulnere  videbatur,  idque 
omnes  evitarent,  e  medio  omnium  Ingo  prosilit,  ac  militatum 
sese  offerens,  inperterritus  dixit:  ^Ego  ex  mediocribus  regis 
agaso  2j    si  maiorum  honori  non   derogatur,   signum   regium 


a)  Fr.  pr.  1.  b)  eos  1.  c)  toto  corr.  totum.  d)  linea  /ere  erasa  :  .  .  .  . 
expugnasae.  e)  memorabat  1.  f)  in  del.  g)  aggressus  est  1.  h)  premisit  1. 
i)  ante  lanceis  vocabulum  erasum,         k)  ibus,  nifer,  gre  ahsc. 

1)  De  hac  pugna  alibi  nihil  legitur.  2)  i.  q.  marescalcus. 


8  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

892.  per  hostium  acies  efferam.  Nec  fortunam  belli  ambiguam 
expavesco,  cum  semel  me  moriturum  cognosco'.  Ad  haec 
Oclo  rex:  'Nostro',  inquit,  ^dono  ac  principum  vokmtate 
signifer  esto'.  IUe  signum  excipiens^,  agminc  densato  cir- 
cumseptus  incedebat.  Factusque  cunei  miHtaris  acumen, 
hostes  vibrabundus  ingreditiu'.  Precipitantur  barbari  vires- 
•p.  572.  que  amittunt^.  At  regius  exercitus  rediens,  *iterum  irrumpit 
sternitque.  Tercioque  adortus  fere  omnes  opprimit.  Ex^ 
quorum  tumultu  cum  aer  densatus  multo  pulvere  pinguesce- 
ret,  Catilhis*  cum  paucis  per  caHgincm  fuga  sese  surri- 
puit  atque  in  dumetis  sese  abdidit.  Qui  cum  lateret,  a  victo- 
ribus  passim  palantibus  repertus  atque  captus  est,  suisque*^ 
qui  secum^  latuerant*^  gladio  transiixis,  post  spoHa  direpta 
Odoni  regi  oblatus  est. 

10.     Tiranni®  baptismus  et®  interfectio  ^. 

UtiHter  ergo  patrata  victoria,  rex  tirannum  captum  se- 
cum  Lemovicas  ducit.  Ibique  ei  vitae  ac  mortis  optionem 
dedit;  si  baptizaretm%  vitam,  sin  minus,  mortem  promittens. 
Tirannus   mox   absque    contradietione   baptizari   petit.      Sed 

lun.  11.  dubium,  an  fidei  quicquam  habuerit.  Quia  ergo  pentecostes 
instabat  soHempnitas '  ac  episcoporum  conventus  regi  aderat, 
ab  episcopis  ei  triduanum  indicitur  ieiunium.  Die  vero  con- 
stituta  cum  in  basiHca  sancti  ^MarciaHs  martiris  ^  post  episco- 
porum  peracta  officia  in  sacrum  fontem  ab  ipso  rege  exci- 
piendus  descenderet  iamque  trina  inmersione  in  nomine 
Patris  et  FiHi  et  Spiritus  saneti  ba])tizatus  esset,  Ingo  ante 
signifer,  gladio  educto,    loetaHter   eum   transverberat  ac  fon- 

•  foi.  4'.  tem  sacratum  vulneris  effusione  immaniter  cruentat  ?.  *  Rex 
tantum  facinus  indignans,  principibus  frementibus,  homicidam 
rapi  ac  trucidari  iubet.  IHe,  gladio  proiecto,  fugiens,  sancti 
MarciaHs  aram  complexus  est;  indulgentiam  ab  rege  ac  pii- 
matibus  postulans  atque  loquendi  locum  multis  clamoribus 
petens.  Et  iussu  regio  de  commisso  facinore  responsurus 
sistitm\     Orsusque  sic  ait'': 

11.    Oratio  Ingonis  pro  se  apud  regem  et  principes  suasorie 

habita. 

'Deum  vohmtatis  meae  conscium  testor,  nihil  mihi  fuisse 
carius  vestra  sahite.     Vester  amor  ad  hoe  me   impuHt.     OU 

*)  rex  barbaronun  1. 

a)  e  corr.       h)  E.  (i.  e  corr.        c)  suisquo  glndiis  transt)xis  ot  (?)    spoliis  diiop- 
tia  1.  d)  m,  la,  t  absc.         e)   i,  ot,   o  absc.         t)  in  loco   fnciio  rtlicto  i.         kj''   jit 

e  corr.         h)  coopit  1. 

1)  Nonnisi  autumno  a.  892.  Odonen»  in  Aiiuitaniani  perrexiv^iso.   tr.i 
dunt  Ann.  Vedast.  1.  1. 


RICIIEKI  lilSTORIARUM  LII3ER  I.  9 

vcstram  salutein  in  has  mo  miserias  precipitavi.  Pro  om-  892. 
nium  vita  tantum  periculum  subire  non  expavi.  Grande 
quidem  est  gestum  negotium,  sed  maior  est  negotii  utilitas. 
Regiam  maiestatem  me  laesisse  quidem  non  abnuo,  sed  multa 
commoda  in  facinore  comparata  assero.  Consideretur  *  aucto- 
ris  animus,  animadvertatur  etiam  futura''  facinoris  utilitas. 
Tirannum  captum  metus  causa  baptismum  petiisse,  adverti, 
eumque,  postquani  dimitteretur,  pluribus  iniuriis  vicem  red- 
diturum  suorumque  stragem  gravissime  ulturum.  In  quem, 
quia  futurae  cladis  causa  visus  est,  ferrum  converti.  Haec 
est  mei  facinoris  causa.  Haec  me  ad  scelus  impulit.  Hoc 
ob  regis  suorumque  salutem  peregi.  Et  utinam  morte  mea 
patriae  libertas  rerumque  tranquillitas  consequantur !  8ed 
si  occidor,  ob  regis  primatumque  salutem  occisus  videbor. 
Cogitet  iam  quisque,  an  pro  huiusmodi  mercede  ei^  mili- 
tandum  sit,  et  an  pro  iide  servata  tali  habendus^  sit  retri- 
butione.  Ecce  capitis  et  pectoris  laterisque  recentia  vuhiera ! 
Patent  precedentium  temporum  cicatrices  dispersique  per 
reliqua  corporis  membra  livores.  Quorum  assidui^  doloribus 
confectus'^,  nihil  post  tot  mala  nisi  mortem  malorum  finem 
exspecto'.  Qua^  conquestione  alios  ad  benivolentiam  traxit, 
alios  vero  ad  lacrimas  impidit.  Unde  et  milites  pro  eo  agen- 
tes,  regem  demulcent  et  ad  pietatis  clementiam  suadent;  nihil 
regi  prodesse  asserentes,  si  suorum  "quispiam  intereat;  immo*foi,  5. 
in  tiranni  occisione  gaudendum,  vel  quia  vitae  datus  sit,  si 
fidelis  decessit,  vel  quia  eius  insidiae  penitus  defecerint,  si 
in  dolo  baptismum  susceperit.  Quibus  rex  animum  tempe- 
rans,  tumulato  barbaro,  Ingonem  in  gratia  resumit.  Et  in- 
super  castrum  quod  Blesum  1  dicitur  ei  liberaliter  accommo- 
dat,  eo  quod  is  qui  castri  custodiam  agebat  in  bello  pyratico 
occisus  esset.  Eius  quoque  uxorem  derelictam  dono  regio 
in  matrimonio  Ingo*'  sibi  accopulat^  Regis  exinde  ac  prin- 
cipum  gratia  admodum  usus,  prospere  ac  feliciter  omnia 
gerebat.  Verum  id  in  brevi.  Nam  vulnerum  sanies  male  a 
cirurgis  amputata,  cum  sub  recutita  superficie  tumorem  in- 
trinsecus  operaretur,  nimio  humoris  reumatismo  plus^  biennio 
vexatus^,  in  lectum  decidit.  Unde  et  intercluso  reumate  pe- 
nitus  intumuit.  Sicque  toto  erisipilato  corpore,  vitam  amisit, 
Gerlonem  filium  parvum  superstitem  relinquens.  Qui  ab  rege 
tutori  commissus,  patrimonium  cum  matre  possedit. 

a)  ergo  dd.       b)  post  add.       c)  h.  s.  re  e  corr.       d)  in  marg.  add.,  post  e  corr.y 
tot  malis  confecto  corr.  tot  rnala.  e)   Que  conquestionis  vis  corr.  Q.   c.         f)    co- 

pulal  1,         g)  voto  dal. 

1)  Blois. 


10  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

12.     Proinotio^  Karoli''  in  regem^. 

Interea  rex  a  Lemovica  urbe  dimotus,  Echolisinam » 
petit  ac  ibi  quaeque  gerenda  disponit.  Nec  midto  post  pe- 
tens  Petragoram  ^^  nobilium  causas  quae  litibus  agitabantur 
ibi  aequissime  ordinat,  plurimum*  de  communibus  onuiium 
causis  apTid  optimates  pertractans.  Quibus  cum  foret  ad- 
modum  intentus  ibique  per  aliquot  tempora  sese  moraturum 
proponeret,  Fidco  Remorum  archiepiscopus  de  Karoli''  pro- 
'p.573.motione  in  rcffnum  *apud  Belo^as  tractabat.    Videbatm-  etenim 

893  T  •  1      •  •        T 

'tunc,  quod  presens  opoi-tunitas  huic  rei  anquam  commodi- 
tatem<^  pararet^.  Idque  plurimum  ^  persuadebat  Neustriorum 
absentia  **.  Etenim  *"  cum  rege  in  partibus  Aquitaniae  tunc  ^ 
detinebantur.  Suadebant  quoque  multiplices  adolescentis 
quaerimoniae.  lam  enim  quindennis  de  regni  amissione  apud 
amicos  et  domesticos  gravissime  conquerebatm\   Regnumque 

*foi.  5'.paternum  repetere  multo  conatu  moliebatur.  *Ei  ergo  omnes 
Belgicae  principes  et  aliquot  Celticae  summopere  favebant. 
Horum  quoque  consensus  sub  Remensi  metropohtano  sacra- 
menti  iure  iirmatur.  Ac  tempore  statuto  conveniimt,  ex  Bel- 
gica  3  quidem  Coloniensis,  Trevericus  atque  Maguntinus  metro- 
pohtani  cum  suis  diocesaneis  episcopis^  aut  eorum  proba- 
bihbus*  legatis;  ex  Cehica  vero  Remorum  predictus  metro- 
pohtanus  cum  ahquot  ®  suis  diocesaneis,  Laudunensi  videhcet^ 
Catalaunico  atque  Morinensi.     Anno  ***•  ^  auteni  incarnationis 

lan.  28.  dominicae  '^  893.  [5.  Kal. ']  *  Februar.,  die  dominica,  cohecti  ^ 
Remis  in  basilica  sancti  Remigii  Karohmi  quindennem  regem 
creant  ac  in  urbe  purpuratum  more  regio  edicta  dare  con- 
stituimt.  Et  ex  Celtica  quidem  paucissimi  eius  partes  seque- 
bantur.  Ex  Belgica  vero  ei  omnes  addicti  sunt.  Ab  ihis 
enim  devotissime  exceptus,  per  omnes'^  eorum  urbes  et  op- 
pida"  humanissime  deductus  est. 

*)  Pl.  de  privatis,  multumque  de  comm.  1. 

**)  qui  Sequanae  Lig-erique  fluviis    interiacent    add^   1.     Eteniiu  — 
detinebantur  in  marg.  inferioi-i. 

***)  Anno  —  dominica,  Remis,  creant  —  redit  {c.  13)  2  vel  in  viarif. 
vel  in  loco  raso.  (Collectique  pergebat  1). 

a)  tio,  em  absc.       b)  K.  c.  plerumque.       c)  e  corr.       d)   vocab.  eramm.       c)  post 
add.  f)   profecti  del.  g)  adhiic   1.  h)   necnon  reliqnls   (?)  poat  add.  sed  dei. 

i)   probabiles   1.  k)  An,  domini  absc.  1)  5.  Kal.  jam  absc.         m)  por  o  ah^w  ; 

j>riinuin  in   omnibus   o.   urbibus   ...  oppidis  scriptuiii  erat.  n)   ct  opp  absc. 

1)  Anf»-ouUMne.  2)  Perig-ueux.  3)  lllotharii  rog^num  tuno  tem- 
poris  Arnulfo  pnruisse  constat,  igitur  hi  tres  arcliiopiscopi  Karolum  mi- 
nime  rogoni   sibi   oleyorunt.  4)  Hunc  diom  Knroli  diploujatrt  indionnt; 

diem    puriticationis    s.    Mnriae    (Fobr.    -)    niinus    rooto    Anii.    VotlHst. , 
cf.  Bohmer  Reg-.  Kar.  p.   178. 


EICHERI  HISTOKIARUM  LIBER  I.  11 

13.     Odonis^  reditus  ab  Aquitania^  eiusque  obitus. 

Quod  faetum  Odo  rex  comperiens '*,  ab  Aquitania  redit. 
Urbemque  Turonicam  petens,  sanctum<^  Martinum  donis  re- 
galibus  honorat.  Sicque  Parisii*^  receptus,  sanctos  martires 
Dionisium,  Rusticum  et  Eleutherium  magnifice  donat.  Tan- 
dem  fluvio  Matrona  remenso,  Belgicam  ingreditur.  Ac  op- 
pido  receptus  quod  dicitur  Fara',  pre  nimia®  anxietate  in- 
somnietatem  pati  coepit  *.  Quae  cum  nimium  succresceret, 
mentis  alienationem  operabatur.  Superantibusque  humoribus, 
anno^  regni  sui  10,  ut  quidam  ferunt  mania,  ut  aHi  frenesi,  898. 
finem  vitae  accepit.  Tumulatur»  vero  cum?  multo  suorum^^"-^- 
lamento  in  basiHca'*  sancti»  Dionisii  martiris. 

14.     Mores  KaroH. 

Karolus  itaque  rex  creatus,  ad  multam  benivolentiam 
intendebat.  Corpore  prestanti,  ingenio^  bono  simpHcique*. 
Exercitiis  miHtaribus  non  adeo  assuefactus.  At  Htteris  Hbe- 
raHbus  admodum  eruditus.  In  dando  profusus,  minime  ava- 
rus^  DupHci  morbo  notabiHs,  Hbidinis  intemperans  ac  circa 
exsequenda  iuditia  paulo  neglegentior  fuit.  GraUiarum  prin- 
cipes  ei  animo  ac  sacramento  annexi  sunt.  Necnon  et  Rot- 
bertus,  Odonis  regis  defuncti  frater,  vir  industrius  atque  au- 
datia  pku-imus,  sese  militaturum  regi  accommodat  **.  *Quem*foi.  6. 
etiam  rex  Celticae  ducem  preficit  ac  in  ea  omnium  geren- 
dorum  ordinatorem  concedit  * ;  eius  fere  ***  per  quadriennium 
consiHo  utens  eique  admodum  consuescens.  A  quo  per  Neu- 
striam  deductus^,  urbibus  atque  oppidis  ab  eo  reccjDtus  ^st. 
Urbemque  Turonicam  petens,  plurima  auri  atque  argenti 
talenta  sancto  Martino  HberaHter  impertit.  A  cuius  servitori- 
bus  pro  sese  fieri  deprecationes  postulans,  perpetim  cotidianas 
obtinuit.  Inde  quoque  omnibus  obtentis  rediens,  Belgicam 
repetit  ac  sanctum  Remigium  donis  egregiis  honorat.     Et  sic 

*)  Cui  etiam  inl^  primis  adolescentiae  annis  pax  atque  tranquillitas 
rei    publieae,    concordia    suorum,    coramoditas   privatorum   grata 
fuere.     Idl  vero  in  brevi  1. 
**)  Rex  ergo  principibus  stipatus    ac  multo  suorum    obsequio    incli- 
tus,    raore    regio    leges    condit    ac    decreta   edicit.      Rotbertum 
quoque  r.   1, 
***)  E.  plurimum   c.   1. 
■*■)  quae  est  Celticae  pars  add.  1. 

a)  0(doni8),  ta  ahsc.  b)  rei    magnitudine    permotus    deleta.        c)  sancto  Mar- 

tino  1.          d)  Parisio  1.  e)  a.  n.  corr.  n.  a.         f)  a.  r.  s.  10  add.  2,  eisdem  verbis 

infra  post     Tum.  v.  deletis.  g)  Tum.  —  mart.  in  marg.     Tu,    cum,    ra,  sc  absc. 

h)  loco  qui  dicitur  1.         i)  ita  2;  parcus  1.         k)  a  1.          1)  Id  v.  in  b.  post  add. 

1)  La  Fere.  2j  Quam  plurima  hic  omissa  esse,  vix  est  quod 
moneamus.  3)  Sallustium  Cat.  c.  5.  iraitatur.  4)  Hoc  in  dubium 
vocat  Barthelemy  1.  1.  p.   134  sqq. 


12  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

898.  Rotberto  Gallia»  Celtica  coUata,  in  Saxoiiiam*-2  secedit. 
Cuius  urbes  sedesque  regias  lustrans,  cum  oppidis  millo  reni- 
tente  obtinuit.  Ubi  **  etiam  Heinricum  %  regio  genere  incli- 
tum  ac  inde  oriundum,  ducem  omnibus  preficit.  Sarmatas^-  ^ 
absque  prelio  subditos  habuit.  Anglos*^  quoque  ac  reliquos 
transmarinorum  populos  mira  benivolentia  sibi  ^  ad^git.  Vix 
tamen®  per  decennium^.  Et  forte  felicissimus  per  omnia 
fuisset,  si  in  uno  nimium  non  errasset. 

15.  Nimia^  Karolif  dilectio^  erga  Haganonemf. 
Nam  cum  multa  benignitate  principes  coleret,  precipua 
tamen  beatitudine  Haganonem  habebat,  quem  ex  mediocribus 
p.  574.  potentem  effecerat;  adeo  ut  magnatibus  quibusque  *longe  ab- 
sistentibus,  ipse  regio  lateri  solus  haereret,^  pilleum  etiam  a 
capite  regis  sepissime  sumptum  palam  sibi  imponeret.  Qu^^f^ 
etiam  multam  regi  intidit  labems.  Etenim  primates  id  fe- 
rentes  indignum,  regem  adeunt  ac  apud  eum  satis'^  conque- 
rimtur,  hominem  obscuris  parentibus  natum  regiae  dignitati 
multum  derogare,  cum  acsi  indigentia  nobilium  ipse  tamquam 
consultinnis  regi  assistat;  et  nisi  a  tanta  consuetudine  cesset, 
sese  a  regis  consilio  penitus  discessuros.  Rex  dissuasionibus 
his  minime  credulus^  a  dilecto  non  cessit. 

16.     Indignatio'  Rotberti»  in  Haganonem'. 

Interea  Belgicae  ^  urbibus '  atque  oppidis  iirmissime  op- 

tentis,  in***  Celticam  redit  ac  urbe  Suessonica  recipit  sese*. 

Huc  ex  omni  Gallia  principes  confluunt.     Huc  etiam   mino- 

res+  multo  favore    conveniunt ++.     Inter  quos  cuni  Rotbertus 

*)  ita  2.    Belgicam   1. 

**)  Ubi  —  preiicit  2   m  inferiori  margine,  allis  erasis. 
***)   Celticain,  rec.  sese  2  m  loco  raso;  fortasse  Aquas  scriptumfuit. 
cum    paschalis    sollemnitas    imraineret,    Aquisgrani    palatio    rex 
sese  recepit.     Huc  Ekheh. 
+)  mediocres  Elckeh. 

++)  conveniunt;    assunt  et  duces,  ex  Saxonia  quidem  Heinricus,   ex 
Gallia  Ruotpertus.      Cottidie    secus  fores   regii    cubiculi  mauent, 

a)  Heiiirico  corr.   Ileiuricum.  b)  quoiiue  ihl.         c)  Anglorum  del.       il)   mili- 

tare  1.  e)  V.  t.  p.  d.  m  marg.;  en,  nium  absc.  f)  ia,  K(aroli),  io,  H(aganouom) 
absc.  g)  calamitatem  1.  h)  s.  inde  1.  i)  natio,  tborti,  anonem  absc.  k)  in 
luco    raso;  Galliarum  Ekkehardus,  qiti  haec  exscripsit.         1)  tinibus  1. 

1)  Haec    usque    praefcU    Ekkehardus  Uraiig.  in  hist.  Heinrici    ex- 
scripsit;   cf.  praef.  2)  Hic  et  in  sequentibus  lectio  prior  cum  prae- 

senti  collata,  auctorem,  insano  quodam  gentis  studio  nbductum,  Belgis 
Saxones,    Gisleberto    Heinricum    substituisse,   docet.      Fides    talibus    ab 
Ekkehardo  Uraugiensi  exscriptis  omnino  neganila,  et  hi.storicis  ml  anti 
quam  lectionem  infra  udnotatam  redeundum  est.  —    Cf.  ^Vittich,    l'\>r- 
schungen  III,  p.  105  mm,  et  .lahrb.   Hrinrleh  I.  p.  28.  i\)  i.  e.  Slavos 

4)   Cf.   Flodoard.    a.   1»'J0,  »iui  huic  narrationi  matcriaiu  prncbuit. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I.  13 

in  maiore  gratia  apiid  regein  sese  liaberi  putarct,  utpote  quem  920. 
ducem  in  Celtica  omnibus  prefecerat',    cum    rex  in^  palatio 
sedisset,   eius   iussu  dux   dexter'^    Tlagano   quoque  ei  levus 
pariter<^  resedit.     Kotbertus  vero^  dux  tacite  indignum  fere- 
bat,^  personam   mediocrem  *  sibi  aequari  magnatibusque  pre- 
poni.    At  iram  mitigans,  animum  dissimulabat,  vix  regi  pauca 
locutus.     Celerius  ergo  surgit,  ac  cum  suis  consilium  confert. 
*Quo  collato,  regi  per  legatos   suggerit,    sese    perferre    non  *  foi.  c. 
posse  sibi  Haganonem  aequari   primatibusque   anteferri;    in- 
dignum  etiam  videri,    huiusmodi   hominem   regi   haerere,    et 
Galiorum  nobilissimos  longe  absistere.     Quem  nisi  in  medio- 
critatem  redigat,    sese   eum   crudeli  suspendio   sufFocaturum. 
Rex  dilecti  ignominiam  non  passus,  facilius  se  omnium  collo- 
quio  quam  huius  familiaritate  posse  carere,  respondit.    Quod 
nimium  Rotbertus  indignatus,  cum  optimatibus  plerisque  in- 
iussus^  Neustriam  petit  ac  Turonis  sese  recipit;  multam  ibi 
de  regis  levitate  indignationem  f  habens;    plurima   etiam,  ut 
in  se   transfundatur    rerum    summa,    apud    suos    caute    per- 
tractans.     Quamvis**-»   etenim    regi^    faveret,    non^  medio- 
criter  tameng  ei  regnum  invidebat^,  cum  sibi  post^  fratrem 
hereditandum  s  magis  videret.     Nonniilla  quoque  moliebatur  ^ 
in  Fulconem  Remorum   metropolitanum,   qui  regem  a  cuna- 
bulis  educaverat  atque  in   regnum   promoverat^.     Videbatur 
etenim,   quia,   si  is  solum  deperiret,   facilius  refundi*  in  sese 
regnum    potuisset.     Id    etiam    apud    Balduinum    Morinorum 
principem  3  admodum  agitabat.    Hic  enim  ab  eo  ***  persuasus, 
eius  partes  iam»  rege  deserto  sequebatur. 

cottidie  egressum  regis  a  penetralibus  aulae  prestolantur.  Cum 
vero  nullum  eis  ab  reg-e  responsum  per  dies  quatuor  daretur, 
Heinricus  id  molestissime  ferens,  dixisse  fertur,  aut  Hag-anonem 
quandoque  cum  Karolo  regnaturum,  aut  Karolum  cum  Haganone 
ad  rerum  mediocritatem  deventurum ;  indig-nansque  reg-e  incon- 
sulto  discessit.  Ukkehardus'^. 
*)  ig-nobilem  1. 
**)  Quamvis  —  videret  2  m  marg.         ***)  ita  2;  a  Rotberto   1. 

a)  in  p.  post  add.       b)  e  corr.       c)  add.  2.       d)  v.  d.  t    in  loco  raso  2.       e)  post  add. 
■)  querimoniam  1.      g)  Q,  r,  non,  men,  vi,  po,  dit  absc.       h)  ita  2  ;  moliens  1.      i)  add.  2. 

1)  Cf.  c.  14.  2)  Fulconis  caedem  rebus  Haganonis  perperara  con- 
ungi,  iam  annorum  ordo  satis  demonstrat.  Cf.  de  ea  Ann.  Vedast.  900, 
).  209.  3)  Flandriae  comitem.  4)  Fabulae    huius ,    licet  genio 

iicheri  optime  conveniat,  nullum  in  codice  vestigiurn,  nec  eam  a  Richero 
)rofectam  esse,  narratio  infra  cap.  20.  de  causa  inimicitiae  Heinrici 
)8tendit.  P.  Cf.  Forschungen  III,  p.  145;  Jahrb.  Heinrich  I.  p.  30; 
Jt  praef.  Equidem  Ekkehardum,  qui  haec  apertis  verbis  eidem  Gallico 
listoriographo  tribuit,  ex  quo  alia  multa  quae  apud  Richerum  leguntur 
lescripsit,  in  folio  assuto  iam  deperdito  invenisse  putarim.  Quae  vero 
;.  20.  traduntur  antea  scripta  fuisse  oportet,  ideoque  cum  his  puguaro 
'ix  dici  possunt.    W. 


14  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

899  17.     Interfectio  Fulconis  arcliiepiscopi. 

Quo  rex   comperto  in  Balduinum  fertm-,  ac  multa  obsi- 
dionis  vi  castrum  Atrabatum   ab    eo  aufert  atque    cum  tota 
sancti  Vedasti   abbatia  Fulconi  predicto   metropolitano    con- 
cediti.     At   post  aliquot  tempora  metropolitanus  ob  itmeris 
longinquitatem  fratrumque  » incommoditatem « Altmarum  comi- 
tem  accersiensb,  abbatiam  sancti  Medardi,  quam  ipse  comes 
tenebat,    ab   eo   accipit,   et  pro   ea  abbatiam^  sancti  Yedasti 
cmn  castro  Atrabato,  rationibus  utrimque  habitis,  ei  nnpertit. 
ooo.Unde*^    et    ad    nimiam    pertrahitm^    Balduinus    crudehtatem. 
Multaque  aifectus  anxietate,   ad   idtionem    penitus  sese   con- 
vertit.     Amicitiam  ergo  circa   metropohtanum   smiulat.     rer 
legatos    quoque    multam    benivolentiam    mandat'^    iidemque 
spondet.     Ilhid   tamen  midta   suorum^   curiositate    observat, 
utrum   privatus  an   cum   copiis  regis   palatium    petere   con- 
suescat,   privatum   multo  nisu  impetere  cupiens.     Haec  dum 
sic  haberentur,  pro  regiis  causis  contigit,  episcopos  Belgicae 
apud  regem  congregari.     Unde  et  metropohtanus  accersitus, 
cum  iter  accelerare  pararet,  incautus  cum  paucis  festinabat. 
Cui  mox  afftdt  quidani  Winemarus  cum  cohorte  a  Baldmno 
missus  ♦.     Metropohtanus   cum  esset  cum  paucis,  ^  a  cohorte 
cum  suis  interceptus  est.    Nidlif  fugae  locus  patuit.    Omnes 
•foi.T.ch-cumvallanturS  atque  impetimtur^     ^Admodum  *utrmique 
'P^'^-dimicant.     Utrimque    fusi    procumbunt.     Winemarus   metro- 
lun.^T^pohtanum  adortus,  lancea  inermem  transligit  ^  atque  mter  suos 
septem    vidneribus    sauciatum    precipitat.      Cui    cum    adhuc 
ictus    intenderet»^,    quidam    suorum,   midto   episcopi'   amore 
ducti,    super   eum   procumbimt.     Qui  cum  eo   mox  translixi 
atque  occisi  simt.     Quatuor  tantum  fuga  labuntur'",   qm  rei 
negotium  Remis   demonstrant.     Tunc    vero    magna    mdituni 
manus  ab  m-be  mox  cum  armis  educta,  adversarios  persequi 
conatm-.     Sed  eis  elapsis,   dominum  occisum  cum  suis  colh- 
gunt   atque"  midto   doloris   Lamento  Remos   deportant,    cum 
sacerdotibus  sacerdotem  phu-imo  dignitatis  obsequio  condentes. 

18.     Winemari"  interitus^\ 
Interea»  collectis  apud  regem  episcopis,  taha  mox  releruu- 
tur.     Quod  etiam  omnibus   nimium   animi   incussit   doh>rom. 

*)  et  omnium  quos  terra  sustiuet  sceleratissimus  *  adil.  1,  del  2. 

a)  f.  i.  inmarg.,  ubi  fra,  rno  absc.       b)  rationibus  habitib  adU.  1.  iUl.  a.       c)  rua« 

-   Multamie  2 nimium    incuasit     IJaUluiuo     auimi     dolorem.      Nuum.iue   \ 

d)  spoudet  1.  e)  post.  adcl.  f)  in  primis  post  add.,  dd.  i.  g)  cu-i'umv.>ill.-»li 
8unt  1,  a.  i.  post  add.  h)  Winemarus  motropolitanum  adortus  laucea  utormom 
transfigit     add.    iam    hoc    loco    1,     dtl.   2.     Siquidem    u.    peri,U   l.  1)    trauflsMt    . 

k)otccorr.  2.       \)  inlocoraso  2.      m)  .7a  2  ;  eroptis  1.      n)  «c  cum  1.       o)e,ui      .. 

1)  Haec  ex  Flod.  Hist.  Rom.  IV,  10.  sumta  sunt.  2)  Vevba  Sal- 

lusti  lug.  c.  14.  3)  Flod.  1.  1. 


KICIIEKI  HISTORIAKUM  LIBER  I.  16 

Rcx  ipse  iii  lacrimas  dissolutus ,  de  casu  pontiflcis  ^  adeo  '^ 
conquestus  est.  Episcopi  quoque  in  fratris  inorte  et  coepi- 
scopi  nuilta  conimiseratione  condoluere^- '.  Initoque  consilio, 
Winemarum  cum^  suis  complicibus  horribili  anathemate 
damnant.  Qui  in  brevi  deficiens,  insanabili  ydropis  morbo 
a  Deo  percussus  est.  Ventre  itaque  turgidus,  exterius  qui- 
dem  lento  igne,  interius  vero  immani  incendio  urebatur. 
Ingens  tumor  pedum  non  deerat.  Verenda  vermibus  scaturie- 
bant^.  Crura  tumentia  ac  hicida;  anehtus  fetidus.  Viscera 
etiam  paulatim  per  cohmi  diffluebant.  Super  *"  haec  omnia 
sitim  intolerabilem  sustinebat.  Appetitum  vero  comedendi 
aUquanto  habebat,  sed  cibi  illati  fastidium  inferebant.  Insom- 
nietatem  iugem  patiebatur.  Omnibusque  factus  intolerabilis  ^, 
omnibus  [horrori»]  habitus  est.  Itaque  amici  atque  dome 
stici  ab  eo  dimoti  sunt,  muho  eius  corporis  fetore  confecti; 
in  tantum  ut  nuhus  medicorum  saltem  medendi  causa  ad 
eum  accedere  posset.  Quibus  omnibus  dissolutus ,  omni 
christianitatis  communione  privatus,  a  vermibus  ex  parte  iam 
consumptuSj  flagiciosus  ac  sacrilegus  ab  hac  vita  pulsus  est. 

19.     Promotioh  Herivei  in'^  episcopatum  *^. 

Sepulto  vero  domno  Fulcone  metropoKtano ,  Heriveus, 
vir  spectabilis  et  palatinus,  episcoporum  consensu  et  Remen- 
sium  conibentia  in  pontificatu  regis  donatione  succedit.  Quo- 
rum  uterque  quanta  utiHtate  quantaque  reh'gione  in  aecclesia 
Remensi  floruit,  si  quis  ad  plenum^  dinoscere^  cupit^,  legat 
ibrum  '^  Flodoardi  presbiteri  ^ ,  quem  ab  urbe  ^  condita  de 
iiusdem  urbis  episcopis  uberrime  descripsit.  Adepto*  quo- 
^ue  Heriveus  pontificatu,  muha  fide  regem  sequebatur,  de- 
sertoribus  adeo  infestus.  *  Erlebaldum  ^  Castricensium «  comi-  ♦  foi.  7'. 
:em,  qui  res  sui  episcopii  pervaserat  et  oppidum  quod  vocant  920. 
Macerias '  obtinebat,  more  aecclesiastico  prius  quidem  ut 
-esipiscat  ammonet,  post  vero  anathemate  damnat.  Qui  cum 
dbi  nec  damnatus  satisfaceret ,  in  eum  cum  multis  miHtum 
iopiis  fertur,  oppidumque  multa  obsidione  per  quatuor  eb- 
lomadas  vehementer  adurget.  Erlebaldus  continuam  non 
erens  irapugnationem,    clam  ab  ^  oppido  cum  aHquot  suorum 

a)  amici  1.  b)  ita  2;  adraodum  1.  c)  dokiei-e  1.  d)  c.  s.  c.  in  loco  raso, 
)  ita  2;  scaturriebant  1.  f)  Super  —  patiebatur  post  accedere  posset  scripta, 
uc  sunt  relata.  g)  rabilis  —  Itaque  e  corr. ;  horrori  suppl.  P.  h)  tio,  in,  tum 
bac.  i)  si  —    cupit   in  marg.r,     enum,    e,    cupit    ahsc.  k)  vocdbulum    erasum. 

)  de  corr.   ab. 

1)  A.  900.    luli  6,    Remis    congreg-ati,    Mansi,    Conc.    IX,  p.  481. 
:)  IV,  c.   11.  3)  scil.  Remensi.  4)  Cf.    Flodoardi  Anu.  a.  920. 

)  Erlehaldura  —  concesserat  ex  Flodoardi  Ann.  a.  920^  quos  in  se- 
uentibus  usque  ad  caput  libri  III,  21.  saepius  exscripsit,  multis  tamen 
dditis    vel    mutatis.  6)  Ad    Mosam,    ubi  postea    coraitatus  Rethel. 

)  M(izieres. 


16  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

920.  dilabitur.  Qui  vero  remanserant  victi,  portis  mox  patefaetis, 
motropolitano  cedunt.  Eisque  eiectis,  suos  ibi  deposuit  ac 
de  toto  pago  Erlebaldum  profugum  disturbavit. 

20.     Ad  Renum^  mutua  petitio^  ac  comitis^  Erlebaldi''^ 

occisio. 
Rex  in  pagum  Warmacensem,  locuturus  Heinrico  Trans- 
rhenensi,  concesserat^.  Huc  quoque  Erlebaldus  comes  ad- 
venit,  apud  regem  deploraturus,  a  Remensium  metropolitano 
sese  immaniter  habitum.  Heinricus  apud  regem  de*  rerum 
dispositionibus  fidelissime  satagebat.  Cui^  rei  cum  ^  admodum 
intenderet,  Germanorum  Gallorumque  iuvenes  linguarum*^ 
idiomate*'  offensi,  ut  eorum  mos  est,  cum  multa  animositate 
maledictis  sese  lacessire^  coeperunt.  Consertique  gladios 
exerunt,  ac  se*^  adorsi,  loetalitcr  sauciant.  In  quo  tumuhu, 
cum  ad  htem  sedandam  Erlebaldus  comes  accederet,  a  furen- 
tibus  occisus  est.  Rex  proditionem  ratus,  ocius  surgit  suis- 
que  stipatur.  Heinricus  vero  dohim  **  arbitrans ,  classem 
repetit  atque  a  regiis  stipatoribus  Rhenum  transire  cogitur***. 
Existimabant  ^  enim  hi^  qui  regi  assistebant%  eum  in  dolo 
venisse.     A  quo  etiam  temporef  Karolo  infestus  ferebatur. 

■p.  576.*21.     Desertorums   dolosa  regi«  Karolo  persuasio  de  Haga- 

noniss  abiectione. 
Hinc  itaque  Heinrico,  inde  Rotberto  duce  Karohis^ 
urgebatur.  Factusque  eorum  medius,  utrimque  premebatur  *. 
Post  haec  ad  interiora  Belgicae  rediens,  urbe  Suessonica 
sese  recipit,  muUam  ex'  huiusmodi  infortunio  apud  suos 
agitans  quaereham.  Huc  etiam  ex  Belgica  quo  Cehicae  con- 
hmitat  atque  ex  Cehica  principes  nonnuUi  contluunt.  8ed 
et  Rotbertus  dux  propinquior  factus,  Stampis»  sese  recipit 
ac  ad   paktium  legatos   dirigit,  regaha  negotia  inde   exper- 

')  de  amicicia  inter  se  liabenda  plurimum  satagebat.     Cui  rei   cum 

uterque  adm.  i.   1 ;  corr.  2. 
**)  rerum  nescius  cl.  1 ;  corr.  2. 
***)  Qua  die  nibil  concordiae,  nibil  amiciciarum   iiiter    eos    babitum 

est  achl.   1  ;  del.   2. 

a)  Ad  R,  p,  tis  E  absc.         b)  1.  i.  o.  in  marg.;     ling,  ma  absc.  ;    ut.  o.  m.   est 
iavi  antea  add.         c)  impetere  1.    C.  gl.    ex.   2    in  loco  raso.  d)  se    jHisfea  add., 

post  loet.  del.  e)  Ex.  —  venisse  2  in  viarg.;  Exis,  hi,  bant  ab.^c.  f)  Ab  eo  »iuo- 
que    t.    Heinricus    K.  1;     corr.  2.  g)  Dese,    regi,  de  H    absc.         h)  K.   jh>^<  add. 

i)  a  corr.  ex. 

1)  Cf.  Flodoard.    1.  1.,    qui    de    bello    contra    Hfinrioum    susiopto 
loquitur.     Igitur  quao  liic  nairautur    fabulosa  esse  j>atet.  2)  Siuuha 

in  loco  post  delcto  (c.  40  n.)  de  Gisleberto  et  Roberto  soripta  cMuxt. 
Quae  alio  atramento  iu  alia  cliarta  exarata  prioris  lutrrntionls  tVajjutontuin 
csse,  statuendum  est.  »i)  Ktiunpos. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  1.  17 

tiirus.  At  qui  coniiuxere  Rotberti  partes  tuebantur ,  cuius  020. 
suasu  capti,  de  Haganonis  abicctione  apud  regem^  pertrac- 
tant,  non  ut  id  fieri  velint,  sed  ut  regnandi  occasio  Rotberto 
paretur^  Abiectionem  itaque  Haganonis  leviter  suadent. 
Ducem  etiam  a  se  discessurum^  si  non  abiciat,  mediocri  asser- 
tione  demonstrant,  quatinus  levi  obiurgatione  rex'^  ammonitus 
coeptis  insistere  non  formidet.  Unde  et  post*^  contra  eum 
iustissimam  indignationis  causam  se  habituros  arbitrabantur. 
Quod  etiam  totum  ad  vota  eorum  provenit.  *Nam  rex*foi8. 
nulla^-  suasione  affectus,  numquam^'  a  dilecto  sese  discessu- 
rum  respondit.  Idque  multis  sententiarum  sermonibus  asse- 
rebat.  Quod  cum  *  Rotbertus  dux  in  eius  animo  fixum 
perciperet,  Heinrico  Transrhenensi  ^  per  legatos^'  de  regis 
eiectione^  suadet  ^.  Compererat*^  enim^,  eum  a  regiis  stipa- 
toribus^  infugam^  coactum;  unde^  et  de  se  fidem^  continuo 
fecit^.  Cuius  consensu®  tirannus^  mox  laetus*";  in  sese  re- 
gnum?  transferre»  diligenter«  laborabat».  Largitur  igitur^ 
plurima  atque^  polHcetur  infinita'^  Tandemque*  inductos  de 
transfugio  iam  principes  ^  aperte  alloquiturj  regem,  inquiens, 
Suessionis  sese  privatum'^  habere,  Belgas  preter  paucissimos 
ad'  sua  discessisse.  Unde  et  rei  commoditatem  adesse  me- 
morabat"%  facillime  et  ex  aequo  regem  posse  capi  asserens, 
si  ipsi  onmes  palatium  adeant  acsi  consuUuri,  in  ipso  quo- 
que  palatii  cubiculo  inter  consulendum  regem  capiant  tene- 
antque.  His  favent  omnes  pene  ex  Celtica  et  de  patrando 
facinore  apud  tirannum  coniurant.  Palatium  ergo  adeunt 
regemque"  utpote  consulturi  stipant.  Intromissum  vero  cu- 
biculoj  ut  paucis  allocuti  sunt,  capiunt  ac*^  tenent*'. 

22.     Heriveus  P  metropolitanusP  KarokuTi  a  desertoribus  p 
captum  liberatP  Remosque  ducitP. 

lamque  abducere  nitebantur,  cum  metropolitanus  Heri- 
veus  cum  copiis  repentinus  urbem  Suessonicam  ingreditur. 
Regis  enim  solHcitus,  desertorum  fraudem  presenserat.  Et 
ipse  quidemfi  prius  cum  paucis,  joost  vero  sui'",  favente  Ri- 

*)  c.  principes  in  e.  a.  f.  perciperent  1.  Post  quatuor  lineis  tota 
captionis  historia  ahsoluta  erat,  quibus  iam  erasis,  omnia  usque 
Regis  enim  sollicitus,  desertorum  fraudem  praesenserat.  Et 
scri])sit  maximam  partem  in  marg.  2. 

a)  eum  1.         b)  post  add.         c)  levissiraa  1.         d)  quaedam  erasa.  e)  rans, 

legat,  eiec,  et,  Com,  im,  stipa,  fugara,  un,  idera,  ecit,  u  ti  ahsc.  f)  mo  . .  .  .  tus  veZ 
me....tus  cod.;  media  exscisa  sunt.  g)  reg,  erre,  ter,  abat,  gitur,  atque  ahsc. 
h)  ita  Trith.;     fini    ahsc.  i)   emque  absc.  k)   ura    ahsc.  1)  ad  s.  post  add. 

m)  primum  a  ahsc.         n)  regera  etiam  corr    regemque  o)  et  velut  consultantem 

eum  paucis  intro  dimittunt.  Ipsi  quoque  captionem  dissimulantes  egrediuntur. 
Quibus    deletis    ac    tenent    scriptum    est.  p)  us,  litanus.  rto,  m  liberat,    ucit  absc. 

q)  post  add.    c.  p.  prius  ingreditur  1.         r)  suos   —  admittit  1. 

1)  Flodoard  Ann.  a.  920.  et  Hist.  Rem.  IV,  15.haec  breviter  narrat. 

2 


18  EICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

920.  culfo  eiusclem  urbis  episcopo ,  consequenter  admittuntur. 
Armatis  itaque  circumdatus ,  concilium  desertorum  stupenti- 
bus  cunctis  penetrat.  Factusque  terribilis :  ^Ubi' ,  inquam, 
^est  dominus  meus  rex'  ?  Ex  tam  ^  multis  pauci  admodum 
respondendi  vires  habuere,  ^^sese  penitus  deceptos  rati.  Qui 
tamen  cum  viribus  resumtis  dicerent:  ^lntro  cum  paucis  con- 
sultat',  metropolitanus  ostio  obserato  vim  infert.  Serisque 
pessumdatis,  cum^  paucis  sedentem  repperit.  Captum  enim 
custodibus  adhibitis  ergastulo  deputaverant.  Quo  metropoli- 
tanus  manu  apprehenso  :  'Veni',  inquit,  ^rex,  tuisque  potius 
utere'.  Et  sic  a  metropolitano  e  desertorum  medio  eductus 
est.  Tunc  etiam  equum  ascendens,  cum  1500  armatorum 
ab  urbe  exivit  atque  ^  Remos  devenit,  Post  cuius  discessum 
desertores^  pudore  confusi,  ilhisos  sese  indignabantur.  Con- 
fusique^  ad  Rotbertum  redeunt  atque  rem  non  satis  pro- 
spere  gestam  desertori  transfugae  reportant.  Karohis  vero 
rex  cum  metropolitano  aliisque  paucis ,  qui  a  se  quidem  ^ 
defecerant,  sapientium  tamen  consilio  ad  se  reversi  erant, 
Belgicae  ^  interiora  repetit  ac  Tungros^  concedit.  Ibique 
episcopo  tunc  defuncto,  Hilduinum,  eligente  clero  ac  populo 
favente,  per  archiepiscopum  Herimannum  presulem  ordinat\, 
virum  liberalem  ac  strenuum ,  sed  factiosum.  Nam  mox 
episcopus  ordinatus,  iis^  Belgicae  principibus  qui'^  Rotberto 
duci  in  regis  abiectione  favebant  mox  haesit  et  favit,  phiri- 
mum  cum  eis  contra  regem  machinans.  At*  rex  bono^ 
suorum  usus  consiHo,  per  Heriveum  •"  metropohtanum  ducem '" 
•p.  577.  Jjeinricum  •"•**,  *qui  inSaxonia***  omnibus  preerat,  accersit. 
Hic  enim  ab  Rotberto^  persuasus,  cum  aliis  ab  rege  disces- 
serat. 

23.     Conquestio"  Herivei  Remensis"  metropolitani "  apud 
Heinricum  "•  ^^  pro  Karolo  rege. 

Penes  quem  metropoHtanus  vice  regis  sic  orsus  "^  ait : 
'Hactenus,  vir  nobiHssime,  tua  prudentia,  tua  HberaHtateP 
pax  principum,  concordia  omnium  utiHter  floruere.     At  post- 

*)  At  Remorum  metropolitani  Herivei  consilio  usus  {eorr.  per  nie- 
tropolitanum  Hermannum),  Gislebertum  (?),  qui  in  Belg^ica  (^?) 
omnibus  potior  erat,  per  leg^atos  accersit.  Hic  enim  ab  Heinrico 
persuasus  cum  aliis  nonnullis  ab  regre  discesserant  {con\  disces- 
serat).  Et  accersitus  cum  multo  honore  ante  regem  admittitur  1. 
**)  Gislebertum   1.  ***)   Ua  2;   Belgica  (?)   1. 

+)  ita  2  ;  Heinrico    1.  +^)   ita  2  in  loco  raso. 

a)  j)Ost  add.         h)   Qui  tamen  s.    1,  corr.   2  c)   c.   ihiobus   tautuui   1.         A)  a. 

R.   d.   in  mary.         o)   Iratiiiue   1,  corr.   2.        f)   in  mary.  adil,       g)  iu  B.   suptniora    1 
h)  Tungris   1.  i)  ordinavit  1,  corr.   2.  k)  q.  ouiu  llotberto  duce   regeu»   »l>ifi-i- 

rant  1,    corr.  2.  1)   b.   8.  u.   c.   in  marg.  ui)  haec  2.         u)   tio,    eusis,     at»l,    uiu 

abac.  o)  0  corr  p)  liberali  ingenio  1. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I.  19 

quam  malivolorum  ^  invidia  animum  remisisti,  circumcirca  920. 
discordiae  ^  vis  ^'  a  latibulis  emersit.  Quae  res  domino  nostro 
regi  apud''  te''  oratum  ire  suasit^.  Antehac  enim'^  non 
mediocriter  ob  tua<'  merita  dilcctissimus  fuisti.  *Tua  cgregia  *  foi.  8' 
fides  ei  recognita,  in  magnis  periculis  multam  sibi  fidutiam 
parat.  Cum  totius  statu  dignitatis  rex'^  potiretur,  paululum 
a  te  oberrasse  ^  sese  non  ignorat.  Sed  ^  id  multa  fide  corri- 
geres  gestit.  Nec  est  hoc  inusitatum  et  singulare*.  Omni- 
um  est  interdum  desipere,  bonorum  vero  rationibus  redire. 
Sufierendum  est  itaque  atque  summa  benignitate  indulgen- 
dum.  Tu^*  quoque,  Germanorum**  optime,  nimium  a  recto 
secessisse  videris.  Neque  id  mirum.  Nam  dux  Rotbertus*** 
omnia  sitiens  regique  regnum  immaniter  invidens,  incautum  ^ 
te  suasionibus  illexit.  Quid  enim  suasorie  digesta  non  efficit 
oratio  ?  Nimium ,  inquam ,  ab  utrisque  oberratum  est.  Sed 
iam  tandem  prior  vobis*'  redeat  virtus.  Summa  utriusque 
ope  uterque  nitatur,  ut  tu  habeas  regem  tibi  adprime  com- 
modum,  et  rex  habeat  te  virum  sese  dignissimum.  Nam  te 
idem  prestare  gestit*  iis  omnibus  qui  Germaniam++  inhabitare 
noscuntur.  Ob  hoc  igitur  animum  ad  meliora  revo'ca.  Domi- 
num'^  abiectum  recipe,  ut  et  tu  ab  eo  extollendus  excipiaris'. 

24.   Responsio*  Heinrici+++  ad^  metropolitanum  Heriveum^ 

de  Karolo. 

Ad  haec  Heinricus+*:  'Multa',  inquit,  ^me^  ab  his'"  de- 
hortantur,  nisi  tua,  pater  egregie,  virtus  ad  idem  quodammodo 
pertrahat.  Scio  enim,  quam  difficile  et  arduum  sit,  ei  con- 
silium  dare,  cum"  sua  inconstantia ,  tum  suorum  invidia. 
Non  est  incognitum  mihi,  quantum  pro  eo  domi  militiaeque 
pridem  certaverim.  Illud  etiam  notissimum  constat,  quantum 
circa  me  fide  debita  abusus  sit.  Id  fortassis,  pater,  persua- 
des,  quod  cum  factum"  erit,  fecisse  penitebit.  Sed  quia  de 
futuro  nemo  satis  callidus,  nemo  satis  prudens  fit,  licet  sae- 
pius  prava  quam  bona  consiHa  proveniant,  ferar  quocumque 
iubes.  Modestiamque  meam  post  tuam  dignitatem  demittam, 
virtutem  tuam  expertus.  Equidem  decretum  mihi  fuerat, 
ingenio,   consilio ,   armis   ab   eo  recedere'.     Persuasus  itaque 

*)  at  frequentatum  et  commune  add.   1. 
**)  Belgicorum  1,  corr.  2.         ***)  add.  2. 

+)  sive  incauto  tibi  uescio  sive  eadem  (?)  cupienti  s.  1,  corr.  2. 
+■'■)  Belgicam   1,  corr.  2.  +++)  ita  2  in  loco  raso. 

+*)  Gislebertus   1,  coj^r.  2. 

a)  a.  r.  m.  i.   1.       b)  post  add,  1.       c)  suadet  1.       d)  m.  t.  1.  e)  crebro  add.  1. 

f)  Idque  1,         g)  corrigendum  1.         h)  Te  —  videtur  (?)   1,  corr.  2.         i)  cupit  ], 

corr.  2.         k)  D.  tuum  1,     corr.  2.         1)  R,    ad,    He    alsc.         m)  rege  1,    corr.  2. 
n)  tum  superacr,  c. 


20  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

permetropolitaniim^  Heinricus*  re^^i  deducitur  multoque  ambi- 
tionis  honore  ante  admittitur,  ac  ambo''^  in  amicitiam  federantur. 

25.  Quibus  gestis,  Hilduinus  >  Tungrensium  episcopus 
cum  iis  qui  ab  rege  defecerant  conspirasse  in''  regem  insi- 
mulatur.  Regique  infensus,  ab  co  insectabatur  *^.  Cuius  odii 
vis  eo  usque  pervenit,  ut  Richerum  ^  Prumiensis  monasterii 
abbatem  promoveret  et  Hilduinum  abdicaret.     At^  Richerus 

*foi.  9.  ab  rege  donatus,  cum  ab  *  metropolitano  Herimanno^  urge- 
92i.retur,  eo  quod  contra  fas  ab  rege  episcopatum  suscepisset 
super  eum,  qui  tenebat  quique  nulla  culparum  confessione 
victus,  nullo  iuditio  damnatus  esset,  regis  iussu  Romam  fe- 
stinat.  Ac  ibi  lohanni  papae  et  regis  sententiam  et  sui  ne- 
gotii  causam  demonstrat.  Papa  in  Hilduinum  desertorem 
indignans,  ab  officio  eum  suspendit  ac  anathemate  damnat; 
Richerum  vero  episcopum  ordinat  ac  suae  auctoritatis  bene- 
dictione  donat.  Haec  dum  sic  agerentur,  Hilduinus  prose- 
quitur^,  incassum  apud  papam  plurimam  querimoniam  fun- 
dens  ac  apud  eum  pi'0  absohitione  admodum  laborans. 
Quo  conqu.erente,  Richerus  redit  ac  sedem  vacuam  iussus 
ab  rege  ingreditur. 

26.  His  ita  sese  habentibus,  rex  ^  ad  interiores  Belgicae 
partes  iter  retorquet.  Ibique  ob  multas  rerum  quae  emer- 
serant  causas,  regio  decreto  et  metropoKtani  iussu,  sinodus* 
apud  Trosleium^  habenda  indicitur.  Cai  sinodo  domnus 
Heriveus  presedit,  rege  quoque  ibidem  presidente -*.  Ubi^ 
quam  phirimis  quae  utilhma  visa  sunt  determinatis,  regis 
interventu  et''  episcoporum  qui  sinodo  interfuere  consensu 
domnus  Heriveus  metropohtanus  Erlebaldum  predictum 
Castricensium  comitem  a>  vinculo  excommunicationis  absolvit. 
Ibi    etiam  Rodulfo   Laudunensium    episcopo   defuncto,    Ade- 

p.  578.  lehnum  *    eiusdem    urbis^   thesaurarium    multo    episcoporum 
consensu  ab  rege  donatum  sollempniter  ordinat. 

27.  His  prospere  et  utihter  gestis,  rex^  superiora  Bel- 
gicae «  repetit,  ahqua  suorum  ibi  ordinaturus  **.    Cum  equitatu 

*)  adil  2. 

**)  Quid  sibi  in  animo  sit  Gislebertum  duceni  iustruens,  habita  apuii 
eum  conquestione  de  quibusdam.  Eius  quoque  eonsilio  militnm 
oopias  .  .  .  collig-it  (in  ....  hostilem,  in  marg.).  In  quoslibot 
(corr.  eos)  qui  nulla  penitentia  ducti  ad  regem  (corr.  sose)  nou 
redierunt add.  1,  del.  2  ;  qui  etiam  C.  eq.  ig".  scripsit. 

a)  post  add.        b)  apud  r.  in  mar(j.  1  ;  in  2.        c)  impotebatur  1.        il)  Riohen^ 
corr.   Kichprum.  e)   At   —  donatus  in  loco  raso  u*  ridetnr.  {)   ac  del.        g)  per- 

tjit  aUo  atramento  in  loco  nt  ridetur  raso.  h)   et  omnium  ep.   —   consensu  yost  oo- 

mitem  scrijHa  erant'  omnium  del.         i)  a  v.  exc.  in  /««;•</.,  ex  absc. 

1)  Flod.    a.    920.  2)    Flod.    a.    921.  3)  TroH  -  sur- Aisuo. 

4)  praesoile  Fh>d.  6)  loci  Flod  ,  quod   ecelesiam  sig-niticaro  vidotur. 

6)   rejHiim  Lolharii  Flod. 


EICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I.  21 

igitur  in  Kichuinum  coniitem  fertur,  eo  quod  ct  ipse  desertor 'J2i. 
Rotberti  partes  tuebatur'.  Eius  ergo  oppidis  obsidionem 
adhibet,  vehementi  expugnatione  infestans.  At  ille  equitatum 
intolerabilem  advcrtens,  iure  obsidum  victus  ad  regem  redit. 
Kex  victum  excipiens,  animum  ab  ira  mitigat'''  ac*  eum  in 
gratiam  resumit. 

28.     Dum   haec  gerebantur,   Rotbertus  Cclticae  GalHae 
dux    piratas    acriter    impetebat.       Irruperant^     enim   duce'^ 
Rollone,    iilio    Catilli,    intra    Neustriam    repentini.      lamqueou? 
Ligerim  classe  transmiserant  ac  finibus  ilHus  indemnes  potie- 
bantur.     Ibant  passim    palantes^    atque    cum    vehementibus 
manubiis    ad    classem    sese    referebant.     Dux    vero   ex  tota 
Neustria  copias  collegerat.    Plures  quoque  ex  Aquitania  accer- 
siverat.  ^  Aderant   etiam   ab  rege<^   missae   quatuor^^  cohortes 
ex  Belgica,  quibus  et  Richuinuse  predictus  preerat.     Aquita- 
norum   vero  legiones   Dalmatius^   curabat.      Neustrios    vero 
ipse  dux  Rotbertus  disponebat.     Sicque  totus  ducis  exercitus 
in  40000  equitum  consistebat.     Dalmatium  f  ergo  cum  Aqui- 
tanis  in  prima  fronte  coni-tituit^;  dein  Belgas**;  at  Neustrios 
subsidiisg  locat.     Ipse  etiam  dux  legiones  circumiens,  preci- 
puos    quosque   nomine   vocans   hortatur,    ut  suae  virtutis  ac 
nobilitatis   plurimum   meminerint;   pro  patria,   pro  vita,   pro 
libertate    certandum   asserens ;    de   morte   non   solHcitandum, 
cuni  ea  omnibus   incerta   sit ;    si  vero  fugiant,    eis  nihil    ab 
hostibus  esse  relinquendum.     His  et  aHis  quam  plurimis  mi- 
litum  animos  incendebat.    Quibus  dictis'»,  dux''**  in  locum  ubi 
prelium  erat  gerendum'  instructos  ordines  deducit. 

^  ^  29.  *Nec  minus  et  hostium  exercitus  contra  hos  rem'foi.  9'. 
militarem  multa  audatia  ordinabant.  Quorum  exercitus  in 
50000  armatorum  consistens,  ordinatim  obvenientibus  proce- 
dit.  Rotbertus  dux  vim  belH  maximam  imminere  advertens, 
cum  mille  robustis  ex  Neustria  Dalmatio  in  prima  fronte 
sese  assotiat.     Procedit  itaque  cum  Dalmatio  et  Aquitanis +. 

*)  multa  benivolentia  assumit.      Enimvero    omuibus    placita    deser- 
toribus  fieri  parabat.     Vixque  eos    sic   revocabat.     Sua    quoque 
{corr.  Necnon  et)    ei  sub  fidei  conservandae  acta  conditione  ei 
(sua  post  add.)  restituit  vadibus  iure  legali  concessis  add.  1,  del.  2. 
•*)  B.  duce  Gisleberto  (ac  post  add.)  ordinat;  inde  N.   1. 
***)  signa  capere  iubet  itaque  add.  1,  del.  2. 
■'■)  cum  Aquitanis  frontibus  maforto  signatis  1,  corr.  2. 
a)  a  ..ira  mitig  .  .  cod.       h)  d,  R,  f.  C.  post  add.       c)  in  loco  raso  2,       d)  no- 
vem  1.         e)  R.  p,  post  add.         f)  Dalm.   —  incendebat  post  deducit    scripta    erant 
additis  verlia :  Quo  ubi  perventum  est;  ergo  post  add.       g)  ad  subsidia  1.       h)  col- 
lectis  1.  i)  habendum   1,  corr.  2. 

1)  liicuini  infidelis  sui  Flod.  2)  Sequentia  solus  Richerus ;  qui 

pugnam  Camotensem  a.  911.  (Hugo  Flor.,  SS.  IX,  p.  380)  huc  retulit. 
3j  Dalmacim  noster  per  omnia  fidelissimus  miles  laudatur  in  Rodulfi 
regis  charta,  Bouq.  IX,  p.  576.  GU.         4)  Sallustium  imitatur,  Catil.  c.  59. 


22  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

At  piratarum^  legiones  longo  sese  ordine  protenderant  *^ 
ipsumque  ordinem  ad  hostes  excipiendos  curvaverant  scemate 
lunae  quae  in  augmento"^  est,  ut,  dum  multo  fervore  hostes 
ruerent,  exercitus  circulatione  exciperentur ;  sic  etiam  ab 
iis  qui  in  cornu  utroque  persisterent  a  tergo  appetiti,  more 
pecudum  sternerentur. 

30.  His  ergo  in  utraque  parte  paratis,  uterque  exercitus** 
signis  collatis  congreditur.  Rotbertus  et^  Dahnatius  cum 
Aquitanis  legiones  piratarum  penetrant  statimque  ab  iis  qui 
in  cornibus  erant  a  tergo  impetuntur.  Mox  quoque  et 
Belgae***  inprovisi  prosequuntur  atque  piratas,  qui  a  tergo 
suos  premebant,  immani  cede  sternunt.  Neustrii  quoque 
atrocissime  instant.  In  qua  commixtione,  cum  Aquitani^ 
piratis  circumdati  muho  ^  conamine  eos  quos  impellebant 
in  fugam  cogerent,  ii<^  qui  in  cornibus  perstiterant  a  Belgis 
et*^  Neustriis  hinc  premebantur,  inde  vero  ab  Aquitanis  con- 
versis  letahter  urgebantur.  Superati  itaque  arma  deponunt 
ac  multis  clamoribus  pro  vita  supphcant^.  Rotbertus  itaque 
tantae^^  caedi  parcere  petit  ac  instat  ut  eruantur.  Vix  quo- 
que  ab  caede  quievit  exercitus,  multo  prosperioris  fortunae 
incitatus  successu.  Sedato  vero  tumuho,  qui  inter  eos  poti- 
ores  videbantur  a  duce  capti  sunt,  rehqui  vero  sub  iure 
obsidum  ad  classem  redire  permittuntur. 

31.  Patrata  ergo  victoria,  exercituque*  soluto  "'■■'",  Rot- 
bertus  captos +^^  Parisii  deponit.  Hos^*  percunctans '^ ,  an 
christiani  '^  essent ,  nuUum  eorum  ^^  quicquam  rehgionis  ^ 
huiusmodi'^  attigisse'%  comperit.  Misso  itaque  ad'^  eos 
instruendos^  reverendo  j^resbitero '^  et  monacho  IMartino^S 
ad  fidem  Christi''  conversi  sunt.  Qui'^  vero  ad  chissem'" 
redierant,  ahi**  eorum  christiani '^ ,  ahi  pagani*^  mixtim''  in- 

*)  q.  quinta  est  1 . 

**)  e.  cum  maximo  clamore  cum  (del.J  signis  infestis 1,  corr.  2. 

***)  et  Gislebertus    cum    Belgis    inprovisus    prosequitur  —  sternit   1. 

+)  Belgae  a  p.   1.         ++)  quisque  ad  sua  rediit  add.  1,  del.  2. 
+++)  R.  vero  obsides  piratarum   1,  corr.   2. 

+*)  Hos  —  metropolitano  (c.  32)  in  marg.  2,  deletis  quae  1  scri}>se- 
rat :  An  fideliter  baptizari  spoponderint  diligentissime  perqui- 
rens.  Comperto  vero,  quod  (corr.  quia\  si  eis  terra  mari  con- 
tigua,  quam  ipsi  quoque  insectati  fuerant,  sub  tributo  daretur 
(voc.  2)ost  add.J,  et  cliristianam  religionem  sponte  suscepturos  et 
regi  Galliarum  lideliter  niilitaturos,  huic  rei  non  sufticere  (voc. 
post  add.J  credeus,  consilium  id  ordinandum  Wittoni  per  legatos 
dirigit  Rotomagensium  episcopo.  Necnon  et  Ilerivoo  Kemonsium 
metroj^olitano  idem  pandlt  ac  ab   eo  ratiouem  petit.     Hi  otonitn 

duo  metropolitani  celebres in 

Galliis  tunc credebantur. 

a)  piralao  1.  b)  profondorant  c.  r)  oiun   Dalmatlo  ot  A*i.   l.         tl^  cuiu 

m.   1.  e)   iis  corr.   ii.  f)   absc.  g)  dimidia  /ere  linea  rram.  \\)  yo.ii  aJJ. 

i)  quo  aJd.  2.        k)  t,  n,  e,  1,  li,  g,  a,  d,  prodbito,  M,  Chri^t,  Q,  aem,  «,  1,  iti  u^jtv. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I.  23 

venti  sunt.  Et  hi  quoque  per  predictuni  viruni  instructi, 
receptis  a  duce  opsidibus*  quos  dederant,  ad  salutaria  sa- 
cramenta  dcducti  sunt 

32.  Et   cuni  de   baptisterio   ageretur,    Wittoni  Rhodo- 
mensiuni   metropolitano  eis*'  predicandum   a  duce  committi- 
tur.     Witto  vero  ^  non  se  solo  ^  contentuS;  Heriveo  Remensi 
epistolam  *dirigit,  per  quam   ab  eo  querit,  quo  ordine^  qua'p-  ^79. 
ratione  gens  ante  perfida  aecclesiae  sotianda  sit'.     Heriveus 

vero  metropolitanus  multa  diligentia  haec  disponere  cupiens, 
conventum  episcoporum  fieri  iubet,  ut  multorum  rationibus 
res  idonee  distribueretur. 

33.  Et  die  constituta  sinodus  habita  est.  In  qua  pri- 
mum^  de  pace  et  religione  sanctae  Dei  aecclesiae  statuque 
regni  Francorum  salubriter  ac  competenter  tractatum  est^, 
post  vero  de  piratarum  mitigatione  atque  conversione  uber- 
rime  agitatum.  Decretum  quoque  de  eodem  ab  ipsa  Divi- 
nitate  rationem  quaerendam,  ieiunandum  etiam  ab  omnibus 
triduo;  domno  vero  papae  id  esse  suggerendum,  ut,  invo- 
cata  per  ieiunium  Divinitate,  et  domno  papa  liumiliter  con- 
sulto,  efficatius  res  ordinaretur.  Revoiutis  itaque  patrum 
decretis,  reverendus  metropolitanus  Heriveus  24  capitula  in 
volumine  ordinavit,  rationabiliter  ac  utiliter  digesta  et  quali- 
ter  rudes  in  fide  habendi  sunt  continentia.  Quae  omnia 
venerabili  Rodomensi  Witoni  delegavit^.  *l\\e^-^  vero  excipi-*foi.  lo. 
ens,  utiliter»  sumptum  negotium  consummavit. 

34.  Hac'»-3  etiam  tempestate*  Ragenerus^   vir  consula- 9i5/i6. 
ris*-^    et    nobilis,  cognomento'^   Collo-longus,    cuius   etiam^ 
obitus  multam  rei  pubUcae  in  Belgica  intulit  labem*,   com- 
muni   corporis   valitudine  tactus   et   oppressus,    finem    vitae 
apud    Marsnam  palatium   accepit.      Cuius   exequiis   Karolus 

rex  interfuisse  dicitur  ac  oculos  lacrimis  suffusus  dixisse : 
^O',  inquiens,  ^ex  alto  humilem,  ex  amplo  artissimum'!  altero 
personam,  altero  monumentum  significans.  Peractisque  exse- 
quiis,  Gisleberto,  eius  filio,  iam  facto  iuveni,  paternum  ho- 
norem  coram  principibus  qui  confluxerant  liberalissime 
accommodat. 

*)  partium  Karoli  fidissimus  tutor  Ekkeh. 

a)  hospitibus   1,    superscr.  si.  b)  vox  obscura.  c)   e  corr.  d)   sese   (?) 

orr.  se  solo.  e)    post  add.  f)  fol.   10.  et   11.  alio  nec  uno  tempore    scripta    et 

qua,m  pluribus  rasuris  plena  prioris  recensionis  fragmenta  esse  videntur,  postea  demum 
cum  libro  qualis  nunc  est  conjuncta.  g)  efficacissime    atque    utiliter  1.         h)   Hac 

€t.  in  loco  raso.       i)  u.  c.  cod.       k)  c,  0.  in  marrj. 

\)  Ex  Flod.  H.  Rem.   IV,  14,  ubi  haec  post  pugnam  Carnotensem 
facta    dicuntur.  2)  Flod.    1.  1.    sequitur,    sed    res    aliter    coniungit. 

3j  Capp.  34.  — 40.  Ekkeliardus  Uraug-,  in  historia  Heinrici  I.  excerpsit. 
4;  Raginerus  iam  a.  915.  mortuus  esse  videtur;  cf.  Wittich,  Lothringen 
p.  89.  b)  i.  e.  comes. 


24  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

921.  35.     Hic  cum  esset  clarissimo  genere*  inclitiis  et  Hein- 

rici  Saxoniae  ducis**  filiae  Gerbergae  coniugio  ^  nimium 
felix^*',  in  nimiam  pre  insolentia  temeritatem  preceps  fere- 
batur ;  in  disciplina  militari  ex  audatia  nimius,  adeo  ut  quod- 
cumque  inevincibile  appetere  non  metueret;  corpore  mecliocri 
et  denso  duroque  membrorum  robore,  cervice  inflexibili^ 
oculis  infestis  atque  inquietis  sicque***  mobilibus,  ut  eorum 
color  nemini  ad  plenum  innotuerit,  pedibus  omnino  inpati- 
entibus,  mente  levi  ^.  Oratio  eius  ambigua  ratione  consi- 
stens,  interrogatio  fallens  ^,  responsio  anceps  ^* ;  orationis  partes 
raro  dilucidae  sibi  cohaerebant ;  suis  adeo  profusus ,  aliena 
enormiter  sitiens ;  maioribus  ac  sibi  aequalibus  coram  favens, 
occulte  vero  invidens;  rerum  confusione  ac  mutua*^  dissiden- 
tium  insectatione  plurimum  gaudens. 

36.  Talis  itaque  in  regem  nimia  animositate  ferebatur. 
Meditabatur  quoque  regis  abiectionem  admodum,  ac  pluri- 
mum  id  pertractabat  apud  eos  qui  in  Belgica  potiores  vide- 
bantur,  non  ^^  quidem  Rotberto,  sed  sibi  regnum  afFectans ;  sua 
quoque^  principibus  pene  omnia  distribuens.  Et  maiores 
quidem  prediis  et  aedibus  cgregiis  inclite  donabat ,  medio- 
cres  autem  auri  et  argenti  talentis  efticaciter  illiciebat.  Fit 
itaque  multorum  ex  Belgica  cum  eo  consensus.  Sed  hoc 
satis  inprovide  ac  inconsulte.  Nam  Hcet^  ob  magna  benelicia 
comparatos  sibi  attraxisset,  non  tamen  ex  iureiurando  ad 
patrandum  facinus  sibi  annexuit.  Leviter  ergo  attracti,  levi- 
ter  post  dissociati  fuere. 

37.  Nam  cum  Karohis,  hoc  audito,  a  Celtica  cum  ex- 
ercitu  rediret  Belgisque  behum  inferre  pararet,  Belgae  mox 
non  in  aperto  cum  Gisleberto  resistere  nisi  sunt,  sed  oppidis 
ac  municipiis  ^*  2  sese  rechidunt.  Rex  vero  singuHs  qui  ab  so 
defecerant  legatos  dirigit,  per  quos  significabat,  sese  regaH 
atque  soUemni  donationc  Largiturum,  quicquid  eis  ab  Gisk^- 
berto  prediorum  et  aedium  coHatum  est,  sese  quoque  contra 
Gislebertum  pro  eis  certaturum,  si  is  eis  ex  collatis  benelioiis 
quicquam  repetere  velit.  Quo  capti,  mox  iure  sacramenti 
ad  regem  redeunt,  habitisque  rationibus  quicquid  benelicio- 
rum  ab  Gisleberto  eis  coliatum  fuit,  regali  largitate''  tirmis- 

*)  opibus  et  genere  Ekkeh.         **)  H.  Transrhenensis  EHeh. 
***)  sicque   —   iun.   2   m  marg.,    deletls    qnae    acripfa  ej-atit:    naribus 
vero  iniurius  atque  eonteniptuni  insolenter  spirantibus. 
+)  in   controversiis  iusensus  sinuil   et  negotio   (?)  add.    1,   del.   2. 
++)  n.   cum   (corr.   quidein)   —   atfectans   add.  2   hi   mar(/. 

a)   matrimonjo   1,    stiperscr.  vel   coningio.  h)  lelix   —   amtatia   in  toco  rono  i; 

satis  beatns  Ekk\  c)  anieps  1.  d)  fallons  1.  e)  yont  (nhl.  f)  oum    I. 

g)  munitionibus   1.  h)  dignitate   1. 

1)  Diu  post  Gislebertus  duxit  Gerbergnni.       2)  i.  e.  castris,  cAst^UivH. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I.  25 

simc   iinicuique   donatur.      Unde   et  a  Gisleberto  recedcntes,  5^21. 
regi    constantissiine    resociantur    ac    cum   eo  in  Gislebertum 
feruntur. 

38.  Gislebertus  vero  in  oppido  Harburc ',  quod  liinc 
Mosa  et  inde  Gullo  fluviis  vallatur,  a  fronte  vero  imniani 
liiatu  multoque  horrore  veprium  defensum  est,  cum  paucis 
claudebatur.  Huc  rex  cum  exercitu  properat  locatque  ob- 
sidionem,  hinc  et  *inde  navalem ,  a  fronte  vero  equestrem.  *p- ^^^- 
In  cuius    expugnatione   cum   persisteret,  Gislebertus*   navali 

fuga  diJabitur.  Oppidani  vero  capti**,  in  regis  deveniunt 
iussionem.  Gislebertus  autem  cum  duobus  clientulis,  paterna 
hereditate  privatus,  Rhenum  exulaturus  pertransit.  Ibique 
per  annos  aHquot  apud  Heinricum  socerum  deceptus  exulat. 
Evoluto  autem  aHquot  annorum  tempore,  Heinricus^  apud 
regem  suasorie  ^  egit,  ut  Gislebertus  revocaretur  ac  in  regis 
gratiam  resumeretur,  ea  vero  rerum  conditione,  ut,  regis 
sententia  ex  collatis  beneiiciis  intemerata ,  Gislebertus  ea 
tantum  regali  clementia  reciperet,  quorum  possessores  per 
tot  sui  exilii  tempora  iam  obierant^. 

39.  *Ab    exilio    itaque    revocatus,    regis    gratiam    per*foi.  lo'. 
Heinricum  meretur,  ea  tamen,  ut  dictum  est,  conditione,  ut^^^* 

a  beneficiis  quae  insolenter  diduxerat,  quandiu  possessores 
viverent,  careat,  ea  vero  quorum  possessores  per  annos  ali- 
quot  obierant  regis  miseratione  repetat.  Recipit  itaque  quae 
a  defunetis  quidem  derelicta  vacabant,  maximam  suarum 
rerum  partem*',  Treiectum,  luppilam,  Harstalium,  Marsnam, 
Littam^'^,  Capraemontem.  Quibus  habitis,  Karolus  rex.in 
Celticam  redit,  Nortmannis,  qui  extremos  GaUiarum  fines 
locis  maritimis  infestabant,  copias^  inferre  parans.  Heinrico 
vero  trans  Rhenum  contra  Sarmatas  profecto,  Gislebertus 
per  suos  immaniter  vexabat  et  atterebat  eos  qui  ab  rege 
sua  data  obtinebant.  Alios  clandestina  invasione  enecans, 
aHos  incessanter  ut  sua  reHnquant  adurgens,  tandem  evineit 
suisque  omnibus  potitur,  truculentius  exinde  in  regem  ma- 
chinans.  Socerum  itaque  adit  eique  ab  rege  dissuadet,  Cel- 
ticam  solam  regi  posse  sufficere  asserens,  Belgieam  vero 
atque    Germaniam   rege  aHo   plurimum  indigere.      Unde  et, 

*)  G.    clam   per    murum    dilapsus,    fluvium    enatando    transmeavit, 

Ekheh. 
**)  absque  duce  relicti  Ekkeh. 

a)  post  add.         b)  lul  .  .  .  um  erasiim.         0)  vocabulum  erasum.  d)  bellum  1. 

\)  Hardestein    prope    Geul;     v.    Mem.    couronne's    par    Tacad.    de 
Bruxelles  I,  p.  41.  2)  Cf.  Jahrb.  Heinrich  I.  p.   49.  3)  Littoy. 

Cf.  Gerbergae  reginae  donationem  S.  Reraigio  Remensi  a.  968,  Febr.  12. 
factam,  Bouquet  IX,  p.  666. 


26  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

«22.  ut*  ipse  in  regnum  coronari  non  abnueret^,  multis  suasio- 
nibus  permovebat.  Heinricus  vero  cum  nefanda  eum  sua- 
dere  adverteret,  dictis  suadentis  admodum  restitit,  et  ut 
quiesceret  ab  illicitis,  multis  amplilicationibus  agitabat  K 

40.  Et  Gislebertus  quidem  cum  apud  socerum  non 
proficeret,  nec^  regnum  sibi*^  parare  posset^,  in  Celticam 
secedit  ac'^  transit  inNeustriam;  sicque  cum  Rotberto  duce* 
de  eodem  negotio  consilium  confert,  suadens  ei  de  regni 
susceptione  ac  Karoli  abiectione.  Exultat^  tirannus  et 
tiranno  absque  mora  favet.  Deliberant  itaque  ambo  et  post 
pro*^  perpetrandis  fidem  sacramento?  confirmant**. 

41.  Tempore'^  vero  constituto,  cum'  rex  Tungros  re- 
disset  ibique  privatus  resideret,  urbem  Suessonicam  Rotbertus 
ingreditur.  Apud  quem  ex  tota^^  Celtica  primates  coliecti, 
qua  ratione  regem  abiciant,  constantissime  consultant.  Nec 
defuit  Gislebertus  ab  Belgica,  qui  mox  absque  deliberatione 
Rotbertum    regem    creandum    perstrepebat.     Communi    ergo 

lun.  29.  omnium   qui   aderant   decreto   Rotbertus   eligitur;     ac   multo 

*)  R.,  Oatonis  reg-is  fratre,  qui  erat  dux  Celticae.  Ekkeh. 
**)  Et  post  haec  Gislebertus  in  Belgicam  redit,  municipia  militibus 
copiis  sufficientibus  implens,  iu  reg"em  omnia  ordinaus ;  sicubi 
rudera  aditum  faciebant,  firmioribus  claustris  reaedificans.  Ratus 
vero  milites  a  sese  deficere  posse,  si  iureiurando  sibi  eos  non 
annecteret,  fidem  ab  oranibus  ex  iureiurando,  sed  et  obsides  quos 
vult  accipit,  eosque  in  oppido  Harburc ,  quod  inexpugnabile 
videbatur,  deputatos  recludit,    in  regem  omnia    palam    ordinans. 

(His  rex rex  permotus  del.)     Nec  minus  a  (?)  socero  id 

optinuit,  ut,  quaecumque  ipse  in  regem  machinaretur,  ea  socero 
iniuriae  non  esseut,  maxime  ob  id  quod  Sarmatarum  infestatione 
ipse  admodum  pressus,  (de  del.)  alienis  negotiis  utiliter  inter- 
esse  non  posset.  His  ergo  rex  in  Celtica  permotus,  Belgicam 
impetit.     At  Gislebertus  utpote  qui  fidem  abruperat,    ad    regem 

non    solum    venire    contempsit,    verum    pecuniis    atque 

rerum  pollicitationibus  ab  rege  quoscumque  poterat  subtrahebat. 
Et  rex  quidem  cum  patienter  haec  ad  tempus  toleranda  nou 
ignoraret,  Tungris  cura  iis  qui  secum  ex  Celtica  advenerant 
absque    tumultu    residebat;    levius    fieri    asserens    quicquid    per 

pacientiam    toleratur:     Ex  s Medium    quoque    sese    esse 

hostium  recognoscens,  cum  a  (j)ost  add.J  Rotberto  hinc  in  Celtiea, 
ab  Gisleberto  vero  inde  in  Belgica  urgeretur.  Et  Rotbortus 
quidem  de  regis  abiectione  suique  promotione  adeo  hiborabat, 
idque  apud  principes  sic  obtinuit,  ut  contra  regem  cum  eo  fero 
(post  add.)  omnes  crudelissime  couiurareut '^.   add.   1,  del.   2. 

a)  post  add.         b)  abnuat   1;    .  .  . .  veret  in  marg.  add.  c)  nee  r.  s.  p.  p.  tn 

marg.  2;    ne,  sib,  p  ahsc.  d)  atque  in  N.  tr.    1,    corr.   2.  e)  Et  t.  mox  per- 

suasus  t.   1,    corr.   2.  f)  ex   1.  g)  sacramentis  1.  h">  Kt  t.  o     1  .    co>'<-.  i. 

i)  cum  —   residerot  in  marg.         k)  omni  j>one   1. 

1)  Haec  fabuU)sa  esse,   satis   constat.  -^  Cum  his  confotas  quHC 

supra  c.  21.  leguntur  et  quae  auctor  his  substituisse  videtur. 


KICHERI  HISTOKIAKUM  LIBER  I.  27 

ambitionis  elatu  Reinos  dcductus,  in  basilica  sancti  Reniigii  ^  922. 
rex  creatur.     A  cuius  coronatione   peracto   triduo,   Ileriveus 
Remorum  metropolitanus  diutina  egritudine  vexatus  interiit^ 
Qui   si  eodem  tempore  valuisset,   tanto  facinori   oportunitas  i«i.  2. 
non  patuisset.     Cui  etiam  mox  succedit  donatus  ab  Rotberto'^ 
Seulfus,   qui  tunc  urbis   eiusdem  officio   fungebatur^   *archi- *foi- n. 
diaconatus,  vir  strenuus*^  multaque  rerum  scientia  inclitus. 

42.  Interea*'  Karolus  a  Gallis  preter  paucissimos  Bel- 923. 
garum  desertum  sese  comperiens,  apud  precipuos*'  eorum 
quis  a  se  non  defecerant  plurimam  de  suo  infortunio  agi- 
tabat  querelam;  miseriorem  sese  inquiens,  si  hac  urgeatur 
calamitate,  quam  si  oculos  claudat  suprema  morte,  cum  illa 
dolores  augescant,  ista  demantur*;  carius  *quoque  sibi  ferro'?-  58i. 
occidi;  quam  regno  a  pervasore  privari;  post  regni  enim 
privationem  sohimmodo  superesse  in  exihum  deportationem. 

In  quo  etiam  ab  iis,  quos  summo  semper  habuit  amore,  apud 
quos  diutius  conversatus  sit,  quibus  quoque  nihil  umquam 
mah  mohtus  fuerit,  debere  sese  suffragia  accipere  memorabat. 

43.  Ad  haec  sui**:  'Pernitiosum  est',  inquiunt,  ^o  rex 
iuratis  a  domino  deficere,  sceleratissimum  vero  contra  domi- 
num  stare.  Si  de  desertore  ac  transfugis  agitur,  horumque 
nominum  si  advertatur  interpretatio,  quicquid  mohti  sunt, 
preter  ius  est  et  equum.  Unde  et  sine  dubio,  si  pugnae 
necessitas  eos  adurgeat,  Divinitatis  ultionem  non  evadent.  Id 
vero  certissime  noveris,  nullo  modo  regnum  a  te  repetendum, 
nisi  beUo  ipsum  aggrediaris  tirannum.  Regnum***  ereptum 
non  irrumpes,  nisi  ferro  viam  violenter  aperias  2.  Et  quia  iam 
nunc  res  pugnam  suadet,  sacramento  fides  adhibenda  est,  ut 
nobis  iuratis  res  in  ambiguo  non  sit.  Dein  sahem*^  qmn- 
quaginta  ehgendi  simt ,  qui  certissime  th-annum  appetant 
vimque  ei  inferant,  ut,  cum  behi  violentia  ahos  in  ahos  exa- 
gitaverit,  isti  tiranno  tantum  laborent  inventumque  transfigant. 
Quid  enim  proderit,  omnes  interfici  et  malorum  causam  re- 
servari?'     Et  decreto  communi  in  Rotbertum  coniurant. 

44.  Mox^  quoque  et  regio  iussu  accersiuntur  ex  Bel- 
gica,   quicumque   ab   rege   non^^  defecisse  videbantur.     Quo- 

*)  Vix  etiam  spem  aliquam  sibi  relictam,  cura  a  tiranno  totum  per- 

vasum  sit,  potestas  dominandi  et  libertas  habendi  add.  1. 
**)  Belgarum  magnates   1,  corr  2, 

***)  R.  er.  ingredi  non  valebis  {corr,  non  repetes,  corr.  non  irrumpes) 
nisi  —    aperueris  (corr.  aperias)  add.  2. 

a)  R,  c.         b)  rege  1.         c)  fung   in  fine   paginae  c.  d)  liberalis  ac  st.  1, 

e)  sequentia  in  /olio  minore  assuto  prius  quam  praecedentia    scripta  erant.  f)  p.  e. 

e  corr.  2.  g)  q.  a  se  n.  d.  post  add.  h)  s.  q.  e.  s,  post  inferaut  scripta  erant, 
corr.2.       i)  sequentia  alio  atramento  {2)  partim  in  loco  raso  scripta  sunt.       k)  post  add. 

1)  Flod.  Hist.  Rera,  IV,  17.   18.  2)  ferro  iter  aperiundum  est, 

Sallust.  Catil.  c.   58. 


28  KICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

»23.  rum  collectorum^  mimerus,  ut  fertur,  vix  in  decem*  milibus 
putabatur.  Et  tamen,  in  quantum  perspici  valuit,  nullus 
militiae^  ineptus  admissus  est.  Omnes  corpore  valentes  et 
non  inertes  pugnae ;  omnesque  in  tirannum  unanimes^. 
His  rex  circumseptus,  per  ^  Condrucium  i  Hasbaniumque  pro- 
cedit  in  hostem.  Ereptumque  regnum  irrumpens,  sedem 
regiam  Atiniacum  pridem  suam  ingreditm\  Ibique  aliquan- 
tisper  reparato  exercitu,  in  adversarium  fertur**. 
foi.  11'.  45.  *Factus  vero  tiranno  propior,  exercitum  ad  con- 
luu.  i5.gressmn  ordinat,  6000  robustorum  premittens.  Quibus 
etiam  virum  consularem^  nomine  Fidbertum  ducem  constituit. 
Se  ipsum  vero  quatuor***  milibus  circumseptum  labentibus 
primis  subventurum  deputat.  Postquam  autem  per  singidas 
legiones  discurrens  precipuos  quosque^  muitum  diuque  ad 
vim  belli  hortatus  est,  instructos  ordines  phmmis  suasionibus 
incitans,  ad  locum  ubi  congrediendum  erat  deducit.  Axonam 
vero  fluvium  transmeans,  ad  urbem  Suessonicam  tendit.  Ibi 
etenim  tirannus  copias  collegerat.  Cuius  quoque  exercitus  in 
20000  consistebat.  Cum  ergo  Karohis  rex  beUo  prudentia 
intenderet^,  episcoporum  instinctu^  ahorumque  rehgiosorum 
virorum  qui  sibi  assistebant  actum  est^,  ut  ipse  rex  belhnn 
non  ingrederetur,  ne  forte  in  rerum  confusione  regahs  stirps 
eo  lapso  consumeretur.  Id  etiam  duces  et  mihtes  coegerunt. 
Ab  omnibus  ergo  coactus,  quatuor''"^  mihbus,  quibus  ipse 
circumseptus  incedebat,  virum  consularem*^  Hagraldum'  pre- 
licit.  Hortatm'  vero  phmmum,  ut  Dei'^  tantuni  auxihum 
implorent;  nihil  eis  metuendum^  nihil  de  victoria  diflidendum^ 
memorans.  Regni  pervasorem'  quoque  vix  uno  momento 
duraturum,  asserebat:  'Cum',  inquiens,  'Deus  huiusmodi  ab- 
hominetur  et  apud  eum  nuhus  superbiae  locus  sit,  cpiomodo 
stabit,  quem  ipse  non  munit?  quomodo  resurget,  quem  ipse 
precipitat' '"  ?  Et  post  haec  cum  episcopis  virisque  rehgiosis 
qui  aderant  monteni  loco  oppositum  conscendit,  ubi  etiam 
est  basihca  beatae  Genovefae  virginis  dedicata;  eventum  beUi 
inde  experturus.    Interea  iunctim  procedit  exercitus  et  magna- 

*)  quinque  corr.  VI.  corr.  X. 
**)  Axonam  vero  fluvium  transmeans,  in  urbem  Suessonicam  tenJit. 

Ibi  etenim  tiraunus  exercitum  colleg-erat  del. 
***)   duobus  corr.  IIII. 
+)  de    militia    et    famae    gloria    priorumque    nobilitate    tt    tilioruju 

utilitate  del.)   ad  vim  b.  post  add, 
++)  duobus  eorr.  IIII. 

a)  post  add.         b)  puguae  corr.  uiilitiac.        c)  Proceilit  itatiue  rex  dtl.         il)   y. 
C.   H.   p.   in  mar(j.  e)  u.  o.    cod.  f)   r.    iu    tirauuum    rueret    iurr.    ul    «xUtum. 

g)  hoc  del.         h)  u.  c.  cod.         i)  duccm  dtl.  k)  conla  ail  l>eum  eleveut  eiusnu» 

a.  corr.   ut  edituvi,  1)   Tirauuuui    corr.   1>.   \\.  u»)   uou    erlgit    corr.    pr. 

1)  Condroz. 


RICHERI  IIISTORIARUM  LIBER  I.  29 

niinus  gTadive^  in  liostcni  accelcrat.    Procedit  quoque  tiran- 923. 
nus,  animo  non  inipar,  at  legionibus  potior. 

4G.    Bellum  inter  Karoluni  et  Rotbcrtum  eiusque  fuga. 

(^uibus  utrimque  visis  comminus^  cum  maximo  clamore 
utrique  exercitus  signis  infestis  concurrunt.  Congressique, 
innumeri  hinc  indc  corruunt.  Et  Rotbertus  quidem  rex  cum 
in  certamine  ignotus  esset  et  hinc  inde  feriendo  toto  campo 
fureret,  a  coniuratis  conspectus^,  an  ipse  esset,  interrogatur. 
At  ille  intrepidus,  mox  barbam  obvelatam  detegit*^  seseque 
esse  monstrat^,  multa  vi  in  Fulbertum  *comitem<^  ferrum  *  foi.  12. 
vibrans.  Ille  vero,  loetaU  ictu  accepto^,  ab  eo  in  dextram 
obliquatur.  Et  sic  per  loricae  manicam  lancea  eum  in  latere 
gravissimo  ictu  sauciat  necnon  et  per  epar  atque  puhnonem 
et  sinistri  lateris  ypocundriam  ferrum  usque  in  cUpeum  trans- 
igit,  et«  circumseptus  ab  ahis,  septem  lanceis  confossus  pre- 
cipitatus'*  corruit  diriguitque;  *multoque  Fulbertus'  mox'  ex-'p.  582. 
haustus  sanguine  et'^  inter  certantes  mortuus  cecidit.  Inter- 
empto  vero  Rotberto,  tanta  vi  caedis  uterque  deseviit  exer- 
citus,  ut  in  parte  eius^  11349'",  in  parte  vero  Karoli  7118 
a  Flodoardo  presbitero  ferro  interiisse  descriptum  sit'.  Et 
iam  quidem  KaroH  victoria  videbatm-,  eo  quod,  tiranno  oc- 
ciso,  qui  ilhus"  fuerant  in  fugam  ferebantur;  cum  ecce"  Hugo, 
Rotberti  fihus,  vix  adhuc  pubescens,  in  prehum  ab  Heriberto 
dedueitur  succmTitque  labentibus.  Et  hcet  cum  copiis  adve- 
neritP,  tamen,  utpote  qui  patre*i  amisso  omnes  suspectos 
habebat  nuhoque  duce  fretus  erat,  a  behi  violentia  quievit. 
Iliud  tantum  memorabile''  fecisse  refertur^,  quod  nuho  r-esi- 
stente  locum  beUi  occupavit*  et  ahquantisper  in  eo  stetit,  acsi 
manubias  hostium  direpturus.  Unde  et  sibi  victor  videbatur". 
Karohis  vero  ob  ^'  necem  tiranni  victoria  potiri  sese  putabat. 
Quapropter  ^^'  et  anceps  victoria  fuit,  cum  Celtae*  desertores 
regem   extinctum   amiserint^   Karolus   vero'^   nihil    spohorum 

*)  Galli  regem  subito   creatum  ext.   1. 

a)  magnanimiter    corr.  m,  gr.         b)  in  marg  c)  a  lorica   extraxit  corr.  det, 

d)  monstravit    corr.    monstrat,  e)    dimidia    pagina    aliis    erasis    manu    2    scripta. 

f)  vero  clipeo  ictura  excipions  corr.  ut  editwni.  g)  Irruunt  et  circumquaqiie  con- 
iurati.  A  quibus  Rotbertus  circumseptus,  septem  corr.  ut  editum.  h)  c,  occubuit 
Quo  interempto    corr.    ut    editum.         i)  post  add.         k)  corriguit   iterum   corr.  et  — 

cecidit.  1)   Rotberti    corr.  eius,  m)    ita    Ekk.;     XI,    in    margine  addito  CCC  et 

{reliqua  ahscisa)  c.  n)  sui  corr.  illius,  o)  Heribertus  Hugonem  R.  filium  cum 
iam  pubescentem  in    p.  deducit   corr.  ut  ed,  p)  advencrint  —  habebant  —  freti 

erant  —  quieverunt  corr.  ut  ed.  q)  rege    corr.    patre.  r)  insigne    corr.    mem. 

s)  referuntur  c.  negligen'ia  scriptoris  qui  pluralem  numerum  in  hac  tantum  voce  et  in 
ultima  sententia  non  correxit.  t)  occupaverunt  —  steterunt  —  direpturi  co7-r.  ut  ed. 
u)  victores  videbantur  c.  Sed  ex  textu  priore  iam  deleto  victor  sic  esse  videbatur 
legi  potest.  v)  utpote  tiranno  interfecto  prior  narratio  (l)  pergebat,         w)  Unde   1. 

X)  add.  2. 

Ij  Hoc  ncc  in  Annalibus  nec  in  Hist.  Rem.  legitur. 


30  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

923.  attigerit ».  Neutriim*-^  illorum  spolia  diripuisse*  contigit*. 
Cuius  rei  opoi-tunitas  ^  cum  Karolo''^  non  defuisset*,  nulla 
tamen*  ductus  cupiditate*  rem  pernitiose^  vitavit.  Nam** 
transfugis  plurimum  diffidens,  utpote***  qui  maximam  exer- 
citus  partem  amiserat,  mox  iter  sine''  spoliis  in  Belgicam  + 
(922.)  retorsit,  post^^  truculentius  redire  disponens.  Hac^  tempestate 
terrae  motus  in  pago  Camaracensi  factus  est,  ex  quo  domus 
nunnullae  subversae  sunt.  Unde  et  rerum  calamitas  adverti 
potuit,  cum  regni  princeps  preter  ius  captus  et  in  carcerem 
usque  in  diem  vitae  suae  supremum  deti'usus  sit.  Nam  cum 
rem  militarem  disponeret  et  exercitum  copiosiorem  Galliis 
inferre  pararet,  Gallisque  inde  timor  multus  incuteretur,  mi- 
tiore  animo  ferebantur.  Quod  Karolus  rex  subintelligens, 
per  legatos  revocare  eos  nitebatm'  multisque  rationibus  eis 
id  suadere  querebat.  Nortmannis^  quoque  usque  ad  efFectum 
suasit,  adeo  ut  regi  fidem  spondere  eique  ut  iuberet  militare 
vellent.  Qui  cum  regi  militaturi  occmTcre  pararent,  a  Gallis 
intercurrentibus  inhibiti  sunt.  Unde  et  eorum  suppetiis  rex 
privatus  est. 

47.     Rodulfi*^  regis  promotio*^  ac  Karoli^  captio. 

Galli  a  pertinatia  nullatenus  quiescentes,  Rodulfum, 
Ricliardi  Bm'gimdionis  filium,  accitum,  apud  iu:bem  Suesso- 
lui.  13.  nicam,  eo  licet  satis^'  reclamante,  regem  sibi  prefecerunt, 
virum  strenuum  ac  litteris  liberalibus  non  mediocriter  in- 
structum.  Quod  Heribertus,  tantorum  malorum  incentor, 
sese  velle  dissimulans,  Karolum  regem  per  legatos  accersit, 
tantis  flagiciis  se  reniti  voluisse  mandans,  sed  a  coniuratorum 
multitudine  vehementissime  suppressum;  tunc  nidlum  con- 
silii  locum  patuisse,  nimc  vero  remedii  partem  optimam  sese 
repperisse;  imde  et  matm'ius  accedat,  quo  ei  ipse  obvenire 
valeat;  cum  paucis  tamen,  ne,  si  cum  multis  adveniant,  dis- 
sidentium  animositate  in  bellum  cogantur;  et  pro  itineris 
securitate,  si  sibi  placeat,  ab  ipsis  legatis  iurisim-andi  tidem 
accipiat.  Rex  horum  credulus,  ab  legatis  iusiurandum  pro 
fide  accepit  ac  sine  suorum  deliberatione  proditori  obvenire 
non  distulit.  Et  proditor  dolos  dissimulans,  cum  paucis  aeque 
ibi  venit^.     Datisque  osculis  excepti,    fiimiliaribus  colloquiis 

*)  Neutrum   —  vitavit  2  m  marg. 

**)  Gallis  add.  1,  del.  2.  ***)  utp.   —  amiserat  add.  2. 

+)  Germaniam   1,  corr.  2.         ++)  in  Gallias   1,  corr.  2. 

a)  m,  uis,  it,  o,  K.,  sset,  men,  idi,  so  absc.         b)  post  add.       c)  i,  otio,  i  nhff. 
d)  ibvenit  c. ;  obvenit  P. 

1)  Flodoardi  narrationem  auctor  in  favorem  KaroH  niutavit.       -M  Htuv- 
ex  Flod.  Anu.  a.  922.  ;i)  Cf.  Flod.  a.  023. 


RICHEKI  HISTORIAIIUM  LIBER  I.  31 

cousi  simt.  Et  inter  loquenduin  *cohortem  armatorum  al) 'foi.  12'. 
abditis  evocat  regiquc  incauto  inducit.  Qui  multitudini  reniti 
non  valens,  a  cohorte  captus  est,  aHquibus  cum  eo  captis, 
quibusdam  etiam  interemptis,  reliquis  quoque  fugatis.  Duc- 
tusque  Peronam^  carceraK  custodiae  deputatur.  Germani  ^, 
rege  amisso,  in  diversa  feruntur.  Quorum  ahi  de  reditu 
domini  elaborant,  alii  vero  a  spe  deiecti,  Rodulfo  regi  favent, 
nec  tamen  in  eius  fidem  penitus  concedunt.  Quorum  priores 
exspectatione  diutina  domini  Hbertatem  opperientes,  Heriber- 
tum  proditorem  de  fidei  violatione  sepe  convenerunt  ac  inde 
phirimum  apud  male  conscios  conquesti  sunt.  Quibus  per- 
suadere  non  valentes,  de  periurii  reatu  nihil  ruboris  incusse- 
runt,  cum  ira  Dei  eis  immineret. 

48.     Exactio  ^  pecuniae  ^  publicae  ^  piratis  dandae. 

Haec  dum  agerentur,  pyratae*  Galhas  irruperunt,  pecu-924. 
dum  armentorumque  abductione  multarumque  opum  exhaustu 
cum  plurimorum  captivitate  terram  depopulantes.  Quorum 
impetum  rex  dolens^,  suorum  usus  consiHo,  exactionem  pe- 
cuniae  coUatitiae  fieri  exactoribus  indixit,  quae  hostibus  in 
pacis  pacto  conferretur  2.  Et  coUata,  ad  votum  commune 
paciscuntur  atque  in  sua  concedunt.  Rex  vero,  Hcet  merens, 
ad  aHa  se  contulit.  Exercitum^  itaque  in  Aquitaniam  ad- 
versus  eius  principem  *Wilelmum  parat,  eo  quod  subdi  sibi*p.  583. 
contempneret.  Et  tempore  oportuno  cum  exercitu  super  Li- 
gerim  afFuit.  At  Wilelmus  militum  copiam  non  patiens,  ob- 
ruenti  per  legatos  occurrit**.  IlHsque  iluvio  interfluente,  ^  in 
legatorum  suasionibus  dies  tota  consumpta  est  ^.  Tandem 
die  altera  fidem  utrimque  pacti,  a  se  discesserunt. 

49.    Congressus*^  Rodulfi^  regis  cum  piratis^  eorumque 

fusio  ^. 

Rex  inde  regressus,  febre  acuta  apud  urbem  Senonicam  925. 
corripitur*.  Qui  cum  die  cretica  convaluisset,  vi  recidiva 
rursus  opprimitur.  Ac  de  salute  desperans,  Remos  ad  Sanc- 
tum  Remigium  sese  deferri  fecit.  Cui  dona  plurima  largitus, 
elapso  mense  utiliter  convaluit  urbemque  Suessonicam  alia 
curaturus  expetiit.  Ubi  cum  apud  principes  rem  publicam 
consuleret,  legati  adsistunt,  qui  pyratas***  fide  violata  interiores 
Burgundiae+  partes  irrupisse   asserunt;    congressosque    cum 

*)  Nortmanni  1.       **)  dolose  taraen  add.   1.       ***)  Nortmannos   1. 
+)  (ulteri  corr.)  exteriores  Gallianim   1. 

a)  E,  c,  c  alsc.         b)  non  ferens  1.         c)  Iter  1.         d)   Co,  R,  r,  f  absc. 

1)  i.  e.  Belgae.    Vocabulum  corrigere  auctor  neglexit.         2)  Flod. 
a.  924.  3)  Ex  Flod.  a.  924.  4)  Indidem. 


32  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

925.  Manasse  ac  Varnero  comitibus ,  lozselmo  ^  atque  Ansegiso  ^ 
episcopis,  adeo  defecisse,  ut  eorum  960^  apud*  montem  Ca- 
laum*  sternerentur,  nonnulli  capti  tenerentur;  reliqua  vero  mi- 
norum  manus  lapsa  profugio  sit;  Warnerus  vero,  equo  occiso, 
quo  vectus  ferebatur,  10  ^  vulneribus  perfossus,  interierit. 
His  rex  motus,  diem  alteram  in  partibus  deliberationis  totam 
consumpsit.  Et  die  tertia  edicto  regio  tirones  ex  citeriori 
Gallia  intra  dies  15  coUegit.  CoUectosque  cum  aliquot 
magnatibus  super  fluvium  Sequanam  adversariis  inducit.  At 
pyratae*  renisuri  obvenientes,  a  GaUis  in  sua  castra  redire 
coacti  sunt.  GaUi  fugientes  insecuti,  castris^  ignem  inmittunt, 
congressique  vebementi^  conamine,  victos  sternunt.  At  aUi 
fuga  pedestri,  alii  profugio  navali  elapsi^  simt^,  alii  cum 
castris  succensi,  alii  ferro  ad^  3000  interfecti  sunt.  Quos 
vero  fuga  exagitavit,  post  coUecti,  quodam  suo  ^  oppido  secus 
mare  sito  coUecti  sunt.     Cui  etiam  Augae  nomen  erat^. 

50.    RoUonis  pyratae  interitus  suorumque  ruina. 

Quorum  princeps  RoUo  sufficientibus  copiis  oppidum 
implens,  beUo  sese  manifeste  paravit.  Rex  inde  digressus, 
exercitum  provocanti  infert,  congredi  non  differens.  Oppi- 
dum  aggressus  est.  Et  obsidione  disposita,  vaUum  quo  ein- 
gebatur  irrumpit.  Atque  sic  tii'ones**  peribolum^'  conscen- 
dentes,  adversarios  pervadunt.  Oppidoque  potiti  **,  mares 
omnes  ti'ucidant.  Feminis  intactis  parcunt.  Oppidum  diruunt 
atque  comburunt.  Cuius  incendiis  aere  densato  ac  deni- 
•foi.  13.  grato,  in  tetra  caHgine  nonnuUi  evadentes,  finitimams  ^quan- 
dam  occupant  insulam.  Quos  sine  dilatione  exercitus  ag- 
gressus  appetit  ac  navaH  pugna  victos  opprimit.  Piratae 
vitae  spem  amittentes,  alii  sese  fluctibus  inmergunt  ac  ene- 
cantur,  aUi  enatantes  ab  observatoribus  iugulati  simt,  aHi 
nimia  formidine  tacti  teHs  propriis  sese  appetunt.  Et  sie 
omnibus  ademptis  predaque  direpta  non  modica,  rex  Bel- 
vacum  rediit  ibique  resedit. 

51.    Item  pyratarum^  interitus**. 

926.  Inde  audito '  Atrabatensium  regionem  a  piratis  aHis  vexari, 
assumpto  exercitu  ab  his  qui  loea  maritima  incolebant,  repen- 
tinus  in  eos  fertur.    Piratae  comminus  congredi  non  ferentes, 

*)  Nortmanni  1.  **)  Rollonem  oculis  eftbssis  suggillaut  *  add.  1. 

a)  ap.  m.  C.  in  marg.       b)  c.  i.  i.  in  martj.       c)  victosque  v.  c.  st.  1.       d)  po<it  «itW. 
e)  i.  s.  ad  3000   1.  f)   mu  scribere  coepttitH.  g)  vox  repetitur  /ol.  18.  h)  ir*. 

inte  aisc.         1)  quod  del. 

1)  Ling-oneusi.          2)  Trecensi.  3)  plus  qmnn  octinyeutos   Floil., 

quem  noster  sequitur.          4)  Chelles.  5)  dec.   vnl.  ptrf.  Richeru.s  et 

alia  in  sequentibus  ndtlit.          6)  Eu.  7)  murumque  in/rint/tittes  FKul. 
8)  Richeri  tigmeutum. 


KICHERI  HISTORTARUM  LIBER  I.  83 

ab  exercitu  cedere  coacti  sunt.  Ac  coartati,  saltu  quodam  92g. 
vitam  tueri  nitebantur.  At  exercitus  circumquaquc  eos  obsi- 
dens,  adeo  urgebat.  Illi  vero  noctu  eruptione  facta,  in  castra 
regis  feruntur.  Et  circumvallante  exercitu  penitus  inclusi, 
miserabili  fortunae  succubuere.  Octo  namque  eorum  milia  • 
ibi  cesa  referuntur.  Quo  tumultu  rex*  inter  humeros  sau- 
ciatus,  Hildegaudus  vero,  clarissimi  generis  comes,  interemp- 
tus  est;  aliique  nonnulli  nec  tamen  aliquo  nomine  clari. 
Rex  victoria  potitus,  Laudunum  rediit. 

52.  Lunae  defectio^\ 
Tunc  etiam  luna  14.  terrae  obiectu  obscurata,  visibus  927. 
intuentium^^  defecit.  Acies  quoque  igneae  Remis  in  celo 
visae  sunt.  Quibus  presagientibus  signis,  febrium  ac  tussi- 
cularum  morbus  e  vestigio  irrepsit.  Unde  nonnulli  loeta- 
liter  afFecti,  occubuere.  Cum  his  quoque  et  Htium  tumul- 
tuatio  inter  regem  ac  Heribertum,  qui  Karolum  sub  custodia 
detinebat,  non  modica  subsecuta  atque  exagitata**  est,  eo 
quod  Heribertus  ab  rege  nimia  expetebat,  rex  vero  utpote 
insatiabih'  nihil  accommodabat^. 

53.  Karoh^  hberatio^. 

Regi  ergo  minas  Heribertus  intendens,  Karolum  regem 
a  carcere  eductum  in  pagum  ^  Veromandensem  deduxit,  non 
ut  regno »  fidehs  eum  restitueret,  at  ut  ex  *  eius  eductione  *  p.  584. 
ahquam  suspectis  '^  formidinem  incuteret.  Nortmannis  itaque 
accersitis  atque  apud  oppidum  Augam  cohectis,  eum^  de- 
ducit ;  ibique  fihus  ^  Rohonis  pyratae  '^,  de  cuius  interfectione 
iam  relatum  est^,  regis  manibus  sese  mihtaturum  committit 
fidemque  spondet  ac  sacramento  firmat. 

54.    Sententia^  Ro[mae^]  petita'  ab[sque'  efi*e]ctu'. 

Exinde  Heribertus  Rodulfo  regi  invidens,  admodum  insi- 
diabatur.  Unde  et  cum  Karolo  Remos  deveniens,  pro  eo  928. 
Romam  legatos  dirigit  ac  lohanni  papae  epistolam  mittit, 
per  quam  significabat,  contra  Karolum  nec  sese  coniurasse, 
nec  coniurationis  conscium  fuisse,  coniuratis  tantum  invitum 
cessisse ;  unde  et  se  veUe  plurimum,  ut  Karolus  regno  resti- 
tuatur,  qui  innocens  sine  causa  abiectus  sit;  nec  solum  se 
in  hac  esse  sententia,  at  optimorum  quosque  ^  preter  hos 
qui  donis  mukiplicibus   corrupti   sint°;    quapropter^'   et  ipse 

a)  r.  a  tergo  1.         b)  de,  io  absc.         c)  aspici .  .1.        d)  modiea  exorta  est  1. 
e)  ro,  li,  atio  abse.         f)  regionem  1.         g)  pristino  re  1.       h)  post  add.       1)  K.  1. 

k)  R.  f.  de  1.       1)  nten,  mae,  tita,  sque  etfe  absc.        m)  nonnullos  1.         n)  st  cod. 
o)  Unde  1. 

1)  mille  et  cenfum  Flodoardus.         2)  Haec  accuratius  narrat  Flod. 
3)  c.  30  n,**,  quod  tamen  ipse  delevit. 

3 


34  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

928.  auctoritate  apostolica  regno  restitui  regem  abiectum  iubeat; 
quicumque''*  eius  precepto  refragari  nisus  fuerit,  anathe- 
mate  perpetuae  maledictionis  condempnet ;  ac  pro  hac  re 
episcopis  atque  principibus  Galharum  et  Germaniae  epistolam 
dirigat,  continentem  et  bonorum^  benedictionem  et  contra- 
dictorum  maledictionem.  Legati  ergo  Romam  properant*^,  sed 
consumpto^*  itineris  labore,  nihil  mandatorum  peragunt.  Nam- 
que  a  prefecto  ^  captus  papa,  eo  quod  a  se  plurimum  dissi- 
deret,  ab  eo  carceraH  custodia  detinebatur.  Unde  et  sine 
legationis  efFectu  digressi,  in  Galhas  remearunt.  Heribertus 
vero  ad  alia  sese  conferens,  apud  Hugonem^,  Rotberti  iiHum, 
de  lide  inter  sese  habenda  adeo  satagebat.  Quem  et  sua- 
sionibus  efficaciter  aUicuit  ac  fide  pacti  sibi  annexuit.  Hu- 
gonis   itaque   efficatia   persuasus,  ad  ^  Rodulfum   redit   eique 

•foi.  13'.  reconciHatus  aHquandiu  hesit.  *Cuius  in  muha  gratia  su- 
sceptus,  ut  se  fideHtatis  exsecutorem  monstraret,  Karohim 
mox  Peronae«  in  carcerem  retrusit. 

55.    Heribertus'^  a*^  rege  Remense'^  episcopium  accepit*^. 

Unde  et  ab  rege  donari  petens,  episcopium  Remense 
sub  optentu  fihi  sui  adhuc  pueri  ab  eo  accepit.  Nam  et 
tunc  hac  vita  divae^  memoriae  Seulfus  metropoHtanus  de- 
cesserat.  At  quia  aetas  tenerior  puerum  sacris  officiis  pro- 
hibebat,  Odebico  cuidam,  ab  Aquensi  episcopio"^  pyratarum^ 
insectatione  pulso,  pro  eo  ministrare  concessum  est.  Cui 
etiam  abbatiam  sancti  Timothei  martiris  ad  usus  proprios 
attribuit  et  insuper  canonicorum  victum-*  simul  impertivit. 
Rodulfus  interea  rex,  quanta  foret  aequitas  suae  vitae,  de- 
monstifire  cupiens,  ad  Karokim  ubi  servabatur  accessit. 
Apud  quem  muHa  de  eius  miseriis  conquestus,  sermone 
multipHci,  si  ofFenderat,  suppHciter  veniam  postuLibat.  Et 
quoniam  suscepti  regiminis  apicem  penitus  amittere  non 
valebat,  quod  ratio  conferebat  ei  restituit,  sedes  videHcet 
regias,  hoc  est  Attiniacum  et  Pontionem^;  sicque  Suessionum 
remeavit. 

56.    KaroH  obitus. 

929.  Karohis  post  haec  tedio  et  angore  deficiens,  in  machro- 
^*'*- '^- nosiam  decidit.    Humoribusque  noxiis  vexatus,  post  muhum 

languorem  vita  privatus  est.    RoduUus  vero  rex  pyratas  Cial- 
Ham  Aquitanicam   irrupisse   per  legatos  comperiens  eamque 

930.  hostiHter  debacchantes  infestasse,  vim  inferre  cogitabat. 

a)  Qui  1.  b)   oboediontium   1.  c)  ne^iii  (superscr.  sed)  peracluri  (ii/^i.    1. 

d)   Cons.  vero  1.         e)  H.  c.         t)  jwst  lulil,         g)  in  inarij.         h)  Her,  a  r,  iuonso, 
acc  absc.         i)  d.  c;  piae  1. 

1)  a  Widone,  fratre  Hugonis  regis  Flod.  2)  Acqs.  3)  Sarra- 

cenorum  Flod.  Hist.  R.  IV,  22.        4)  cum  pvaebenda  canonica  Floil.  Ann. 
5)  Ponthion  sur  TOrnftin ;  do  (ino  Flod.  ttveet. 


KICHERI  IIISTORIARUM  LIBER  I.  36 

57.    Ecgis'''  ac  piratarum '"^  conflictio^  corumque^  fusio.      930. 

Edicto  i  ergo  regio  omnibus  qui  de  militari  ordinc  vale- 
bant  accitis  ex  Gallia  Celtica  cum  multis'^  Belgarum,  duo- 
decim  cohortes  ordinat.  Cum  quibus  iter  arripiens,  usque 
Lemovicas  procedit.  Ibique*^  Icgionibus  dispositis,  cum 
pyratae,  regium  equitatum  non  sustinentes,  profugio  eripi 
niterentur,  ab  Aquitanorum  legionc  repulsi  sunt.  Rex  vero 
cum  coliortibus  prosecutus,  gravi  ccde'*  pene  omnes  fudit, 
paucis  fuga  lapsis.  Suorum  vero  nonnulli  sauciati,  ex  vul- 
nere  convaluere.  Aliqui  etiam  interfecti.  Itaque  factum  est, 
ut  Aquitani  gratias  regi  reddentcs  multa  ei  benivolentia  subdi 
voluerint  ac  iure  sacramenti  in  fidem  iirmissimam  concesse- 
rint.  Quibus  utiliter  patratis,  rex  exercitum  reduxit  pro- 
cinctumque  solvit. 

58.   [Heriberti  et*^]  Hugonis  dissensio. 

Dum  haec  gererentur,  inter  Hugonem*"  et  Heribertum  931. 
de  prelaturae  dignitate  lites  agitantur.  EfFeratique  sese 
predis  et  incendiis  graviter  afficiunt.  Rex  in  Heribertum 
indignans,  eo  quod  perfidiae  promtum  esse  cagnosceret, 
Hugoniss  partibuss  stabat^,  unde«  et  Heribertis  oppidum'^ 
Donincum  2  nomine,  Hugone  ascito,  aggressus  expugnat  ac 
captum  diruit.  Nec  minus  et  Atrabatum  obsidione  adhibita 
cepit  *  civesque  victos  ac  iuratos  sibi  annexuit.  Rex  inde '  p-  585. 
digressus,  cum  quietum  sese  arbitraretur,  Heribertus,  Ger- 
manis  qui  Rheni  Utora  incohmt^  eductis,  in  regem  fertur 
ac  execrabiH  furore  incendia  rapinasque  exercuit.  Insuper  et 
Hugonis  oppidum,  quod*  secus  torrentem  Vitulam  situm  Braina 
dicitur*,    occupat,    capit   ac  diruit. 

59.    [DeHbejratio''  [contra'^]  regem. 

Huius  vero  contumeHae  causam  rex  se  constituisse  in- 
telHgens,  eius  potentiam  minuere  quaerebat.  Remensibus 
ergo  civibus  legatos  mittit  ac  ut  pontificem  cHgant  precipit. 
Quod  etiam'  ni  faciant,  aHum  preter^  eorum  veUe  eis  sese 
impositurum  mandat.  At  cives,  regiae  legationis  mandatum 
excipientes"^,  quid  ipsi  inde  veHnt  ac  sentiant,  per  suos 
legatos  referunt;  sese  videHcet  regio  iussu  Heriberti  fiHum, 
Hcet  adhuc  puerum,  suscepisse  atque  pontificem  elegisse ;  inde 
etiam  fidem  ei  iam  factam  accommodasse';  quapropter  in- 
possibile  esse,   ut  fide  inviolata   ab    eo  sic   deficere   possint. 

a)  R,  pira,  flic,  que  f   absc.  b)  quibusdam  1.  c)  ab  rege  dd.         d)  pre- 

lio  1.       e)  H.  dissen  aliis  ahscisis  c.  f)  He™  c.         g)  H.   —  Heriberti   in  marg,] 

Hugonis,  pa,  stab,  un,  He  absc.         h)  eius  castrum  1.        i)  post  add,         k)  Delibe, 
contra  absc,  eaque  prorsus  incerta.  1)  sese  p.  e.  v.  e.  i.   1.         m)  admirantes  1. 

1)  Haec  breviter  narrat  Flod.  a.  930.  2)  Doulens.  3)  Lotha- 
riensibus  Flod.         4)  Braine  sur  Vesle. 

3* 


36  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

931.  Rex  partibus  Heriberti  cives  favere  intelligens,  colleeto  exer- 
citu,  urbem  repentinus  aggreditur.  Ingredique  prohibitus, 
obsidionem  applicat  ac  urbanos^  resistentes  fervidus  adurget. 
Qui  multa  expugnatione  vexati,  tercia  tandem  ebdomada 
portas  vieti  et  supplices  aperuere,  Ingressusque  urbem  rex, 
post  nonnulla  disposita,  collato  cum  suis  consilio,  cives  accersit ''. 

*foi.  14.      60.    *Oratio  Rodulfi  regis  ad^  cives  Remenses^  pro  se 

suasoria  '^. 

Coramque  sic  contionatus  ait:  ^Quantum'^,  inquiens, 
^caedis,  quantum  etiam  rapinarum  res  publica^  factione  ma- 
lorum  nuper  passa  sit,  optime,  ut  puto,  nostis.  Non  enim 
fieri  potuit,  ut,  tot  malis  ubique  grassantibus,  intacti  peni- 
tusque  immunes  relinqueremini.  Nam  cum  vestra  necessaria 
sepe  direpta,  sepe  combusta  sint,  eorum  calamitatem  tole- 
rastis.  Et  non  solum  publica  exterius,  at  hic  privata  bona 
intrinsecus  a  sevissimo  exactore  Heriberto  cotidie  imminuun- 
tur.  Unde  et  vobis  consulendum  arbitror,  ut  pastorem  vobis 
commodum  conibentia  communi  ehgatis,  cum  ille  tiranni 
filius  adhuc  infantulus  vobis  idoneus  non  sit,  ac  canonica 
auctoritas  vacare  aecclesiam  pastore  tanto  tempore  non  per- 
mittat.  Nec  dedecoris  quicquam  in  vos  redundabit,  cum 
militari  violentia  victos  et  captos  aUa  sequi  necessitas  vos'' 
adurgeat.  Nec  vos  fateor  tantum,  quantum  ego  in  hoc 
negotio  oberravi.  Itaque  fecisse  me  penitet.  Peniteat  et 
vos  vestrarum  rerum  dispendium  peregisse.  Reducite  in 
mentem,  quanta  vos  calamitas  affecerit.  Considerate  etiain, 
quanto  secundarum  rerum  successu  provehi  possitis,  si  bono 
pastore  regamini'. 

01.    Electio  Artoldi^. 

Cives  ab  rege  suasi,  iussis  regiis  concedunt.  Artoldus 
itaque  monachus,  rege  iubente,  ex  coenobio  sancti  l\emigii 
omnium  consensu  mox  assumi^tus,  per  impositionem  manuum 
episcoporum  tempore  constituto  regali  donatione  consecratur 
episcopus.  Qui  prudenter  ac  strenue  omnia  gerens,  satis  suis 
profuit,  atque  ex  benefactis  omniura  et  maxime  suorum  bo- 
nivolentiam  habuit. 

62.   Captio  Bovonis**  Catalaunici •^  episcopi  Laudunique** 

[deditio]  ^. 

Quae  dum  gererentur,  Bovo  Catalaunensium  episcopus» 
fortuita  peragratione  a  regiis  stipatoribus  captus,  eo  qiiod 
et  ipse  desertor  ab  rege    defecerat,    regi    obhitus    ost.      Qui 

a)  poat  add.         b)  evocat  1.         o)  d,  ses,  ria  absc,         d)   Quautis  l.        e)  r.    j>. 
cod.  f)  UeleCum,    sed  postea    ut    viJetur  restitutum   l.  g)   i  absc.  h)   bo,   uni, 

Laii,  cloditio  iifise. 


KICHERI  HISTORIARUM  LIBP^R  I.  37 

apud  regem,    prodentibiis    sui    facti  consciis,  convictus^,  er-93i. 

fastulo  niancipatur.  Quo  peracto,  a  pernicie  Ucribcrti  non 
esistens,  Hugone  ascito,  cum  8000  Laudunum  appctit.  Ubi 
cum  Heribertus  multa  obsidione  m-geretur,  egrcdiendi  locum 
ab  rege  postulat,  eo  quod  copias  militum  ciborumque  suffi- 
cientes  non  haberet.  Quo  ab  rege  obtento,  cum  suis  ab  urbe 
exivit;  uxorem  in  arce  quam  exstruxerat  relinquens,  cum 
copiis  sesc  subventurum  in  proximo  ratus.  Rex  vacuam 
urbem  ingressus  dolosque  penitus  advertens,  arcem  diuturna 
expugnatione  vexat  eamque  circumquaque  vallat  ac  omnem 
egrediendi  aditum  obcludit:  pugnam  diutina  congressione 
adhibens.  At  tanto  certamine  vires  resistentium  impares, 
armis  depositis,  cedunt  ac  pro  vita  supplicant.  Tiranni  vero 
uxor  simul  victa,  pro  se  petitura  ad  regem  cum  suis  pro- 
perat,  arcem  reddens  ac  egrediendi  tantum  locum  petens. 
Rex  vero  feminam  retinere  dedignans,  cum  suis  digredi  per- 
misit  ac  arcem  exinde  cum  urbe  obtinuit. 

63.    Interfectio^  Adelelmi  comitis^  a  quodam  clerico^ 
episcopium  Noviomense*'  expetente^  seducti^. 
Ubi    postquam   urbi   tuendae   necessaria   ordinavit*,    de932. 
episcopio  etiam^  Noviomensi  cui  esset   dandum   deliberabat, 
cum    tunc   Ayrardus    episcopus    obisset.     Nam<^  *Walbertus*p-586. 
Corbeiensium  abbas  ei  succedere  petebatur^^  vir  strenuus  ac 
liberalis  et  cui  totius  honesti   decus   admodum  placuit.     Nec 
minus  et  predictae  urbis  quidam  ^  clericus  ab  rege  sese  fieri 
successorem   postulabat,    vir   barbarus,    manu   atque   audatia 
nimius,    et  cui  soHtum  erat  rerum  alienarum  suiTeptionibus  ^ 
laetari.     *Hic  ab  rege  civibusque  abiectus,  cor  ad  dolos  con-foi.  i4', 
vertit.     AdelehTium    itaque    Atrabatensium  ^    comitemj    cuius 
casus  merorem  multis  incussit,  seducturus  petit,  eius  auxiUum 
suppHciter   petens   ac^    suum    poUicens;    sese   ab   rege    con- 
temptum  penitus  supprimens :  ^8i',  inquit,  ^per  te  episcopatus 
dignitate   potiar,   per  me  efficaciter  comitatus  honorem    con- 
sequeris.     Quod  etiam  sic  fieri   valebit,    si    nocturnus    urbis 
muros  conscendas  et,  me  interius  procurante,  tuos  introducas. 
Ego  etiam  cum  pluribus  adero.     Collectique   in   agmine  ur- 
bem   perv^ademus.     Itaque    fiet,    ut   cives   aut  capiamus   aut 
propulsemus'.     Horum  Adelelmus   credulus,    dictis   suadentis 
favet.     8celus    ergo    attemptaturus,    urbem    nocturnus    cum 

*)  Ubi  cum  rex  urbi  tuendae  necessaria  ordinaret  ac  in  predicti 
tiranni  labem  alia  (post  add.J  apud  Hugouem  disponeret  ac  de 
ep.  —    deliberaret  etc.   1. 

a)  c,    rationabiliter    convictus  1.  b)  ctio,    comi,    cleri,    vio,    peten,    ti    absc. 

c)  poat  add.  d)  e  corr.  c)  peteret(ur?)    1.  f)  surreptione  1.  g)  iUi 

etiam  1. 


38  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  I. 

»82.  ingentibus  copiis  petit.  Clericus  nulli  in  urbe  male  credulus, 
facinus  patrandum  in  loco  opperiebatur.  Quo  Adelelmus 
accedens,  ab  eo  cum  suis  exceptus  est.  Densatique  in  unum, 
tubis  ac  clamore  atque  armorum  strcpitu  in  noctis  caligine 
urbem  exturbant.  Unde  cives  excitati,  cum  sese  dolo  per- 
vasos  advertissentj  fuga  ab  hostibus  erepti  sunt.  Nmlus 
captus,  eo  quod  hostes  in  unum  iuncti  per  urbem  dispergi 
formidaverint.  Unde  et  omnibus  profugium  patuit.  Cives 
itaque  abducti ' ,  a  vicinis  arma  ac  reliquas  suppecias  acci- 
piunt  et  die  quinta  magnanimes  in  urbem  feruntur.  Subur- 
bani  etiam  feliciter  subveniunt.  Pugnam  ergo  promptissime 
adhibent.  Adelelmus  vero  clericusque  cum  suis  acerrime 
renituntur.  At  vulgus,  qui  in  urbe  remanserat  eisque  fidem 
sacramento  fecerat,  fidem  abrumpit  ac  a  tergo  duriter^  eos 
cedit.  Facti  autem  hostium  medii,  in  aecclesiam  fugere 
coacti  sunt.  Urbani  vero  ab  interioribus  recepti,  Adelelmum 
ac  clericum  persequi  non  desistebant.  Portisque  aecclesiae 
concisis,  hostes  appetunt  ac  secus  altare  utrosque  cum  phi- 
ribus  aliis  crudeliter  trucidaverunt.  Urbemque  possidentes, 
sua  recepere.  Quibus  patratis,  ac  legali  repurgio  aecclesia 
emundata,  Walbertus  Corbeiensis  monachus  et  abbas,  ab  rege 
donatus,  per  metropoHtanum  Artoldum  Noviomensium  con- 
secratur  episcopus. 

64.     Aquitaniae^  atque  Vasconiae^  principes^  regi  Rodulfo*^ 

miHtaturi  ^  occurrunt  ^. 

932.  Interea  Gothorum  principes  Eagemmundus  et  Ermingau- 

dus  super  Ligerim  fluvium  regi  obvenienti  miHtatum  oceur- 
runt  eiusque  manibus  suas  inserunt^.  MiHtiam  spondent  ac 
inde  fidem,  prout  rex  iubet,  concedunt.  Rex  inde  digressus, 
in  Aquitaniae  exteriora  se  contuHt.  Quo  etiam  et  Lupus 
Acinarius  Vasco,  qui  equum  ferebatur  habere  annorum  phis 
quam  100  et  adhuc  toto  corpore  vaHdissimum,  regi  miH- 
taturus  occurrit,  ac  provinciae^  procuratione  reddita,  rex 
HberaHter  reddidit  atque  a  se  principari  concessit. 

65.     Turma  malorum®  et  prodigla. 

»34.         Hac  quoque  tempestate  ^   igneao  Remis  in   caelo   aoies  ^ 

visae  et^  flammae  sanguineae  quasi  iacula  aut  serpentes  dis- 

currere.     Mox  quoque  subiit*'  et  pestis,    papuHs   erysipilatis 

innumeros  enecans.     Nec  multo  post  et  regis  defectiis  *  sub- 

a)  durissime  urget  1.       b)  Aquitaniae,  oo,  pe,  ra,  oe  absc.       c)  R    c.       d)  regnl   l. 
c)  lorum  absc.  f)  post  add.  g)  et  q.   i.  a.  s.   fl.   s.   1.  h>   subsecuta   est   1. 

1)  loci  milites  iirhe  propnhi  Flod.  2)  Ex  Floil.  032.  3")  Ex 

Flod.  934;  Hist    Rom.   IV,  25.  4)   llist.   Rom.   IV,  26. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  39 

secutus.    Nam  cuin  autumnali  temporo  melancolia''  in  patien-935. 
tibus  redundaret ,    cacocexia,   quod  Latini   malam   corporis'* 
liabitudinem    dicunt,    toto  autumno    detentus  est.     Victusque 
humoris  superfluitate,   defecit   liominemque   exivit.     In  basi-936. 
lica  sanctae    Columbae    virginis    apud    Senonas    multa   ami-^^"-  ^^- 
corum  attritione  suorumque  obsequio  tumulatur».     De  regni 
amministratione  nihil  disposuit.    At  primatibus  eam  reliquit, 
eo  quod  fihos  non  habuerit;  qui  regnorum  rerum  potirentur. 

*INCIPIT  LIBER  SECUNDUS.  -foi.  15. 

1 .    Gallorum  ^  deliberatio  ^  de  rege  ^  creando  ^. 

Post  cuius  exequias  principes  in  diversa  ducebantur 
finemque  petebant  varium.  Galh  namque  Celtae  cum  Aqui- 
tanis  Hugonem,  Rotberti  regis  fiUum,  Belgae  vero  Ludovicum 
KaroU  sequebantur.  Quorum  neutri  commoditas  aderat  re- 
gnandi,  cum  Hugo  patrem  ob  insolentiam  periisse  reminisce- 
batur  et  ob  hoc  regnare  formidaret,  et  Ludovicus  in  partibus 
Anglicae  moraretur,  eo  quod  illuc  delatus  infans  ad  avun- 
culum  Adelstanum  regem  fuerit  ob  Hugonis  'et  Heriberti 
insectationem,  eo  quod  ipsi  patrem  eius  *comprehendissent*P'  587. 
ac  carceri  trusissent.  Galli  itaque  in  regis  promotione  Kbe- 
riores  videri  laborantes,  sub  Hugone  duce  dehberaturi  de 
rege  creando  collecti  sunt  ^.  ^ 

2.    Oratio  Hugonis'*  ducis**  ad  Gallos^  pro  Ludovico*^. 

Quorum  medius  dux  post  multam  consultationem  ad 
muham  benivolentiam  animum'^  intendens,  sic  prelocutus 
ait:  'Karolo  rege  miserabih  fortuna  defuncto,  sive  id  eo  pro- 
merente,  sive  nostris  flagiciis  ipsa  Divinitate  indignante,  si 
quid  a  patribus  et  nobis  ipsis  adraissum  est,  quo  Divinitatis 
maiestas  laesa  sit,  muho  conatu  ^  inprimis  id  erit  abolendum 
atque  ab  ocuHs  amovendum.  Discordiarum  itaque  molimina 
absint,  et  communi  omnium  conibentia  de  preferendo  prin- 
cipe  deliberemus.  Pater  meus  vestra  quondam  omnium 
voluntate  rex  creatus  non  sine  magno  regnavit  facinore,  cum 
is  cui  soli  iura  regnandi  debebantur  viveret  et  vivens  carcere 
clauderetur.  Quod  credite  Deo  non  acceptum  fuisse.  Unde 
et  absit,  ut  ego  patris  loco  restituar.  Nec  vero  aUeni  generis 
quemquam  post  divae^  memoriae  Rodulfum  arbitror  promo- 
vendum,   cum   eius   tempore   visum   sit,    quid    nunc    innasci 

aj  a  e  corr.  b)  post  add.  c)  orum,  rat,  ge,  do  absc.  d)  Hu,  cis,  os,  ovico 
ahac.  e)  can.  corr.  con.  f)  d.  m.  c,  quod  dominum  meum  haiid  esse  legendum, 
cap.  3.  monstrat- 

1)  Ex  Flod.;    cf.  Ann.  S.  Columbae,    SS.  I,    p.   105.  2)  Haec 

solus  Richerus,   ex  suo  procul  dubio  ingenio. 


40  RICHERl  HISTORIARUM  LIBER  II. 

936.  possit,  contemptus  vidclicet  regis  ac  per  hoc  principiim 
dissensus.  Repetatur  ergo  interrupta  paululum  regiae  gene- 
rationis  linea,  ac  Karoli  iilium  Ludovicum  a  transmarinis 
partibus  revocantes,  regem  vobis  decenter  create.  Sicque 
fiet^,  ut  et  antiqua  nobilitas  regiac  stirpis  servetur,  et  fauto- 
res^  a  querimoniis  quiescant.  lam  quod  potius  est  sequentes, 
a  maritimis  horis  ^  adolescentem  revocemus'.  Quibus  dictis 
Gallorum  principes  mira  benivolentia  cedunt*.  Dux  itaque 
legatos  oratores  trans  mare  ad  accersiendum  Ludovicum 
dirigit,  qui  ei  a  duce  Galliarum  ahisque  pdncipibus  reditum 
suadeant  ac  de  itineris  securitate  fidem  sacramenti  iure 
faciant,  principum  adventum  usque  ad  ipsas  Htoreas  arenas 
denuntient.  Qui  mox  digressi  Morinum  **• '  dcvenerunt.  Cuius 
in  portu  naves  ingressi,  vehs  tumentibus  prosperis  ventis, 
raptim  ad  terram  devexi  sunt^'.  Adelstanus'^  rex  in  urbem 
quae  dicitur  Eurvich'^  regnorum  negotia  cum  nepote  Ludo- 
vico  apud  suos  disponebat.  Huc  legati  devenientes,  rcgem 
adeunt   ac   a  duce^  magnatibusque  Gallorum   decenter   sahi- 

*     tantur. 

3.   Legatios  Gallorum^  ad  Adelstanum?  regem  pro 

Ludovico  ». 

Lcgationem  ctiam  promulgantes :  'Ducis',  inquiunt,  'beni- 
volentia  atque  omnium'^  qui  in  Galhis  potiores  sunt  huc  per 
undas  ignoti  maris  devenimus;  tanta  est  omnium  vohmtas 
omniumque  consensus.  Divae '  memoriae  Roduhb  orbi  sub- 
tracto,  dux  Ludovicum  succedere  procuravit,  cum  id  muhi 
inviti  concederent,  eo  quod  de  patris  captione  tihum  adeo 
suspectum  haberent.  Attamen  duci  elaboranti  id  ab  omnibus 
iocundissime  concessum  est.  Ludovico  ergo  omnes  bene  pcr 
omnia  obtant.  Nec  sibi  quicquam  maius  aut  carius  est'^  cius 
sahite.  Ihum  itaque  omncs  reddi  petunt^  quem  in  Gahiis 
utiHter  regnare  cupiunt.  Tempus  constitui  volunt,  quo  rcgna- 
turo  ad  ipsa  maris  Htora  dux  cum  principibus  occurrat'. 
foi.  15'.  *Adelstanus  rex  acsi  barbaris^  non  satis  credens,  ab  cis 
fidem  per'  sacramenta  super  hoc  quaerit  et  ad  votum  acei- 
pit.  Tempus  quoque  cohoquii  liabencH  statuitnr.  Lcgati  ab 
rege  munerati  atque  digressi,  in  Gahias  mari  rcmcnso  rcdeunt» 

*)  ac  Lndovicum  accersiendum  condamant.  aihl.   1. 
**)  Bononiam   1. 

a)  post  add.  b)  multi  1.  c)  i.  e.  oris.  »1)  devenorunt  1.  e)  Kex  Ad.  1. 
f)  d.  Gallorum  1.  g)  io,  rum,  anum,  dovieo  absc.  h)  omnibus  ox  (.JaUiia  favfu- 
tibus  huc  1.  i)  D.  M.  c.         k)  c.  Lndovici   1.         1)  iuro  sacramentl   1. 

1)  Boulogne.  2)  Evervicli,    Eboracum,    York.  3)  i.  e.  pert»- 

grinis,  exteria. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  41 

ab "  rcge  gratias  duci  referentes  ac  pro  regis  creandi  advo-  93g. 
catione  multam  eius  amicitiam  pollicentes.  Dux**  itafiue 
cum  Galliarum  i^rincipibus  dominum  regem  ^  excepturi,  Bo- 
noniam  veniunt,  ac  secus  i})sas  litoreas  arenas  collecti,  tugu- 
riorum  incendio  presentiam  suam  ^^  iis  qui  in  altero  litore 
erant  ostendebant*'.  Ibi  enim  Adelstanus  rex  cum  regio 
equitatu  nepotem  prestolantibus  ^  Gallis  missurus  aderat. 
Cuiuss  iussu  domus  aliquot  succensae,  sese  advenisse,  trans 
positis  demonstrabant. 

4.    Hugo^*  et^   reliqui   Galliarum'^  principes  Ludovicum''  ab 
exilio  '^  revocant  ^  eiusque  fiunt  [et]  '^  regem  creant. 

Rex  ergo  Odonem  episcopum  *,  post  *  Canthorbricen- 
sium'^  metropolitanum,  Gallis  ex  adverso  positis,  legatum 
dirigit,  magnae  aequitatis  ac  eloquentiae  virum,  Ludovicum 
sese  libenter  missurum  mandans,  si  tanto  illum  in^  Galliis 
honore  proveant,  quanto  ipse  a  suis  provectus  est,  cum  illi 
etiam  non'"  minus  id  facere  valeant,  idque  iureiurando  se 
facturos  confirment;  quod  si  nolint",  sese  ei^  daturum  suo- 
rum  aliquod  regnorum,  quo  contentus  et  suis  gaudeat  et 
alienis  non  sollicitetur.  Dux  cumP  reliquis  Galliarum  magna- 
tibus  id  sese  facturum  asserit,  si  rex  creatus  a  suis  con- 
siliis  non  *absistat.  Prosecutusque  iurisiurandi  sacramentum  *  p-  588. 
non  abnuit.  Legatus  itaque  rediens,  regi  prestolanti  haec 
omnia  refert.  Unde  et  securus  nepotem  cum  iis  qui  apud 
se  potiores  erant  muha^  insignium  ambitione  navibus  dirigit. 
Velisque  aura  commoda  turgentibus  pelagus  ingressi,  per 
quietum  spumantibus  remis  ad  terram  feruntur.  Firmatis 
vero  tergo  arenae  navibus,  Ludovicus^  egreditur,  ac  ducem 
cum  reliquis  occurrentibus  ^  excipiens,  iure  sacramenti  sibi 
adcopulat.  Dux  inde  accelerans,  ^equum  insignibus  regiis 
adornatum  adducit.  Quem  cum  ascensui  aptare  vellet,  et 
ille  impatiens  in  diversa  sese  tolleret,  Ludovicus  agili  exili- 
tione  prosiliens,  equo  strepenti  neglecta  stapha  repentinus 
insedit.  Quod  etiam  fuit  omnibus  gratum  ac  multae  gratu- 
lationis  provocatio.  Cuius  arma  dux  suscipiens,  armiger 
precedebat,    donec  iussus  magnatibus**    Galliarum   contulit. 

*)  legatum  Odonem  abbatem   1. 

**)  Heriberto  comiti  dedit;  ille  quoque  tandiu  armigeravit,  douec 
et  ipse  iussus  Arnulfo  comiti  redderet.  Sic  quoque  magnatibus 
Galliarum  militantibus  c.   m.  a.  Laud.  d.  e.   1. 

a)  regis  1.  b)  D.  i.  c.   G.  in  loco  raso,  c)  post  add,  d)  etiam  add.   1. 

e)  ostendebat  c.         i)  p.   G,  foat  add.         g)  etiam  add.   1.         h)  Hu,  (ral,  L,  ab  e, 
ca,    et    uhac,  i)    ex    reliquis    .  .   .    principibus    1.  k)    Canthorbricensem    1. 

\)  in  G.   post  add.         m)  amplius  id  1.         n)  nolunt  1.  o)  illi  1.         p)  ac  reli- 

fjui  G.  magnates  1.         q)  navalium  dd,  r)  rex  1.         s)  regium  dd 

1)  A.  942.  archiepiscopus  Cantuariae  factus  est. 


42  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

936.  Qiiibus  militantibus  cum  multa  ambitione  et  obsequio  Lau- 
dunum  deduetus  est.  Ubi  etiam  et  regnandi^  iura  quin- 
dennis^  aceipiens,  omnibus  faventibus  per  domnum'^  metro- 
politanum  Artoldum  cum''  episcopis^*  20^  rex  creatus  est. 
lun.  19.  Inde  quoque  deductus,  in  vicinis  urbibus  gratulanter  exci- 
pitur.  Universi  ei*'  applaudunt.  Omnes  letantur.  Tanta 
omnium  fuit^  et  eadem  mens.  Nee  minus  et  Burgundiam 
petere  ac  urbes  sedesque  regias  lustrare  a  duce  monetur. 

5.    Rex''  cum  duce  Burgundiam*^  petit'^  ac  urbem 

Lingonicam^  bello  [premjit^. 

Mox  hortanti  consentiens^  Burgundiam  duce  comitante 

ingreditur'.      Ad    quem    urbium    principes    benigniter    con- 

fluentes,  magnifice  exceperunt.     Ac  rogati  fidem  iure  sacra- 

menti  dederunt.     Hugo  tantum,  Rodulfi   regis  frater,  Lingo- 

nicam  urbem  possidens,  regi  occurrere  distulit,  qui  occurre- 

runt   admodum    iratus  ^.     Rex   dum   per   aliquot   ebdomadas 

sua  lustraret,    inimici  invidiam   advertit.      Proponens  itaque 

ante    discessum    nullam    preterire    urbem,    legatos^  Hugoni 

dirigit,    qui   a   pertinatia   eum   revocent   ac  ei  de  fide   sihy 

servanda  persuadeant.    Qui  apud  eum  perorantes,  nihil  pacis, 

nihil  regii  honoris  acceperunt.     Unde  et  digressi,  audita  regi 

referunt.     Hugo   preter  ius  se  egisse  dinoscens,    urbi  copias 

deputat;    ipse   in  partes   regni   exteriores  usque  ad   tempus 

•foi.  iG.secedens.      Rex   vero   pertinaci   indignans,    exercitmn    *  urbi 

appHcat,   a  parte   qua  planiciem   prefert  pugnam  acriter  in- 

gerens.     Altera  enim  parte,  latere  montis  educto,  pene  iiiac- 

cessibilis  est.    In  parte  ergo  quae  obsidioni  aptior  est  milites 

urbi  rex  cum  duce   adhibet.     Quibus   inpug-nantibus    hostes 

vehementissime  resistunt^   teHsque  ac   lapidibus  aerem  den- 

sant  atque  impetentes  atterunt.    Non  tamen  usque  ad  eftectum 

'  repulsionis  perstare  potuerunt.     Nam  regii  equitatus  infesta- 

tionem  non   ferentes,   a   parte  prerupta,    quae^  obsidione  non 

.   premebatur,     nocte     egressi    aufugerunt.      Cives    yero    qui 

remanserunt  regi  mox  portas  aperuere,  eum  cum  suis  absque 

L^Vjm^»:  refragralione    in    urbe    gratdabundi    excipientes.      Qua    rex 

potitus,  ab"  eius  ei^iscopo   aliisque    regni    proceribus    obsidos 

accepit  atque  sic^'  cum  duce  Parisium  iter  retorsit. 

G.    Rex  ducis^'  proeurationem  J^'  a  se  amovet-. 
937.  Rex  felicium  rerum  successu    ehUus,    preter    dueis   pro- 

curationem   res   suas   ordinari  posse   cogitabat^.      Unde   et' 

a)  regnorum    mox    corr.    roguaudi.  b)  post  adil.  v)  o.  et  omuium  o.    I 

(1)  Re,  B,  proni,  Li,  oa  absc,  oapit  del.,  alio  adiiito  voi-abulo  nunc  obscuro.        o^  sin 
visurus  atU.    1.         f)  rogi   1.         g)  is,  ra,  m,  ot  absc.         h)   invidorum  <W. 

1)  Cf.  Flod.  i)36.  2)  i.  o.  irAtus  (Hugfo)  iis  qui  ocourrorunt 
3)  fuyientihus  his  qui  eam  ctistodire  videhantur  sine  bello  rteipiuHt 
Flod.  4^  Ibid.  «J87. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  43 

rei   inilitaris    administrationem   absque    co    iam^    disponebat.  937. 
Laudunum    itaque    tendit    ibique    matrem    suam    Etbgivam 
reginam  ad  urbis  custodiam  deputat.     Ac  exinde  quaecumque 

i)reter  ducem  adoriebatur.  Quod  etiam  fuit  non  minimae  •' 
abis  seminarium.  Dux  etenim''*  regcm  suae  procurationis 
dispositionem  reppulisse  advertens,  Heribertum  comitem  sibi 
asciscit,  plurima  apud  eum  in  regis  contumeliam  pertractans. 
Amicitiam  inter  sese  mutuam  conditionibus  utrimque  con- 
iirmant. 

7.    Heribertus  castrum  Teodericium  dolo  capit   ac 
proditorem  in  vincula  conicit. 

Heribertus  itaque  Walonem  regis  fidelem,  qui  castro 
quod  Theoderici^  dicitur  ^  preerat,  in  dolo  adiit  ac  de  trans- 
fugio  illum  alloquitur.  Nec  diu  moratus,  decepto  ^  persuadet, 
maiora  poUicens  ac  plura  promittens.  Ille  mox  de  pollicitis 
iusiurandum  postulat,  postulata  sese  sic  facturum  spondens. 
Tirannus  libenter  annuit.  Nec  minus  et  transfuga  iuratus, 
tempus  patrando  facinori  demonstrat.  Immo  et  tiranni  ma- 
nibus  sese  exinde  militaturum  committit  ac  ex  militia  iidem 
accommodat.  Quo  peracto,  in  sua  discedunt.  Tempus  advenit, 
Walo  simulatis  negotiis  milites  regios,  qui  secum  preerant, 
in  diversa,  acsi  regis  causam  facturos,  disponit.  Ipse,  castro 
evacuatOj  solus  cum  famulis  relinquitur.  Nec  defuit  cum 
cohorte  tirannus.  Qui  a  transfuga  susceptus,  castrum  in- 
greditur  atque  occupat.  Intuitusque  transfugam:  ^Putasne', 
inquit,  'tuae  curae  oppidum  hoc  reservandum' ?  Captumque 
mox  in  vincula  conicit  suisque  castri  custodiam  *donat.  Et  *  p.  589. 
nocte  diei  succedente  caeli  ^  pars  prodigiose  ^  flammis  erum- 
pentibus  in  septentrione  ardere^  visa  est.  Qua  etiam  mox 
prosequitur  et  Hungarorum  per  Gallias  repentina  persecutio. 
Qui  nimium  saevientes»,  municipia  aliquot  villasque  et 
agros  depopulati  sunt.  Basilicas  quoque  quam  plures  com- 
busserunt ;  ac  indempnes  redire  ob  ^  principum  dissidentiam 
permissi  sunt  cum  magna^  captivorum  multitudine.  Rex 
enim  copias  non  habens,  ignominiam  pertulit  et,  utpote  a 
suis  desertus,  sevientibus  cessit. 

8.    Oppidum  Montiniacum  rex  per  cohortem  expugnat^ 
eiusque  principem'  capit. 
Quibus  3  digressis,  rex  ad  oppidum  Montiniacum  ^*  cohor-  938. 
tem  mittit,  quae   illud   occupet  captumque   diruat,    eo   quod 

a)  post  add.         b)  fuit  magnae  1  c)  Teod.  superscr.  littera  h.         d)  pusilla- 

nimo  1.         e)  ardere  1,    corr.  2.         f)  deletum  sed  post  restitutum.  g)  ob  princi- 

pum  disBidentiam    hoc    loco  del.         h)  ob  p.  d.  in  mo.rg.         i)  at,  em  ahsc. 

1)  Chateau-Thierry.        2)  Flod.  937.       3)  Flod.  938.        4)  Mon- 
tigny  in  pago  Suessionensi. 


44  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

938.  Serlus  qiiidam  latrocinia  exercens,  illic  receptui  sese  habebat. 
Cohors  ergo  oppidum  appetens,  latrones  impugnat.  Nec 
morata  vi  capit,  comburit  ac  subruit.  Latronem  principem 
comprehensum,  dimissis  minoribus,  regi  deducit.  Qui  cum 
iussu  regio  gladiatori*  decollandus  traderetur,  Artoldi  Re- 
morum  metropolitani  interventu  gratiam  ab  rege  obtinuit, 
ac  sese  ulterius  non  latrocinaturum  iuratus,  abire  permissus 
foi.  16'.  est.  *  His  ita  gestis,  rex  in  partes  Belgicae  mari  contiguas 
concessit,  oppidum  in  i^Dso  maris^  portu  exstruere  nisus. 
Cui  etiam  loco  Guiso  est  nomen'.  Exceptusque  ab  Arnulfo 
regionis  illius  principe,  apud  eum  de  oppidi  erectione  age- 
bat.  Ubi  dum  in  agendo  moras  faceret,  castrmn  Remensis 
aecclesiae  nomine  Causostem  ^  secus  fluvium  Matronam  situm  ^, 
ab  Artoldo  presule  editum,  Heribertus  proditione  ingreditur 
ac  capit.  Castrensesque  invadens,  eorum  potiores  abducit. 
Rura  circumquaque  depopulatur  ac  ingentibus  predis  oppi- 
dum  implet  et  cum  armis  milites  ibi  deponit,  aliorsum  ipse 
secedens. 

9.    Rex  Lauduni  arcem  capit. 

Interea  regi  ab  metropolitano  per  legatos  ista  sugge- 
runtur.  Qui  mox  coeptum  negotium  intermittens,  suo  auxi- 
liaturus  regreditur.  Milites  coUigit  ac  exercitum  parat.  Cum 
quo  Laudunum  veniens,  arcem  ab  Heriberto  nuper  ibi 
exstructam  et  a  suis  adhuc  detentam  obsidet.  At  qui  in 
arce  erant  rebellioni  sese  parant.  Rex  ergo  circumcirca 
sagittarios  adhibens,  missilibus  evincere  instabat.  In  quo 
tumultu  hinc  inde  quam  phires  sauciati  fuere,  cum  non 
minus  qui  in  arce  erant  sagittis  ahisque  missihbus  uterentur. 
Rex  ergo  cum  finem  oppugnandi  viribus^  non  fecisset,  in- 
geniose  eos  capere  cogitabat. 

10.  Machinae  compositio. 

Fecit  itaque  ex  vehementissimis  Hgnis  compactis  machi- 
nam  instar  longihiterae  domus,  duodecim  virorum  capacem, 
humani  corporis  staturae  in  alto  aequalem.  Cuius  parietes  de 
ingenti  Hgnorum  robore,  tectum  vero  de  duris  ac  intextis  ** 
cratibus  exstruxit.  Cui  etiam  intrinsecus  rotas  quatuor  ad- 
hibuit,  unde  machina  ab  iis  qui  intrinsecus  hiterent  usque 
ad  arcem  impelleretur.  At  tectum  non  aeque  stratum  fiiit, 
verum  ab  acumine  dextra  levaque  dependebat,  ut  iaotis 
Lapidibus  fiicilius  hipsum  preberet.  Quae  exstrueta,  tironi- 
bus  mox  impleta  est  ac  ad  arcem  rotis   mobihbus   impulsa. 

a)  tori   iaiH  le(ji    neqnit.  b)   inaris  situm   U(toro?)    1.  c)  dtt.  sid.  r<cstitu:um. 

d)  po.1t  adU.  e)   intoctis  corr.  intextis. 

1)  Visnn  sive  Vitsan  ab  oceidente  Cnleti  (CalRi8\      2)  La  Chaussoo  ? 


KICITERT  ITISTORIARUM  LIBER  II.  46 

Quain  cuin  a  supcrioribus  liostcs  rupibus  Ojjprimcre  cona-938. 
rentur,  a  sagittariis  undique  dispositis  contumcliosc  rcpulsi 
sunt.  Ad  arcem  itaque  machina  deducta,  murus  ex  parte 
suffossus  atque  evcrsus  cst.  Hostes  multitudinem  armatorum 
per  hunc  liiatum  possibile  introduci  formidantes,  arma  dc- 
ponunt  ac  rcgiam  clemenciam  implorant.  Rex  ergo  amplius 
tumultuari  proliibens,  intactos  pene  comprehendit ,  preter 
hos  qui  in  militari  tumultu  sauciati  fucre,  suosque  ad  urbis 
tutelam  in  arce  deposuit. 

11.  Dolus  Arnulii  atque^  oppidi  Monasterioli*  captio. 
Haeci  dum  gererentur,  Arnulfus  predictus  Morinorum  939. 
princeps  Erluini  oppidum  secus  mare  situm  Monasteriolum 
nomine^  suae  parti  addere  cogitans,  eo  quod  ex  navium 
advectationibus  inde  plures  questus  proveniant,  adipiscendi 
insidias  componebat.  Dirigit  itaque  quosdam  suorum  callidos 
in  veste  abiecta^  dolos  dissimulans,  ad  quendam  eiusdem 
oppidi  custodem,  quem  etiam  in  proditione  non  diffidebat 
facillimum.  Qui  ingressi,  eum  ^  a  domino  salutant  ac  loquendi 
oportunitatem  petunt.  Secedunt  ergo.  Illi  tantum  esse  nego- 
tium  propter  quod  venerant  simulantes,  ut,  a  quo  exordiri 
possent,  penitus  ignorarent,  aliquantisper  herebant.  Et 
tandem  suspirantes :  'Eia  te',  inquiunt;  'Rotberte !  eia  te  Rot- 
berte'!  —  sic  enim  vocabatur  —  ^quantis  malis  elapsus, 
quantis  periculis  exemptus  es,  et  quanti  insuper''  secundarum 
rerum  tibi  debentur  successus'!  Et  statim  protulerunt  duos 
anulos,  alter  aureum,  alter  vero  ferreum.  ^Et  vide',  in- 
quiunt,  ^quid  in  his  perpendi  valeat'.  Quo  quid  esset  igno- 
rante,  illi  prosecuntur:  ^ln  auro  dona  egregia*^,  in  ferro  vin- 
cula  carceris  puta.  Instat  etenim  tempus,  quo  et  oppidum 
hoc  in  ius  '[alterius*^]  'concedat.  Taccnda  haec  tuae  fidei^*p-  ^^^- 
committimus.  Res  vobis  nesciis  disposita  est.  Nos  quoque 
id  ipsum  penitus  ignoramus.  At  rei  summam  scire  non 
negamus.  Mortem  loquimur  aut  exilium.  Unde  et  tibi 
Arnulfus  comes  consulens,  futurae  cladis  calamitatem  per 
sua  indicia  significavit;  hortans,  ut  ad  sese  transeas  et  ab 
eo  auri  et  argenti  insignia  tcrrarumque  copiam  ac  militum 
multitudinem  accipias  cum  dono  regis.  In  manus  Nort- 
mannorum,  qua  arte  nescimus,  in  proximo  sitis  deventuri. 
Et  quid  super  his  tibi  visum  fuerit,  amico  per  nos  respon- 
dere  ne  differas'.  Ille  cupiditate  ductus,  proditionem  addu- 
bitat^.     Herebat    ergo   stupens.     Proponit  sibi  tandem   pro- 

a)  a,   1  absc.  b)  post  add.         c)  regia  1.         d)  ita  P.;   vocahulum  si  exstabat 

poat  in  fine.   paginae   suppletum   iam   legi   nequit.         e)  h.  tibi  1.         f)  p.  spondet  ac 
iuratus  fidem  dat  1,  sed  mox  del. 

\)  Haec  breviter  Flod.  a.  939.  narrat.         2)  Montreuil. 


46  EICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

939.ditionis  dedecus  eti  posse  necessitate  purgari,  quod  omnes 
oppidanos  in  proximo^  aut  exulaturos  aut  morituros  sibi 
innotuit.  Proditionem  ergo  spondet  ac  iuratus  lidem  dat. 
Nec  minus  et  illi  de  poUicitis  iurant.  Tempus  facinori 
datur  ac  sacramento  firmatur.  Legati  digressi,  sese  persua- 
sisse  referunt. 

12.  Ingressus^  Arnulli  in  Monasteriolum  ^*. 

Arnulfus  itaque  militum  electorum  copiam  coUigit,  tacinus 
quaesitum  patraturus.  Iterque  carpens  cum  duabus  cohor- 
tibus,  usque*^  oppidum  pene  devenit.  Sol  iam  occiderat. 
Proditor  per  portam  quosdam  emiserat,  acsi  aliqua  utilia 
curaturos.  Unde  et  ipse  in  muro  stans,  facem  ardentissimam 
pretendebat;  veluti  famulis  emissis  lumen  ministraturus, 
quo^'  etiam  luminis  signo  per  legatos  aditum  sigmlicaverat. 
Huc  Arnulfus  cum  equitatu  irruens,  per  portam  patentem 
oppidum  ingressus  est.  Eoque^  potitus,  Erluini  uxorem  cum 
filiis  capit  ac  eius  thesauros  diripit.  Erhiinus  vero  habitu 
immutato,  e  medio  hostium  elapsus  est.  Arnidfus  quoque, 
omnibus  pervasis ,  oppido  ^  suos  deputat.  Erhiini  uxorem 
cum  natis  -3Cdelstano  regi  Anglorum  servandos  trans  mare 
deportat.     Sicque  ad  sua,  oppido  suis  munito,  rediit. 

13.   Conquestio^'  Erhiini»  apud  Wilelmum^  ducem  de  castri 
uxorisque^  et  natorums  amissione^'. 

Erkiinus  vero  vix  mortis  periculo  liber,  ad  Wilehnum 
principem  Nortmannorum  sese  contuHt,  phmmam  de  suis 
casibus  querimoniam  apud  eum  agitans,  sese  inquiens  infeH- 
ciorem,  cum  oppido  et  miHtibus  privatus  ac  uxore  liHisque** 
orbatus,  nihil  preter  corpus  possideat.  De  oppidi  amissione 
non  se  adeo  aftici,  cum  id  sine  spe  aHqua  recuperandi  non 
sit,  eo  quod  terra  immobiHs  ac  oppidum  intransitivum  sit. 
Uxoris  vero  ac  iiHorum  privatio  cahamitatem  interminabik^m 
pretendere"  videntur,  cum,  iHis  consumptis,  ipse  doloribus 
assiduis  urgeatur,  et  non  consumptis,  at  sub  aliena  domina- 
tione  detentis,  ipse  vana  seducatur  exspectatione.  Quare 
quoque  ad  petenda  sohitia  se  venisse  memorabat  ac  geme- 
buncius  hec'^  indesinenter  petebat. 

14.   Erluinus  oppidum  expugnat  ac  capit. 

Princeps  his'  querimoniis  motus,  auxiHum  annuit  ao 
miHtum  copiam  ei  committit.  Erhiinus  itaipie  ad  op})idum 
properat  ac  tempestivius  cum  copiis  appetit  firfiunquo 
vaHat   terra   marique.      Instat  itaque    atque   acriter  aduri;ot. 

a)  proximos   1  ;  aut  post  atld.         h)  hus,  na,  um  absc,       v)  Ad  1.       il)  nuod 
signum    p.  1.    mandaverat    1.  e)  Oppiilo([Ut>  1.  f)  cast    scribtrt    iHctyiro)    i. 

g)  st,    ini,    il,    ux,    na,  sHi    (ihnc.         h)  f.  ao  u.    1.         i)  pretoiulaut  corr,  prvteuden» 
videantur  corr.  ut  edit,         k)  pust  (nUl,         1)  mi>tus   h.   l. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  47 

Tandcm  vero  multca  expugnationc  attritum  ingreditur  totum-  039 
que  pervadit.   Arnulii  militcs  omnes  comprehendit.    Quorum 
alios  gladio  enecat,  alios  uxori  natisque  repetendis  conservat. 

15.    Congressus^  Erluini  cum^  militibus  Arnulfi. 

Arnulfus  tanta  suorum  calamitate  confectus,  milites^ 
colligit  eosque  in  Erluinum  mittit,  qui  eius  terram  usque 
ad  oppidum  depopulentur.  Directique,  incendiis  circum- 
quaque  ac  rapinis  admodum  deseviunt^  multaque  rerum  preda 
abducta,  festinabant,  cum  legati  ab  Erluino  affuerunt,  qui 
indicarentj  quod,  nisi  totam  predam  sine  mora  redderent, 
sine  mora  eis  esse  congrediendum.  Hostes  legationem  sper- 
nentes,  capta  abducere  accelerabant.  Legati  regressi,  sese 
abiectos  referunt.  *Erluinus  cum  quadringentis  armatorum^*foi.  17'. 
mox  processit  ac  festinantibus  supervenit.  Illi  vero  preda 
relicta  conversi,  irruentibus  obvertuntur.  Signisque  coUatis, 
acriter  dimicatum  est.  Predones  fere  omnes  gladio  occu- 
buere ,  preter  hos  quos  fuga  belli  violentiae  exemit.  Et 
tamen  ii,  cum  fuga  eos  exagitaret,  ab  Erluino,  post'^  insec- 
tante  atrociter  fusi  sunt.  Erluinus  predis  receptis  cum  in- 
gentibus  hostium  manubiis  ad  sua  feliciter  remeavit. 

16.    Belgicorum^  querimonia<^  ad  regem^  super  eius 

levitate  ^. 

Quo  tempore  Belgicorum  principes  ad  regem  conveniunt  ^ 
ac  Lauduni  apud  eum  gravissime  conqueruntur ,  eo  quod 
inconsultus  omnia  appetat.  Si  eorum  quoque  consiliis  ad- 
quiescat^,  in  bonum  exitum  res  suas  deventuras  memorant; 
ad  hoc  etiam  sese  convenisse,  ut  quid  veHt  eis  iniungat, 
quod  cupit  ingerat;  si  veHt,  consilio  et  armis,  terra  ma- 
rique  contra  hostes  sese  congressuros.  Rex  ab  eis  fide 
suscepta,  cum  multa  benivolentia  redire  permisit,  si  fortuna 
quandoque  postulet,  redire  iubens.  Nec  multo  post  et  ab 
-<$^delstano  Anglorum  rege  classis  regi  cum  copiis  missa  est  ^. 
Audierat  enim,  illum  ab  iis?  qui  maritima  incolebant  loea 
exagitari,  contra  quos  classis  dimicaret  regique  nepoti  auxi- 
lium  ferret.  Comperto  verO;  contra  regem  illorum  neminem 
stare,  ipsumque  regem  in  partes  Germaniae  prosperum  seces- 
sisse,   mari  remenso  ad  propria  remeat. 

a)  sus,  um  alsc.  b)  militum  cohortem    1.  c)  militibus  1.         d)  i.  p.  1. 

e)  B,  que,  le  absc.         f)  eum  1.         g)  his  1. 

1)  Flod.  a.  939.  de  Lothariensibus  refert,  qui  se  Ludovico  regi 
committebant.  2)  Flod.  ibid. 


48  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

939.  17.    Rex^  in  Belgica^  suos  sibi  soeiat^  et  Ottonis 

fautores*  ultra  Klienum^  fugat. 

Rex  ^- '  in  pago  Elisatio  cum  Hugone  Cisalpino  principe 
locutus  2,  Belgicos  exteriores,  qui  ad  se  nondum  venerant, 
sibi  asciscebat.  Et  qui  partibus  Ottonis  favebant  ultra 
Rhenum  fugere  compulit.  Presenserat  enim,  Ottonem  velle 
in  suum  ius  Belgicam  transfundere.  Unde  et  equo  ei  non 
ferebatur  animo.  Truculentius  ergo  contra  illum  agitans, 
suos*  de  regno  exturbavit.  Qui  vero  sibi  consentiebant*^** 
asciscens,  Gislebertum  videlicet  Belgicorum  ducem,  Theode- 
ricum  quoque  atque  Isaac  comites  ^,  cum  eis  consilium  con- 
fert,  ac  pro  fide  habenda  iusiurandum  ab  eis  accipit,  post 
haec  Laudunum  rediens.  Ibique  eiusdem  urbis  episcopum 
Rodulfum,  proditionis  evidentissime  insimulatum,  ab  urbe 
pellit  suosque  simul  eicit.      Quorum  etiam  res   suis  contuHt. 

18.  Otto  Belgicam*^  devastat. 

Otto  interea  Belgicos  comperiens  regis  partes  sustentare 
et  a  se  penitus  defecisse,  Rheno  transmisso  Belgicam^  in- 
gressus*'*,  eius  loca  plurima  incendiis  ac  ingentibus  predis 
devastat^,  eo  quod  ex  collatione  paterna  princeps^  heri 
Belgicis  dedignantibus  contenderet,  cum  eius  pater  Saxoniae 
sohim  propterg  Sclavorum  improbitatem  rex  creatus  sit,  eo 
quod  Karohis,  cui  rerum  summa  debebatur,  adhuc  in  cunis 
vagiebat  ■*■+•  4.  Muham  itaque  predam  abducens,  Rhenum 
transmeat. 

*)  quicumque  illius  videbantur  a  Belgica  ext.      Ekk. 

**)  consilio  Giselberti  ducis  Belgicae  et  Theoderici  comitis  sacra- 
mento  sibi  astringebat.  Otto  vero  Belgas  comperiens  a  se  de- 
fecisse  et  ad  Ludewicum  confluxisse,  Rheno.     Ekk. 

***)  B.  cum  exercitu  iugreditur.     Ekk. 

+)  d.  Nitebatur  enim  acsi  ex  paterna  traditione  princeps  fieri  Bel- 
gicae.     Id  vero  contra  ius  agere  calumpuiabatur,  cum  eius  pater 
propter  Sclavorum  infestationem  Saxoniae  tantum,  quae  est  pars 
Germaniae,  dux  constitutus  sit.     Ekk, 
+■•■)  d.  tunc  a.  in  c.  vagiret.     Ekk. 

a)  Re,  ca,  at,  fau,  Rhe  absc.         b)  namque  add.   1.        c)  favebant  1.       d)  oam 
ahsc.         e)  Belgicae  loca  1.         f)  rex  1.         g)  pro  1. 

1)  Quae  sequuntur,  Ekkohardus,  alium  ut  videtur  textura  secutus.  iu 
suum  usum  convertit;  in  codice  stilo  continuo  exarata,  nec  ut  mag-UH 
libri  primi  pars  corrigendo  turbata  sunt.  2)  Ita  etiam   Flod.  a.  *.^3i). 

Burgundiae  dux    intelligitur ;   cf.  Diinunler,  Otto  I.  p.  SS  n.  3")  Quod 

Flod.  iam  ante  narravit.       4)  Quod  ne  cum  his  quidem  convenit  qu»o 
I,  4.    14.   24.   39.  retulit. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIIiER  II.  49 

19.    Impctus^   Gislebertl^   in   Germania^  eiusque   ac^       939. 

suorum  fusio. 

At  Gislebertus'  dux  dedecoris  iniuriam  ultum  ire  volens*, 
omnem  Belgicam  lustrat  ac  tironcs  lectissimos  in  unum  cogit, 
senes  tantum  emeritos  patriae  linquens.  Factoque  exercitu, 
Khcnum  transmeat  ac  patriam  solotenus  incendiis  ingentibus 
vastat.  Armentorum  etiam  pecudumque  predam  nimiam 
exercitus'^  congregat  abducitque.  lam  vero  flumen  ingredi 
parabat,  cum**  Otto  exercitum  accelerantibus  induxit.  Bel- 
gici***  renitentes,  cum  Germanis  secus  fluvium^  congressi  sunt 
atque^^  in  parte  utraque  nimium  fusi.  Qua  die  Germanorum 
victoria  aegre  sustentata  est^  et^  licet  innumerabilibus  suo- 
rum  stratis+^''^,  tamen  enituit.  Nam+*  Gislebertus  dux  suorum 
fusione  exercitum  defecisse  advertens,  fuga  periculum  eva- 
dere  nitebatur.  In  fluentum  itaque  cum  equo  prosilit^.  Qui 
cum  fluminis  pelagus  enatare  non  posset,  vi  undarum  victus 
periit^  atque  sessorem  inmersit.  *Belgicorum*^  vero  aIii*foi-  is. 
fluvio  enecati*',  alii  ferro  caesi,  alii  capti,  nonnulli  vero  pro- 
fugio  erepti^  sunt.  Ludovicus  rex  Gislebertum  extinctum 
comperiens,  multam  in  eius  casu  commiserationem  habuit. 
Atque  in  Belgicam  profectus,  eius  uxorem  Gerbergam,  Ottonis 
sororem,  coniugio  duxit  eamque  secum  reginam  in  regnum 
coronavit  ^. 

20.  Wilelmus^  dux  piratarum?  regi  contras  omnes 

fidem  iurat«. 

Dum   haec   Lauduni   gererentur,    AVilelmus    piratarum*  940. 
dux  legatos  regi  dirigit,    qui   sese   satis  ei  fidelem  indic^ent: 
quo   rex   iubeat,    sese    occursurum    fidemque    contra    omnes 

*)  ire  festinans,  collecto  exercitu.  post  hostem  accelerat  transiens-  » 

que  Rhenum  terram  illam  solotenus  Ekk. 
**)  parabant,  et  ecce  Otto  ex  tota  Saxonia  collectas  copias  a.  i.    £jkk, 
***)  Belgae  itaque  cum   duce  suo  indubitanter  renitentes  Ekk. 
+)  flumen  signis  infestis  Ekk. 
++)  et  ex  utraque  parte  multi  funduntur.     Ekk. 
+■'■■'")  est  —  stratis  desunt  Ekk. 

^*)  Nam  cum  duae  terciae  eorum  fusae  iacerent  et  Giselbertus  suos 
defecisse  adeo,  adversarios  autem  illesos  arbitraretur,  in  tanta 
confusione  rerum  fuga  Ekk. 
*+)  At  Belgae  interitum  ducis  ignorantes,  totis  viribus  decertabant, 
tantoque  egerunt  robore,  donec  post  execrabilem  innumerabilem- 
que  interitum,  eorum  qui  relicti  fuerant  alii  caperentur,  alii  in 
fluvium  demergerentur.     L.  autem  rex  Ekk. 

a)  Im,    be,    m,    a  ahsc.  b)  post  add.  c)   et    tamen  1.  d)  occubuit  1. 

«)  enecti  1.         f;  exempti  1.         g)   mus,  ta,  ntra,  iurat  ahsc. 

1;  Haec  Ri^therus.         2)  Ex  Flod.         3)  Cf.  Artoldi    epist.,   Flod. 
llist,  Rera.  IV,  35.  A)  i.  e.  Nordmannorum  Rhodomensium. 

4 


50  RICHERI  HISTORIARUM  LIBP:R  II. 

940.  polliciturum.  Quorum  legationem  rex  multa  benivolentia 
excipiens,  in  pagum  Ambianensem  sibi  occurrendum  con- 
stituit,  eo  quod  ibi  specialiter  utilia  quaedam  per  illos  deter- 
minanda^  forent.  Legatis  itaque  abductis,  rex  ad  locuni 
condictum  tempore  statuto  devenit.  Cui  etiam  dux  predictus 
obvius  venit.  Exceptusque  a  rege  decenter,  provinciam, 
quam  ei  pater  Karolus  rex  contulerat',  ab  eo  etiam  accepit. 
Unde  et  regis  factus,  tanto  ei  consensu  alligatus  est,  ut  iam 
iamque  aut  sese  moriturum  aut  regi  imperii  summam  resti- 
tuturum  proponeret. 

p.  592.         *21.    Artoldus  archiepiscopus  Causostem  munitionem 

expugnat  et  capit. 

Huiusque  rei  negotio  utiliter  peracto,  rex  in  Burgun- 
diam  secessit^.  In  cuius  absentia  Artoldus  metropolitanus^ 
ne  suae  rei  putaretur  inopia,  absque  regiis  ^  copiis  Causostem 
munitionem  appetit  eique  obsidionem  circumquaque  adhibet. 
Quam  continua  oppugnatione  ^  exagitans,  quinto  tandem  die 
ingreditur  capitque.  Illos  quoque  qui  sibi  surripuerant*^  com- 
prehendit.  Sed,  utpote  vir  bonus  nulHusque  vitae  aemuhis, 
indempnes  abire  permisit.  Oppidum  etiam  funditus  subruit 
sicque  ad  sua  rediit. 

22.    Heribertus  et  Hugo  Remos  obsident  et  capiimt 
presulemque  pellunt. 

Heribertus  malorum'^  occasionem  nactus,  acsi  suorum 
oppidum  dirutum  dolens,  apud  Hugonem  ducem,  quahter 
Remos  invadat  atque  episcopum  expungat,  vehementissime 
agit.  Cui  mox  Hugo^,  utpote  tiranno  tirannus,  consentiens^ 
sese  auxihaturum  polHcetur.  Collecto  itaque  agmine,  ambo 
in  urbem  feruntur,  multa  eam  circum  obsidione  vallantes. 
*Urbani  Heriberto  faventes,  eo  quod  regio  iussu  eius  fiHum 
ante  Artoldum  delegissent,  beUo  cedunt  presulemque  rehn- 
quunt  atque  ad  suae  poenae  cumuhim  desertores  ad  tirannos 
transeunt.  Apertis  vero  portis  sexta  obsidionis  dio,  tiraunos 
in  urbe  excipiunt.  Artoldus  pulsus,  ad  coenobium  sancti 
Remigii  proficiscitur,  suan^  ibi  Deo  conspectori  onuiium 
querimoniam  fundens.  Ubi^'  mox  episcoporum  ahquibus  ae 
q-uibusdam  magnatibus  stlpatus,  rogabatur,  ut  Avenniaconsi 
abbatia*  Sanctique  Basoh  rebus''  contentus,  episcopii  digui 
tate  sese  abdicaret.  Atque  muUis  minai'um  terroribus  atVoctus 
consentit,  iuratus  etiam,  ut  fertur,  repudiuni,  Et  tandom  caui- 
bus  satisfaciens,  ad  Sanctum  Basohun  ibi  moraturus  abscossit. 

a)  detcrminandao  c.      b)  rogts   1.      c)  oxpugnatlono  1.     d)  subr.    1.     »>^  mall   l. 
0  ac  del.         g)  Qui  1.         h)  post  add. 

1)  Verba  sunt  Flodoardi  940.        2)  Haec  Richerus,  reli«iUH  ex  Flod. 
3)  Avenay. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  61 

23.    Plugo  ac  Heribertus  in  regis  abscntia  Laudunum       940. 

inpugnant. 

Hugonc  crgo  diacono,  tiranni  filio,  Rcmis  relicto,  iam 
pridem  etiam  ad  episcopatum  urbis  ipsius  evocato,  ipse  He- 
•ibertus  atque  Hugo  Laudunum  cum*'  copiis''^  aggrediuntur, 
obsidionem  undique  adhibentes,  urbem  militibus  vacuam  rati, 
eo  quod  rex  in  partibus  Burgundiae  cxterioribus  alia  curaret. 
Et  qua  poterant  oppugnantes,  ingredi  conabantur.  *At*foi-i8'. 
montis  eminentia  superioribus  impares,  non  semel  cedere 
coacti  sunt.  Instabant  tamen  ac  regi  ingrcssum  preripere 
conabantur. 

24.    Rege'^  adveniente*'  obsidio  solvitur^. 

lamque  ebdomadas  septem  obpugnaverant,  cum  rex 
huius  rei  accitus  nuntio,  in  Campania  Remensi  tempestivus 
affuit.  Et  Hcet  cum  paucis,  fluvium  tamen  Axonam  per- 
meat  et  sic  in  hostes  fertur.  Quo  comperto^,  tiranni^,  regis 
quoque  animum  simulque  et  aequitatem  perpendentes,  ab 
obsidione  discedunt.  Rex  vero  ingressus,  victus  necessaria 
suis  paravit  ac  quaeque  commoda  ordinavit.  .  Sicque  aHa 
dispositurus,  Burgundiam  repetit.  In  cuius  discessu  Wido 
Suessorum  episcopus  a  desertoribus  suasus,  eo  quod  et  ipse 
eorum  partes  latenter  tueretur,  Remos  veniens,  Heriberti 
fiHum  Hugonem  presbiterum  ordinavit.  Unde  et  eum  pater 
sacerdotaH  dignitate  ampHare  cupiens,  ut  Artoldus  pontifi- 
catus  apice  legaiiter  privaretur,  instanter  quaerebat.  Cuius 
rei  rationem  cum  Hugone  duce  contuHt  ac  in  effectum  redigi 
admodum  petiit.  -  ,  ,  f  . 

25.  Artoldus**  a  comprovinciaHbus  ^  episcopis  •^  repudiatur, 
et*^  pro  eo  Hugo  cHgitur. 

Disposita  ergo  rationum  summa,  Remensis  dioceseos  941. 
episcopos  convocant,  qui  inter  Artoldum  et  Hugonem  con- 
troversiam  determinent  obiectorumque  finem  constituant. 
CoHecti  ergo  apud  urbem  Suessonicam,  in  basiHca  sanctorum 
martirum  Crispini  et  Crispiniani,  civium  Remensium  quere- 
lam  excipiunt,  dicentium  sese  diutissime  pastore  destitutos; 
cui  subdantur  et  obsequantur,  suppHciter  expetere;  Artol-  • 
dum  iam  se  noHe,  eo  quod  sacramento  episcopium  repudia- 
verit;  at  Hugonem,  quod  omnium  unione  electus  omnibusque 
acceptissimus  sit.  Quorum  querimoniis  episcopi  annuentes, 
sacerdotio  dignum  Hugonem  asserunt,  eo  quod  non  solum 
carnis  nobiHtas,  sed  et  animi  mores  pudici  plurimum  eum 
commendarent;    ratum    etiam    fore,   si  tanti  honoris  culmen 

a)  po8t  add.         b)  R,   ni,    8    absc.         c)  Heribertus   et   Hugo    1.         d)  A,  c.  e, 
et  abac. 


52  RICHERl  HISTORIARUM  LIBER  II. 

941.  personae  nobilitate  adornetur.  Hugonem  itaque  pene  om 
nium  conibentia  attollunt,  ac  Remos  cleductum,  in  coenobio 
monachorum  sancti  Remigii  metropolitanum  sollempniter 
consecrant  atque  in  urbe  decenter  exceptum  multo  obsequio 
ac  reverentia  honorant.  Rex  in  partibus  Burgundiae  viato- 
rum  relatu  patratum  negotium  advertens,  mox  Laudunum 
rediit ' .  Arnoldum  quoque  ac  eius  fratrem  Landricum^  pro- 
ditionis  insimulatos,  nec  tamen  penitus  convictos,  cum  in 
hac  re  promptissimi  viderentur,  ab  urbe  expuHt. 

26.    Rex  in  partibus  Burgundiae  exercitum  contra 

tirannos  coUigit. 
Rex  cum  rei  militaris  inopia  contra  tirannos  nihil 
moHri  valeret,  Burgundiam  repetiit,  ut  exercitum  inde  sumeret 
Remisque  induceret.  Admodum  etenim  id  attemptabat,  ut 
Heribertum  ab  urbe  pervasa  pelleret.  Dum  ergo  in  colli- 
gendis  mihtibus  moram  faceret,  tiranni^  miilto  equitatu 
•p.  593.  Laudunum  appetunt  atque  circumdantj  spem  proditionis*  in 
quibusdam  habentes.  Haec  dum  aguntur,  ad  regis  aures 
tempestive  feruntur.  Qui,  sumptis  quos  undeeumque  colH- 
gere*'  vahiit,  in  pagum  Porcensem^  devenit.  Ubi  cum  rem 
miHtarem  ordinaret  ac  hostibus  behum  inferre  pararet,  tiranni, 
Lauduni*  obsidione  reHcta^  in  regem  vadunt,  ac  insperatum 
invadentes  eius  exercitum,  nonnullos  sternunt,  rehquos  vero 
in  fugam  cogunt.  Rex  a  suis  eductus,  vix  cum  duobus 
comitibus^  vim  mortis  evasit,  oppido  quod  AHus  mons^ 
dicitur  sese  recipiens.  Tiranni  spe  proditionis  frustrati,  ob 
sidionem  solvunt  atque  in  sua  concedunt*^. 

•foi.  19.27.  *Tiranni  a  papa  monentur,  ne  regem  suum  persequantur. 

942.  Interea  a  domno  Stephano  papa  vir  clarus  nomine 
Damasus  legatus  in  GaHias  directus  est,  apostoHcae  sedis 
Htteras  afferens,  iussionem  apostoHcam  continentes,  ut  prin- 
cipes  provinciarum**  regem  suum  Ludovicum  recipere  non 
differrent  nec  gladio  ultra  hostiH  eum  insectarentur ;  et  ni 
cessent,  anathematis  telo  omnes  esse  figendos.  Quo  episcopi 
cognito  Remorum  dioceseos,  in  unum  mox  coacti,  ae  ana- 
themate  in  sese  habendo  nisi  resipiscant  vehementer*^  per- 
tractant.  Mittendum  enim  ad  fleribertum  disponunt  et  ab 
60  suppHciter  petendum,  quatinus  ipse  ducem  ach^at  atqiu* 
apud  eum  pro  regis  receptione  agat,  ostendentes  anathematis 

*)  Remorum   1.  **)  regnorum   1. 

a)  Hugo  ac  Heribertus  1.  b)  coUige  c.  o)  lineae  Jfnis  erastis.  i\)  utl 

liter  1. 

1)    Haec    Richerus    Flodoardi    narrationi    adiecit.  2)    Poroion 

in  Campania  ('arrond.  do  Retliol').  3)  Artoldo  tpiitci>po  et   AWyorto 

comite  Flod.  4)    Oinont 


KICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  63 

[)criculiini,  ct  quanta  iis  debeatur  ruiiia%  qui  (lominorum  942. 
conteniptores  ac  pcrsccutores  csse  noii  formidant.  Quae 
suasio  nulluni  effcctum  liabuit''.  A  predicto  etiam  papa 
mox  alia  legatio  directa  cst  pcr '  Ilcmensis  aecclcsiae  legatos, 
pii  a  papa  eodem  saccrdotalc  pallium  Hugoni  metropolitano 
detulcrc,  dicentes,  apostolicae  iussionis  hanc  esse  sententiam, 
iit  Galliarum  principes  regem  suum  persequi  parcant  et  in- 
3upcr  illum*^  magnificc  attollant;  quod  nisi  intra  prcscriptum 
iicm  cfficiant,  horribili  anathcmato  huius  factionis  auctores 
ac  coopcratores  sive  fautores  gravissiine  esse  multandos;  si 
v^ero  apostoHcae  iussioni  gratanter  oboediant,  legatos  Romam 
iirigant,  qui  suam  benivolentiam  erga  regem  suum  papae 
i'eferant.  Et  nec  sic  quidem  tirannis^  quicquam  persuasum 
est.  A  quibus  cum  rcgi  incessanter  quaereretur  ruina,  in 
contrarium  res  eorum'^  tota  relapsa  est. 

28.   Rex  per  Rotgerum  comitem  Wilehmmi  ducem  sibi 

concihat. 

Etenim  rex,  bonorum  usus  consiHo,  Rotgarium  virum 
clarum  Wilehno  pyratarum  principi  pro  se  locuturum  direxit. 
Qui  apud  eum  pro  rege  optime  functus  legatione^  ibi  rebus 
humanis  excessit.  Ante  tamen  principi  usque  ad  effectum 
suasit.  Nam  non  multo  post  suorum  legatione  regem  fide- 
"iter  accersit,  exceptumque  Rodomi^  ingentibus  donis^ 
dignissime  accumidat^.  Unde  et  factum  cst^  ut  alii  hinc 
formidantes  ad  regem  tempestivius  ^  sese  contulerint.  Wilel- 
mus  itaque  Aquitanoriim »  dux^  Brittannorumque  Alanus, 
piratas  regiam  rem  curare  comperientes ,  accessum  matu- 
rant,  regem  adeunt  atque  fide  pacti  miliciam  iurant.  His 
itaque  rex  coUectis,  predictis  tirannis'^  secus  fluvium  Isa- 
ram  locuturus  proccdit.  Tiranni  regium  equitatum  suspec- 
tum  habentes,  prevenerunt  atque  pontes  precipitaverunt, 
naves  circumquaque  in  aliud  litus  abducentes.  Sicque  cum 
suis  in  adverso  fluminis  litore  consederunt.  Duabus  ^  tantum 
naviculis  hinc  inde  cursitantibus,  per  internuntios  contro- 
versia  inter  illos  agitata  est.  Tandem  sub  paee  sequestra 
obsidum  iure  a  sese  discedunt. 

29.    Ludovicus  et  Otto  reges  in  amiciciam  conveniunt  ac 
per  Ottonem  Hugo. 

Rex,  principibus  in  pace  dimissis,  cum  paucis  iter  in 
Belgicam   retorquet,    Ottoni,    cuius    sororem    coniugem   sibi 

a)  (1.  labe  afficiantur  labe  1.         b)  s.  cum  n.  e.  haberet  a.  p.  p.  1.         c)  post 
add.         d)  e.  humanissime   1.  e)   cumulat  1.  f)  celerius  1.         g)  pir  scribere 

coeplum.         h)  H(ugoni;   et  H(eriberto)  post  add.  i)  adv.   1. 

1)  Cum  quibus  pariter  et  legatio  venit  Flod.  2)    Willelmus  Fic- 

tavemin  Flod. ;  quem  sequitur.         3)  Haec  Richerus. 


54  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

942.  addixerat,  ad  loqiiendum  obveniens^.    Qiiorum  consilio  multa 
concordia  firmato,  amicitiam''  mutuo  conditionibus  statuunt. 
.  Ac   iine   negotii   facto,   rex  Laudunum   rediiti.      Otto    vero 

Iviv,  w:^K  Hugonem  in  regis  gratiam  reducere  satagebat.  Quem  multis 
verborum  stimulis  familiariter  ac  levi  furore  redarguenS;  eo 
quod  regi  suo  contrairet  dominumque  insectari  non  formi- 
daret,  ad  regem  redire  effecit.  Et  tempore  oportuno,  pru- 
dentium  legationibus  premissis,  regi  ducem  reducit  sibique 
conciliat. 

•foi.  19'.       30.    *Principum  apud  regem  conventus  ac  Wilehni  in 

eorum^  contione  tumultuatio. 

Duce  2   ergo   in  pristinam  gratiam   revocato,   cum   ipse 
virtute  et  copiis  antecelleret,  alii  consequenter  reducti  sunt. 
Omnibus  itaque  ad  regem  reversis,   in   fisco  regio  Atiniaco 
principibus  ^'  ab  rege  post  dies  triginta  colloquium  habendum 
indicitur.     Et  die  constituta  rex  ibi  cum  provinciarum  prin- 
cipibus  affuit,  Hugone^  videhcetf  cognomento  Magno,  Arnulfo 
Morinorum  ?,  Wilelmo  piratarum  ducibus  ac  Heriberto  tiranno. 
Nec  defuit  Saxoniae  rex  Otto.     Ludovicus  rex  cum  in  con- 
•p.  594.  clavi   sese    cum    Ottone    rege   ac^*   *principibus   recepisset^j 
consiho  incertum^^  an  fortuitu,  sohis  Wilelmus  dux  admissus 
non  est.     Diucius  ergo  afforis  exspectans,    cum  non  vocare- 
tur,  rem  animo  irato  ferebat.    Tandem  in  iram  versus,  utpote 
manu  et  audatia  nimius,  foribus  clausis  vim  intuht  ac  retror- 
sum  vibrabundus  ^  adegit.    Ingressusque   lectum,  conspicatui 
gestatorium '".    Li  quo  etiam  a  parte  cervjcalis  Otto  editiore, 
rex  vero  in  parte  extrema  humihor   iFesTJelJIat?     In"  quorura 
prospectu  Hugo  et  Arnulfus  duabus  residentes  sehis,  consihi 
ordinem  exspectabant.    Wilehnus  regis  iniuriam  non  passus 
^An,  inquit,    'his  interesse   non   debui?    Desertorisne''   dede- 
core  ahquando  sordui'?    Fervidusque   propinquans:    'Surge' 
inquit,    ^pauhduin,  rexM     Quo    mox    surgente,    ipse    resedit 
Dixitque,  indecens  esse,  regem  inferiorem,  ahum  vero  quem- 
hbet  superiorem   videri ;    quaproptor  oportere  Ottonem  indt 
amohri  regique  cedere.      Otto  pudore  affectus  surgit  ae  reg 
cedit.    Rex  itaque  superior,  at  AVilelmus  inferior  consedorunt 

a)    adv.    1.         b)  amiticiam  1.         c)  post   add.         d)    hab.  c.  pr.    ab  >-.  ind.   l 
e)  Arn.  scribere  coeptum.         f)  de  Gallia  add.  1.        e)  qui  deletum  videtur.         h^  luiu  1 

i)  sese  r.   1.         lc)  a.   f (deletum)   1.         1)  forvidus   1.  m)  g.   pulviuaribu; 

ac  ceteris  necessariis  stratum    add.   1.  n)  Hugo  vero    et  Aruulfus    iu   eorum  p 

duabus  1.  o)  Au  desertoris^nio   1. 

1)  Haec  Richerus.  2)   Do  his  nihil  apud  Flodoarduin ;   Ottonon 

regem  hoc  temporo  in  loco  super  Mosan»  qiii  ilioitur  Vouso^us»  (Voy.st»? 
cum  Ludovico  convonisse,  tradit  Dudo,  SS.  IV,  p.  96.  Of.  Diimmle) 
p.    128  n. ;  v.  Kalckstein,  Franz.  Konigthum   p.   235  sq. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  55 

31.    Otto  iniuriam^  sub  specie  fidei  liabendac  dissimulat^    942. 

eiusque  conquestio. 

Otto  penitus  iniuriam  dissimulans,  baculo  innixus  coepto 
negotio  finem  dare  stando  satagebat.  Ac  rationibus  deter- 
minatis,  rex  cum  consultoribus  surgens  egreditur.  Otto  in- 
iuriam^  Wilehui  vehementissime  dissimulans,  apud  eum  de 
fidei  constantia  inter  sese  servanda  plurinumi  consultat.  Unde 
et  conceptum  facinus  variis  verborum  coloribus  obvelat. 
Quibus  peractis,  rex  cum  Wilelmo  ad  sua  remeat.  Otto 
vero  cum  Hugone  et  Arnulfo  consilium  conferens,  de  iniuria 
irrogata*^  apud  illos  amplius  conquerebatur ;  ultra  aequum 
et  ius  sese  spretum  memorans,  ac  coram  amicis  a  sedibus 
amotum;  amicos  ergo  compati  oportere,  et*^  amici  iniuriam 
suam  debere  arbitrari.  Ab  eis  quoque  tantam  insolentiam 
summopere^  repellendam  aiebat,  cum  ea  facilius  ad  eos  per- 
venire  valeat.  Nam  qui  sibi  regi  non  indulsit,  minus  illis 
indulturum^.  Quae  oratio  plurimam  invidiam  paravit  ac 
amicos  in  odium  Wilelmi  incitavit,  cum  et  ipsi,  quamvis 
latenter,  ei  admodum  inviderent.    Otto  rex  ad  sua  rediit. 

32.    Deliberatio  Hugonis  et  Arnulfi  de  morte  Wilelmi. 

Hugo  et  Arnulfus,  quid  facturi  Wilelmo  essent,  delibera- 
bant.  Si  eum  gladio  occidant,  ad  omnia  sese  fieri  expe- 
ditiores  aiebant;  regem  etiam  ad  quodcumque  volent  facilius 
inflexuros,  si  is  solum  pereat,  quo  rex  fretas  *ad  quaeque  *  foi.  20. 
flecti  nequeat;  si  autem  non  occidant,  discordias  atque  lites 
sine  dubio  proventuras,  ac  his  occasione  emersa  multorum 
stragem  futuram.  At  horum  utrumque  perniciosum  €ense- 
bant,  cum  in  occisione  homicidii  reatus  redundaret  et  in 
reservatione  tirannis  futura  appareret.  De  occisione  tandem 
persuasi,  patraturos  facinus  accersiunt,  vim  negotii  expli- 
cantes,  atque  in  Wilelmum  coniurare  faciunt.  Cuius  inter- 
fectionis  series  mox  apud  coniuratos  ita  disponitur,  ut  ab 
Arnulfo  legati  mitterentur,  qui  pro  colloquio  multa  necessi- 
tate  in  proximo  habendo  apud  Wilelmum  idonee  legatione 
fungerentur.  De  temporef  quaererent,  quandoo  sibi  ob- 
veniendum  foret.  Locum^  vero  secus  fluvium  Summam 
peterent.  Qua  ipse  a  terra  sua^  egredi  et  collocuturis  ob- 
venire  dignaretur.  Qui  postquam  adveniret,  et  ab  amicis 
exceptus  esset,  de  amicitia'*  plurimum,  multum  etiam  de  fide 
proponerent.     Et  quia  tunc  suis  stipatus  pervadi  non  posset, 

a)  i.  dissimulat  1.         b)  benivolentiam  —  simulans  1.  c)  quae  illi  irrogata 

a  Wilelmo   fuerat    cum  ab    eo   surgere    a   lecto    coactus   sit   ap,  ill violenter 

agitabat  indignationem  1.       d)  post  add.       e)  luraque  delet.  f)  et  loco  post  add. 

g)   et  fiuo  post  add.         b)  Et    ut  ille  per    legatos    habendum  indicaret,    ita   ad    eius 

votum    penitus    susciperetur,  illud  tantum  concederet  ut  1 ;  quibus  deletis  Locum  — 

peterent.     Qua   ccriptum  est.          i)    aliquantque  (V)  delelum.  k)  dicere  corr.  que- 
rent,  idque  post  del.;  prop.  in  marg.  add. 


50  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

^42.  ictus  dlfFerrcntur^,  doiicc  navim  repetcret,  si  forte  navigio 
eum  advenisse  contingerct.  Cumque  iam  navigaret''  per 
pelagus,  per  coniuratos  multo  clamore  revocarctur,  acsi 
aliquid  prccipuum  oblivione  pretermissum  auditurus.  Navi- 
cula  ergo  advectus*^  cum  paucis,  aliis  in  pelngo  expectanti- 
bus,  coniurati  gladiis  cductis  incautum  adorirentm*.  Si  vero 
equester  adveniret,  poat  consilii  finem  Arnulfo  digresso,  illo- 
que  recedente,  coniurati  identidem  eum^  repeterent,  mngnum 
quiddam  sese  afferre  simulantes,  ac  quibusdam  etiam  seriis 
accitum  detinerent,  doncc  cunctis  preeuntibus  extremus  re- 
trorsum  incederet.  Quem  adorsi*^*  gladiis  non^*  minus^  trans- 
verberarent.  Insurgentium  vero  piratarum  vim  evadereiit, 
si  equis^  velocibus  rapti  ad  dominum  cum  copiis  presto- 
lantem'"  transfugere  tempcstivius  accelerarent ".  Piratas  etiam 
tunc  niliil  aliud  quam  aut^^  fugam  acceleraturos  aut  domiiii 
exsequias  procuraturos '\  Sicque  factum  esset,  ut  Arnulfo 
ignorante,  eo  quod  absens  esset,  tantum  facinus  patratum 
videretur. 

33.    Wilehni  ducis  interfeetio. 

Legati  itaque  dirccti,  colloquium  petunt  ct  optinent. 
942.     Tempus    post   clies   30  datur.      Locus    quoque  in   pago  Am- 

Dec.  17.  bianensi  secus  fluvium  Summam,  ubi  est  insula  Pinchinea 
conceditiu' ».  Negotioque  peracto,  legati  redeunt.  Tempore 
ergo    constituto,    Arnulfus    terra,    Wilelmus    aqua    in    locum 

•p.  595.  destinatum  conveniunt.  Ac  de  amicicia  multum,  *plurimum 
de  fide  utrimque  servanda  collocuti  sunt  atque  post  non- 
nullos  sermones  a  se  soluti.  Arnulfus  reditum  sinnihms, 
aHquantisper'  digreditur.  Wilehnus  vero  ad  chassem  rediit. 
Naviculamque  ingrcssus  dum  per  pehagus  navigaret,  a  con- 
iuratis  muUo  strepitu'^  inchnmatus,  proram  obvertit.  Remi- 
gansque  ad  htus,  quid  veHent  sciscitaturus,  redit.  IIH  mox 
quiddam  preocissimum  se  deferre  asserunt,  quod  a  domino 
suo  obhvione  suppressum  fuit.  Dux,  navicula  htori  apulsa, 
illos  excipit,  a  quibus  etiam^^  mox  gladiis  eductis^  intcrimi- 
tur.  Duobus  quoque  puberibus,  qui  cum  eo  inermes  adcrant, 
et  nauta  sauciatis,  a  navicuha  facinorosi  cxiHunt  ae  post 
conscium  dominum  in  fugam  feruntur.  Qui  autem  iam  per 
pelagus  navigabant,  conversi  Htus  reHctum  repetunt  ac  domi- 
num  intercnq)tum  duosque  puberes  et  nautam  saufiatos 
inveniunt.  Suinptiimque  domini  corpus  himentabiH  obsoqiiii> 
sepulturae  deportant. 

a)  tliffeiTent  I.        l.)  p.  p.   n.    1.       i)  dedui-tus   1.       c*)  adorsis  1.        «l)  ycxit  tnU. 
e)  V.  e.  ra  1.  f)  exspectantcm   1.  g)    valerent   l.  h^    «>\*oouturo<   \. 

i)  «  corr.  k)  t-lamore  1.         1)  strictis  1. 

1)    Picquigiiy.      Cf.    Diimnilfr,    Forsi-lumgcn    IV,  p.  383;     Otto    I. 
p.   129  n. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IT.  67 

34.  Rex  filio  Wilclnii  Ricliarclo  tcrrani  patris  conccdlt.  943. 
Nec  multo  post  ct  eius  tilium  dc  Brittanna  *concubiiia, 'foi.  ao*, 
nominc  Ricliardum,  regi  dcducunt,  gcsti  ncgotii  ordincm 
pandentes.  Rex  adolesccntis  clcgantiam  advcrtens,  liberaliter 
excipit^  provinciam  a  patrc  pridem  possessam  ei  largiens'*. 
Potiores  quoque  qui  cum  adolcscentTdo  acccsserant  per  manus 
et  sacramcntum  regis  fiunt.  Multaque  regis  libcralitate  io- 
cundati;  reccdunt  Rodomum^.  Alii  vero  Nortmannorum 
Ricliardum  ad  regcm  transisse  indignantcSj  ad  Hugoncm 
ducem  concedunt '. 

S5.    Rex  a  suis  Rodomum  accersitur  ac  cum  piratis  dimicat 

Qui  autem  regis  partes  tuebantur,  per  legatos  eum 
acccrsitum  Rodomi  decenter  suscipiunt.  Ubi  cum  ei  refer- 
retur,  regem  piratarum  Setrich  cum  classe  copiosa^  fluvium 
Sequanam  ingressum,  ac  eius  ducem  Thurmodum^^  conse- 
quenter  navalibus  copiis  advenisse,  ut  absque  regis  dono 
omnia  pervadant  atque  defuncti  ducis  iilium  ad  idolatriam 
suadeant  ritumque  gentilem  inducant,  rex  copias  unde  con- 
grediatur  coHigit.  Deumque  propitiaturum  cdnfisus^  alieni- 
genis  ^  cum  800  occurrit.  Et  quia  cum  paucis  erat,  ad  hostes 
conckidendos  acies  in  diversa  disponere  nequivit.  Suis^ 
itaque  stipatus^  erectis  signis  ac  densato  agmine  procedit. 
Gentiles  quoque  ordine  pedestri  incedebant.  Propinquantes- 
que  patrio  more  in  primo  tumultu  enses  iaciunt.  Quorum 
densitate  equites  territos  ac  sauciatos  rati,  cum  clipeis  et 
telis  prosecuntur.  At  regius  equitatus  «,  ensium  nube  dilapsa, 
clipcorum  obiectione  tuti,  in  pedites  feruntur.  Ac  densati^, 
acies  sternendo  atque  interimendo  indivisi  penetrant  egre- 
diunturque.  Rursusque  regressi,  penetrant  ac  disrumpunt. 
Regem  quoque  Setrich  cum  violentia  belli  in  fugam  cogeret, 
in  dumcto  mox  repertus^  tribus  lanceis  a  palantibus  trans- 
fixus  est.  Thurmodus  vero  cum  adhuc  in  certamine  totis 
viribus  ageretur,  ab  Ludovico  equi  impetentis  pectore  est 
deiectus.  Quem  cum  rex  impetu  preteriret,  nec  eum  di- 
nosceret,  et  ab  hostibus  impetitus  in  loco  staret  comminusque 
confligeret,  Thurmodus  suis  stipatus,  regem  a  tergo  appetit, 
factusque  ei  dexter,  per  loricae  manicam  pene  usque  ad 
sinistri  lateris  ypocundriam  lancea  sauciat.  Rex  multa  cede 
ab  eo  impetu  pauHsper  dimotus,  sauciantem  respicit.  Ictuque 
in  dextram  obliquato,  provocantis  caput  cum  humero  sinistro 

a)  largitur  1.  b)  Rodomunt  c.  0)  multa  1.  d)  Turm.  superscr.  littera  h. 
e)  c.  DCCC  a.  1.  f)  Suis  —  procedit  in  marg.  add.  g)  exercitus  1.  h)  eon- 
globati  1. 

1)  Haec  ex  Flod.  943;  cuius  narrationem  c.  35.  valde  ampliavit 
et  eo  deformavif,  quod  Thurmodum  ducem  Setrici  dicit. 


58  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

943.  obtruncat.  Tanta  quoque  caede  gentiles  fusi  sunt,  ut  eorum 
9000*  cesa  ibi  referrentur.  Reliqui  vero,  paucissimi  tamen, 
navali  profugio  erepti  sunt.  Kex  adeo^  victoria  potitus  est, 
suorum  tamen  paucis  fusis,  nonnuUis  vero  sauciatis.  Post 
quorum  curam  redire  disponens,  Rodomum  Erluino  commisit ; 
ipse  Compendium  rediens. 

36.    Artoldus  archiepiscopus   tirannos   dimittit  et  ad 

regem  transit. 

Quo  eum  advenisse  dinoscens  Artoldus,  qui  in  coenobio 
sancti  Basoli  confessoris  ab  urbe  pulsus  morabatur,  mox 
quicquid  a  tiranno  sibi  relictum  erat  abiciens,  ad  regem  sese 
contub't,  mallens  apud  eum  parvo  contentus  morari,  quam 
insaciabilis  tirannni  beneiiciis  detineri.  Rex  metropolitanum  ^, 
quo  ipse  rex  consecratus  fuit,  iniuste  precipitatum  dolens, 
ne  diffidat  hortatur,  summum  sacerdotium  sese  ei  redditurum 
pollicens  '. 

37.    Interitus  Heriberti. 

foi.  21.  jj-g  -^^  gggg  habentibus,  *cum  Heribertus  quaeque  per- 

nitiosa  pertractaret  ac  de  quorundam  calamitate  multa  dis- 
poneret,  cum  inter^  suos  in  veste  preciosa  sederet  atque 
apud  ilios  extensa^  manu^  concionaretur,  maiore  apoplexia 
ob^  superfluitatem  humorum  captus,  in  ipsa  rerum  ordina- 
tione  constrictis  manibus  nervisque  contractis,  ore  etiam  in 
aurem  distorto,  cum  multo  horrore  et  horripilatione  coram 
suis  inconsuhus  exspiravit.  Susceptusque  a  suis,  apud 
Sanctum  Quintinum  sepultus  est  ^.  Quo  sepuho,  eius  fiHi 
mox  regoii   adeuntes,  ab   eo  benigne   excepti   sunt.     Patris 

p,  596.  iniuriarum  nihil  sibi  *reducens.  Excipitur  et  Hugo  episcopus, 
ea  tamen  conditione,  ut  tempore  congruo  ratiocinari  pro  se 
de  episcopatus  adeptione  non  differat.  Cum  quibus  quoque 
rex  Ambianum  digressus  est^.  Ubi  cum  non  sine  suorum 
potioribus  quaeque  precipua  disponere  vellet,  Erhiinum 
Rodomi  morantem  per  legatum  accersit. 

38.    Congressio*"  Arnulti  et  Erhiini. 

Quod  cum  maHvolorum  relatione  Arnulfus  comperisset, 
insidias  pretendit,  obvenientique  rege  ignorante  cohortem 
inducit.  Quod  Erhiinus  mox  dinoscens,  signis  cohatis  oon- 
greditur.     Congressus  utrimque  non  nu^dicus.    Arnuhus,  suis 


a)   .1111.  praeposUo  .V.  et  in  margine  eadem  manti  Vllll.  b"*  a  Deo  i\       o)  me- 

tropolitano  corr.  metropolitanum.       d)  npud  1.       e)  post  adil.  f)  08,  Krlaini  (i.\ff. 

1)  Httec  ox  Flod. ;  cf.  v.   Kalckstein  p.  241.       il  Ita  morte  breviter 
narratu  Flod.        3)  Aliter  res  Fiodonrtlus  uftrnit. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIHER  II.  59 

fusis^  profugiens,  vix  urgcntcm  evasit.  Erluinus  victoria  943. 
potitus,  alios  cnecat,  alios  capit,  alios  in  fugam  cogit.  In 
quo  etiam  certamine  interfectorem  Wilelmi,  qui  cum  Arnulfo 
sibi  vim^  intulerat,  militari''  insectatione  comprehendit.  Cuius 
manus  obtruncans,  in  ultionem  amici  Rhodomum  misit'.  Ac 
cesorum  ereptis  manubiis,  ad  regem^  concessit. 

39.  Quo  tempore  Hugo  dux  in  magna  gratia  regi  habi- 
tus,  eius  liliam  ex  sacro  lavacro  suscepit.  Unde  et  eum 
rex*^  omnium  GalUarum^  ducem  constituit.  Quo  duce  rex 
equitatum  parans,  cum  Gerberga  regina  in  Aquitaniam  pro-  944. 
ficiscitur.  Ac  urbem  Nivernicam  deveniens  ■'^,  Gothorum 
ducem^  Ragemundum  Aquitanorumque  precipuos  illic  ob- 
vios  excepit'^.  Apud  quos  de»  provinciarum  cura  pertrac- 
tans,  ut  illorum^*  omnia  sui  iuris  viderentur,  ab  eis  provin- 
cias  recepit.  Nec  distulit  earum  administrationem  eis  credere. 
Commisit  itaque  ac  suo  dono  illos*  principari  constituit, 
regia  hilaritate  hilares  redire  permittens;  ac  cum  duce  iter 
ipse  in  Galliam  retorquens,  Lauduni  sese  recepit*. 

40.    Arnulfus  et  Erluinus  regis  suasione  in  amiciciam 

redeunt  'S 

Ubi  suorum  precipuos  preter  ducem  coUigens,  apud  eos 
agebat,  quatinus  viri  illustres  Arnulfus  atque  Erluinus  facta- 
rum  iniuriarum  inmemores  fierent  ac  in  benivolentia  unirentur; 
suis  rebus  prosperiorem  eventum  deberi  ratus  suorum  con- 
cordia.  Convocatis  itaque  de  amicicia  suadet;  sese  inter  eos 
iudicem  penitus  aequitatem  utrique  parti  facturum  pollicens^ 
Concedunt  itaque  ac  iussis'  regiis  parent'".  Datisque  vadi- 
busj  equitatis  iura  exsecuntur.  Rex  cum  utrisque  faveret, 
quamUbet  utrique  UberaUtatem  conferre  meditabatur.  Qui 
cum  Arnulfum  de  recompensatione  rerum  ereptarum  nutare 
ac  Erkiinum  instantius  amissa  repetere  adverteret,  Arnulfum 
quoque  maiora  restituturum,  eo  quod  ipse  ampUore  rerum 
dispendio  Erkiinum  affecerit,  Erluino  Ambianum  in  recom- 
pensatione  amissorum  pro  Arnulfo  concessit.  Sicque  factum 
est,  ut  Erluino  sua  restituerentur  *et  Arnulfo  sua  non  mi-'foi.  2V. 
nuerentur".  Regis  itaque  industria  in  amiciciam  revocati, 
regia  negotia  exinde  curabant. 

a)  copias  1.         b)  i,  m.  1.           c)  sese  add.  1.  d)    Franciae  corr.  r.   o.   G. 

e)    dux    1.          f)    habuit    1.          g)    de    regno    1.          h)  sua    o.    vid.    1.         i)    post 

add.            k)  rl.  asi,  de  absc.         1)  dic  scribere  coeptum.  m)   cedunt  1.         n)  rai- 
norarentur   1. 

1)  ampuiatu  manihus  ipsius  Rodomum  transmisit  Flod.  2)  rex  ei 

ducatum  Franciae  delegavit  Flod.        3)  Haec  Richerus  adiecit.        5)  rever- 
titur  in  Franciam  Flod.,  qui  sequentia  breviter  narrat. 


60  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

944.         41.    Prodigiosa  demonstratio  *  cladis  Brittaniiorum*. 

Quo  '  tempore  ferebaiur  Parisii  turbo  repente  ^  exortus 
tanta  vi  discucurrisse,  ut  parietes  multa  lapidum  mole  fun- 
dati  in  ]\Ionte  Martirum  funditus  evei-si  fuerint;  demones 
quoque  equitum  specie  visos  basilicam  quandam  non  procul 
sitam  evertisse,  eiusque  trabes  memoratis  parietibus  tam 
valide  incussisse,  ut  eos  subruerint;  evulsisse  etiam  eius- 
dem  montis  vineta  ac  sata  devastasse.  Mox  viso  prodigio^ 
Brittannorum  pernicies  subsecuta  est.  Qui  Bercngarii  atque 
Alani  principum  dissidentia  discordes,  a  Nortmannis,  cuni 
quibus  pactum  egerant,  pervasi*^  multaque  cede  attriti  sunt. 
Necnon  et  civitas  Namtarum^  capta  est.  Cuius  episcopus 
cum  supervenientium  hostium  metu  territus  in  aecclesiam 
fugere  cogeretur,  suorum  densitate  oppressus  ac  sufFocatus 
est.  Brittanni  in  ipso  impetu  viribus  resumptis,  hostes  ab 
urbe  vehementi  conamine  reppulerunt.  lllosque  adorsi 
gravi  caede  fuderunt.  At  Brittanni^  prosperiore  fortunae 
successu  confortati,  tertia  itidem  die  classem  pervadunt^ 
congrediunturque.  In  parte  utraque  innumeri  fusi.  Brittanni^ 
vero  adversariorum  copias  non  passi,  in  fugam  feruntur. 
Nortmanni  autem  victoria  potiti,  Brittannorum  alios  gladio? 
occidunt,  alios  in  fluctus  cogunt,  ahos  vero  a  Brittanniae 
finibus  eliminant,  preter  hos  qui  servitutis  iugo  subdi  non 
recusavere. 

42.    Rex'^  terram  Nortmannorum'*  pervadit  capitque'^. 

Quo  ^  ad  regis  aures  perlato,  ^Arnulfum  ac  Erhnnum 
comites  simulque  et  Burgundiae  episcopos  aliquot  rex  ac- 
cersit.  Presenserat  etenim,  eorum  nonnuUos  a  tide  defecisse 
Hugonique  cessisse.  Ac  cum  exercitu  in  eos  fertur.  Ar- 
nulfus  cum  suis  regem  precedens,  Nortmannos,  qui  custodias 
observabant,  utiUter  congressus  apud  Arcas'^'*  fudit  ac  regi 
incessum  expedivit.  Rex  Rhodomum  veniens,  ab  iis  qui 
'p.  597.  fldei  *servatores  fuere  exceptus  est.  Desertores  vero  mare 
petentes,  amoUti  sunt.  Municipia  vero  copiis  munita  reH- 
quere.  Rex  malorum  nimias  esse  copias  considerans,  ab 
Hugone  duce  suppetias  congrediendi  per  legatos  postuh^t. 
Et  ut  ipse  cum  sufticientibus  copiis  veniat,  Baiocarum  urbem 
ita,  si'  eam  cum  reliquis  expugnet,  accommodat.  Dux 
donum  regium  excipiens,  suppetias  parat'"  regique  subvenit. 
Cum    suis    itaque    ac    quibusdam    Cisalpinorum    potentibus* 

a)    (le,    ti,    ta    absc.  b)    post    ailU.  c)    p.    sunt    1.  vl)    Brint»nul  corr, 

Brittanni.  o)    pervadit  1.  f)    At    Br.    1.  g)    gladioa    l.  h)    K.    N,    r,    o 

absc,         i)  p.   rox  A.    1.         k)   Ari-has   l.  1)  ut  ante  si  del.  \n)  dat   1. 

1)  Ex  Flod.  2)  NHntes.    Flodoardus  Dolensem  episcojmm  fuisso 

refort.  3)  Arques.         6)  qnibiisdam  liuryundiae  jtroceribus  Flod. 


RICHERl  HISTORIARUM  LIBER  II.  61 

trans  Sequanam  fluviuni  itcr  faciens,  Baiocas  pervenit.  Quam  944. 
aggressus  multa  obsidione  premit.  Inter  haec  a  regiis  stipa- 
toribus  persuasi  Nortmanni,  ad  regem  redeunt.  Dux  autem 
Baiocenses  urgebat.  Rex  duci  obsidionem  ^  solvere  per  lega- 
tos  iubet.  llle  autem  utpote  ab  rege  datum  amplius  op- 
pugnat.  Rex  quoque  iterum  mandat,  quod,  nisi  cito  discedat, 
sese  in  eum  cum  copiis  iturum.  Dux  regiis  iussis  contraire 
non  valens,  ab  obsidione  coactus*^  discedit.  Rex  urbem 
consequenter  ingreditur.  Cuius  ad  se  civibus  revocatis, 
Ebrocas  petit  ac  nullo  resistente  ingreditur  i.  Nec  minus 
et  ab  Ebrocensibus  acceptis  obsidibus,  reliqua  absque  contra- 
dictione  obtinuit.  945. 

43.    Dux  suos  in^  regis  iniuriam^  hortatur. 

Dux  apud  suos  hanc  iniuriam  sepissime  memorans,  de 
regis  pernicie  pertractabat ;  *fideles  et  amicos  hortans,  ut*foi.  22. 
hoc  ultum  iri  accelerent.  Quod  etiam  multis  querimoniis 
amplificans,  suos  in  regem  provocat.  Bernardus  itaque  Sille- 
tensis  2  atque  Teutboldus  Turonicus  conquerenti  satisfacientes, 
Montiniacum  regis  oppidum  in  ipsis  paschae-  diebus  perva- 
dentes,  capiunt  diruuntque.  Compendium  quoque  regiae 
sedis  aulam  repentini  penetrant  ac  quaeque  regalia  insignia 
diripientes  asportant.  Nec  multo  post  et  idem  Bernardus 
regis  venatores  canesque  capiens  ^,  cum  equis  ac  venabulis 
abduxit. 

44.    Rex  urbem**  Remorum  obsidione^*  premit*^. 

Rex  Rhodomi  taHa  comperiens,  Nortmannorum  .exer- 
citum  coUigit  copiosum,  ac  collecto,  redit,  pagum  Veroman- 
densem  ingrediens  penitusque  depopulans.  Accitis  quoque 
Arnulfo  ^^  Erluino,  Bernardo  alio,  Theoderico  comitibus,  in 
urbem  Remorum  fertur.  Eamque  disposita  circumquaque 
obsidione  cingit,  eo  quod  Hugo^  eiusdem  urbis  episcopus, 
quia  ducis  partibus  favebat,  regi  ingressum  negabat.  Primo 
ergo  impetu  graviter  dimicatum  est.  Nam  sagittariis  hinc 
inde  dispositis,  qui  in  muro  resistebant  missiHbus  sauciantur. 
Quibus  amotis,  aHi  intacti  succedunt,  vices  pugnae  inge- 
rentes.  Sed  et  extra  teHs  ac  lapidibus  iactis,  nonnuUi  affi- 
ciuntur  ceduntque.  Sepe  tumultus  reparantur,  sepe  ad  por- 
tas,  sepe  ad  murum  comminus  congressi.  Animo  utrimque 
feroces,  nuUo  modo  cedere  parant;  numquam  sibi  usque  ad 
internetionem  cessuri,  nisi  intercedentium  suppHcationibus 
obsidio  soluta  discessisset. 

a)  ab  an(e  obsidionem  del,  1.         b)  post  add.         c)  1,  i  absc.  d)  bem,  obsi, 

it  ahsc.         ej  ab  Hugone  —   episcopo  —  ingressus  negabatur  1. 

1)  Hoc  Richerus  addidit.  2)  i.  e.  Silvanectensis.         3)  Erluino 

cum  parte  miiUum  Arnulfi  Flod. 


62  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

45.    Dux  regi^  per  legatos  suadet^,  ut  ab^  obsidione^ 

discedat. 

9*5.  Dux    namque   in   ipsa   obsidione  per   legatos  petiit,    ut 

Ragenaldus  comes,  sumptis  a  sese  obsidibus,  locuturus  sibi 
occurrat.  Quod  et  iieri^  ab  rege  concessum  est.  Directus 
itaque  sub  obsidum  iure  ad  ducem  venit.  Apud  quem  dux 
diu  deliberans,  tandem  agit,  ut  rex  ab  episcopo  et  urbanis 
obsides  accipiens,  ab  urbis  oppugnatione  discedat,  quatinus, 
quocumqvie^  et  quando  rex  velit,  idem  episcopus  rationem 
redditurus  accedat.  Eagenaldus  ducis  animum  regi  perferens 
ac  consilium  approbans,  id  fieri  suadebat.  Obsidibusque 
sumptis  idoneis,  rex  obsidionem  15.  die  solvit,  tempusque 
audiendae  rationis  ^  post  dies  40  sub  ipsa  Kalendarum  lulia- 
rum  *  die  constituit.  Aliis  ergo  interim  curatis,  dies  habendi 
coUoquii  advenit.  Et  dux  de  superiore  negotio  locuturus, 
obvius  regi  afFuit.  Declamatis  autem  eorum  causis,  vix  sibi 
consentiebant.  Eationibusque  non  satis  utiliter  procedenti- 
bus,  nihil  paci  commodum  constitutum  est,  preter  qiiod  sub 
pace  sequestra  usque  ad  medium  Augusti  rationem  distulere. 

46.    Obitus  Theotilonis^  Turonensium^  episcopi. 

Quo  tempore  cum  beatae  ^  memoriae  Theotilo  Turonicae 
urbis  presul  de  renovanda  inter  principes  pace  vehemen- 
tissime  certaret,  atque  his  admodum  occupatus  studiis  Lau- 
duno  discederet,  peripleumonia  in  ipso  itinere  corripitur. 
Quae  cum  pulmonibus  tumorem  ac  fervorem  incuteret,  die 
quarta  nati  morbi  hac  vita  migravit.  Cumque  adhuc  in 
noctis  tempesta  spiritum  efflaret,  mox  luminis  globus  per 
aera,  ut  fertur,  emicans,  vigilantibus  visus  est.  Cuius  lumme 
ad  noctis  depellendas  caHgines  sufficienter  usi,  qui  eius  cor- 
pus  exanime  deferebant,  per  150  miliaria^  usque  urbem 
Turonicam  huius  hicis  solamine  corpus  beatissimum  detulere, 
in  basihca  sancti  luhani  martiris,  quod  ideni  vir  sanetus 
summa  instruxerat  religione,  midta  reverentia  deponentes. 

p  593  *47.    Captio  regiss  a  Nortmannis^'. 

Quo  sepulto,  cum  adhuc  inter  regem  ducemque  pax 
nulla  composita  esset  atque  rex  dolos  simuhitorum  nondmn 
perpenderet,  Erhiino  suisque  ahis  sumptis,  Rhodomum  rodiit ; 
nil  veritus  cum  paucis  ilhc  immorari,  cum  idem  consueverit. 

a)  egi,  su,  ab,  ne  absc.         h)  fact  del.         c)  temporo  iiuaud  det.         d)  ».  r.  tn 
marg.)  ati  absc.         e)  e,  si  absc.         f)  b.  m.  f.         g)  re,  rt  absc, 

1)  circa  missam  sancti   lohawiis   Flod.  2)  Flodoarilus  iluoeuta 

fere  milia  scribit. 


RICITERI  IIISTORIARUM  LIBER  II.  63 

Dolus  apud  (lucem  a  transfugis  paratus,  qui  ante  latuerat,  9^5. 
orta  oportunitate  ex  raritate  milituni,  *in  apertum  erupit.  *f«i  22'. 
Nam  dum  tempestivus  adveniret,  ab  Ilagroldo,  qui  Baiocen- 
sibus  preerat,  per  legationem^  suasoriam  accersitus,  Baiocas 
cum  paucis  ad''  accersientem,  utpote  ad  iidelem,  quem  in 
nullo  suspectum  habuerat  ^,  securus  accessit.  Barbarus  vero 
militum  inopiam  intuitus,  cum  multitudine  armatorum  regem 
incautum  aggreditur.  Cuius  satellitum  alios  saucians,  alios 
interimens,  regem  in  fugam  cogit.  Et  forte^'  cepisset,  nisi 
ab  eius  armigero  resistente  ibi  mox  interfecto  aliquantisper® 
detentus  esset'.  Qua  mora  rex  equi  velocitate  per  devia 
raptus,  Rhodomum  solus  pervenit.  Urbemque  ingressus,  a 
civibus,  eo  quod  cum  Baiocensibus  conspirassent,  captus  ac 
tentus  est. 

48.    Rex  f  a  Nortmannis  ^  per  obsides  f  dimittitur  ^  et  iterum  ^ 

dolo  a^  duce  capitur. 

Hugo  dux  regem  Rhodomi  captum  comperiens,  Baiocas 
devenitj  pro  regis  captione  gratias  redditurus  ac  ut  sibi 
captus  commitaturS  ratiocinaturus.  Nortmanni  vero^  iustis 
conditionibus  id  agendum  respondent,  ut,  si  dux  regem  ex- 
cipiat,  ipsi  regis  filios  omnes'  sub  im'e  obsidum  accipiant; 
nec  sub  alia  lege  regem  sese  dimissuros.  Dux  captionem 
dissimulans,  acsi  regis  causa  rem  ordinaturus,  ad  reginam 
Gerbergam  pro  filiis  regis  legatos  mittit.  At  regina  rem 
necessariam  cognoscens,  sub  sacramento  minorem  dirigit, 
maiorem  mittere  evinci  non  valens.  Nam  duo  tantum  erant. 
Minore  ergo  obside  oblato'^,  Nortmannis  non  satis  fuit; 
raaiorem  admodum  petentes^  Sed  quia  iis  quibus  fidelior 
mens  inerat  visum  est  regiae  stirpis  nobilitatem  posse  penitus 
absumi,  si  desertoribus  omnes  filii  cum  patre  teneantur,  id 
sese  non  facturos  responderunt;  minorem  tantum  daturos  et 
pro  maiore  ex  se  ipsis  quemcumque  petant  dimissuros. 
Widonem  ergo  Suessorum  episcopum,  quem  inter  omnes 
potissimum  videbant,  expetunt  ac  pro  obside  cum  regis 
filio  recipiunt.  Rex  itaque  dimissus,  cum  a  duce  in  sua 
deduci  putaretur,  ab  eodem  detentus  est  ac  Teutboldo  Tu- 
ronico  custodiendus  deputatur.  Unde  et  manifestatum  fuit, 
regiae  lineae  decus  in  absumptione  patris^  et*  filiorum  pe- 
nitus  abolere  tirannum  voluisse.  Re  autem  in  contrarium 
ducta,  unus  tantum*"  regis  filius  a  captione  superfuit. 

a)  legatos  1.         b)  ad  a.  post  add.  c)  habebat  1.         d)  Et  pene  eius  armi- 

gero  1.  e)    ibi  a,  1.         f)    R,  tm,  ob,  m,  it,    a  d  absc.         g)  sic.         h)    v,  ducl 

non  satis  creduli  1.  i)  post  add.         k)  dato  1.         1)  quaerentes  1.         m)  ita  c. 

1)  Haec  Richerus. 


U  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

49.    Otto^  et  Edmundus,  regos^  Germanoruui*  et  Anglo- 
rum  ^,  in  ducem  pro  ^  rege  moventur. 

946.  Cuius '    rei   ordinem   regina   mox    per    legatos    oratores 

Edmundo  Anglorum'^  Ottonique^  Transrhenensium  regibus 
indicat  ac  super  hoo  gravissimam^  querimoniam  Htteris 
habitam  mittit.  Otto  regis  ac^  sororis  casum  dolens,  pro 
restitutione  regis  Hugoni  mox  legationem  delegat,  plurima 
postulans,  aliqua  etiam  intentans.  Edmundus  quoque  rex 
de  sobrini  miseriis  adeo  conquestus,  eidem  duci  multam 
animi  indignationem  suorum  legatione  demonstrat;  pkirimum, 
si  non  reddat,  contra^  illum  sese  facturum  intendens,  in- 
super  et  hostes  ei  ^  terra  marique  inducturum  ac  terram  eius 
penitus  depopulaturum ;  quod  si  quoUbet  claudatur  muni- 
cipio,  obsidionem  vehementi  conamine  adhibiturum;  atque 
amplius  duce  se  a  GalUs  accepturum  suppetias ;  et  nisi  regem 
in  proximo  reddat,  eum  terra  marique  in  proximo  appe- 
tendum. 

50.    Indignatio^  ducis  in  Edmundumf  regem*'. 

Dux  gravi  legatione  confectus,  Ottoni  pro  parte  dissen- 
tit»,  pro'^  parte  favet.  Regis  vero  Edmundi  legatis,  id  nec* 
in  proximo,  nec  preter  rationem  agendum,  respondet;  ob 
minas  Anglorum  nil  sese  facturum ;  ipsos,  si  veniant,  quid 
in  armis  GalH  valeant;  promtissime  exi^erturos;  quod  si 
formidine  tacti  non  veniant,  pro  arrogantiae  tamen  illatione 
Gallorum    vires    quandoque    cognituros    et   insuper   poenara 

Iluituros.  Iratus  itaque  legatos  expuHt^.  Consiutumque^'  se 
conferens,  apud  suos  partibus  utltur  deHberationis.  Et  post 
045.  consultum,  Ottonem  expetit.  Qui  cum  per'  legatos  coHo- 
quendi  oportunitatem  quereret,  infensus  ei  loqui  non  optinuit. 
Nimiumque  iratus^  in  sua  discessit,  ac  suorum  usus  consiHo, 
'foi.  23.  "regem"^  adit  sicque  aUoquitur: 

51.  Proloquutio"  Hugonis  ad  regem". 
^Parvum  te,  o  rex,  adversariorum  insectatio  in  partes 
transmarinas  oHm^  compuHt.  ]\Ieo  vero  ingenio  et  consilio 
inde"  revocatus,  regnis  restitutus  es.  Post,  dum  meis  usus 
fuisti  consiHis,  rerum  secundarum  prosperis  floruisti.  Num- 
quam  nisi  tui  furoris  pertinatia  a  te  defeci.  Inrtmonun  ac 
V  599.  imprudentium  hominum  dispositione  usus,  'a  sapientium  con- 
siHis  plurinnim  oberrasti.     Unde   et   rerum    cahimitas    digne 

a)  O,  g,  n,  r,  pr  ahsc.       h)  E.  A..  post  add.       o)  Ottoni  fratri  —  regi  1.       d)  /»tvt< 
add.  c)  sese  c.  i.   1.  f)  ti,  E,  r  absc.  g)  conseutit    1  ;    p.    i>.    f.    in    M»tiry. 

L)  pro  absc.        i)  neque  1.         k)  Deliberatunuiue  1.         1)  suos  (?)  1.    1.         in>  ^uo 
ternione    II.  flnito,    alio    atravitnto    in    alia  charta   perjit  narrutia  w^   utio.   rt'j;«'m 

absc.  o)  reguis  1. 

1)  Quae  sequuntur,  passim  a  Trithomio  a.  94t>.  oxsi'ri|»ta  suut. 
2)  Multa  Flodoardi  narrationi  adiecit  tomporisquo  ordiuom  turbavit. 


RICHERI  ITISTORIARUM  LIBER  II.  66 

consecuta  cst  *.  Quomodo  enim  prcter  me  necessaria  tibi  9*6. 
ac  gloriosa  provenire  arbitrare?  Slultum,  inquam^,  tibi  in 
hoc  derogatimi  est.  lam  memineris  ^,  te  virum  esse.  Con- 
sideres' Iquoque,  quid  tuae  rationi  commodum  sit.  Sicque 
virtus  redeat,  ut*^  in  benivolentiam  nos  revocet;  te  impe- 
rantem  et  me  militantem  ^,  per  me  etiam  reliquos  militatum 
tibi  reducat.  Et  quia  rex  a  me  creatus,  nihil  mihi  largitus 
es,  Laudunum  saltem  miUtaturo  liberaliter  accommoda.  Quod 
etiam  causa  erit  iidei  servandae'.  Rex,  utpote  captus,  dictis 
proloquentis  cessit.  Unde  et  dimissus,  data  Lauduno  ^\  Com- 
pendii  sese  recepif^.  Adest  Gerberga  regina  multa  virtute 
memorabilis.  Adsunt  quoque  aliquot  ex  Belgica  episcopi. 
Confluunt  etiam  viri  ilhistres  nonnulli. 

52.  Querimonia  regis  apud  pi-ivatos^  de  Hugonis^ 

persecutione  ^. 

Apud  quos  etiam  rex  his  verbis  conquestus  est.  Et: 
^Eia  tu'  f,  inquiens,  'Hugo !  Eia  tu  ^  Hugo  !  Quantis  bonis  a 
te  privatus,  quantis  mahs  afFectus,  quanto  etiam  merore  nunc 
detineor!  Urbem  Remorum  pervasisti.  Laudunum  surri- 
puisti.  His  tantum  duobus  recipiebar,  his  duobus  claudebar. 
Pater  meus  captus  atque  in  carcerem  trusus,  has  quae  me 
premunt  aerumnas  cum  anima  simul  amisit.  Ego  vero  in  , 
eadem  precipitatus,  ex  regno  paterno  nihil  nisi  spectaculum  : 
prebeo^.  lam  nec  vivere  Hbet,  nec  emori  Hcet.  Quo  me 
itaque  conferam'?  Paransque  amplius  conqueri,  ab  indignan- 
tibus  inhibitus  est.  Deinde  animum  temperans,  consihum 
cum  suis  confert. 

53.  Quo  collato,  Ottoni  regi  per  legatos  ereptionem 
suam  demonstrat;  antea  sese  captum,  nunc  autem  omnibus 
bonis  privatum  memorans  "* ;  unde  et  amico  auxiHum  con- 
ferat;  urbes  amissas  repetere  iuvet;  si  id  faciat,  gratiam 
multam  sese  inde  recompensaturum.  Otto  benignissime  lega- 
tionem  excipiens,  cum  copiis  in  regis  auxiHum  se  iturum 
spondet  ac  tempus  edicit.  Legati  redeunt  ac  mandata 
referunt.  Nec  minus  et  ab  ^  rege  Genaunorum  ^  Conrado 
copias  petit  et  accipit. 

*)  Quomodo  enim  stare   potest,    quem  socordia    precipitat    add.  1  ; 
desunt  etiam  apud   Trithemium. 

a)  post  add.         b)  quae  1.   Trith.         c)  m.  componat  1,        d)  L.  a  duce  regno  1. 
e)  pri,  ugonis,  ne  ahsc.         f)  te  1. 

1)  Verba  sunt  Sallusti,  Catil.  c.  44.  2)  Haec  Richerus.  3)  Sal- 
lustium    imitatur,   lug.    e.  15,    23.  24.  4)    Flodoardus,    Gerbergam 

reginam  Ottonis  auxilium  implorasse,  narrat.  5)    Galliae  Cisalpinae 

Flod.,  id  est  Burgundiae.      Genauni,  Raetorura  populus,    ap.  Horatium, 
Carm.   IV,   14,  leguntur;  cf.  Zeuss  p.  237. 

5 


66  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

946.  54.   Interea^  Otto  rex  cum  Rheno  transmisso  exercituni 

•foi.  23'.per  Belgicam  duceret,  obviat  *regi  Conrhado,  qui  tunc  ab 
Alpibus  egressus,  cum  muha  expeditione  Ludovico  succur- 
rere  accelerabat.  luncti  ergo  ambo,  cum  multo  equitatu 
gradiebantur.  Quorum  accessum  Ludovicus  dinoscens,  ocius 
occurrit.  Tres  itaque  reges  in  unum  collecti,  primi  certa- 
minis  laborem  Lauduno  inferendum  decernunt.  Et  sine 
mora  illo  exercitum  ducunt.  Cum  ergo  ex  adverso  niontis 
eminentiam  viderent  et^  omni  parte  m^bis  situm  explorarent, 
cognito  incassum  sese  ibi  certatm-os,  ab  ea  urbe  discedunt 
et  Remos  adoriuntur.  Ubi  quia  planicies  commoditatem 
exercitibus  parabat,  obsidio  circumquaque  disposita  est.  Et^ 
primo  certamine  comminus  pugnatum  est.  In  quo  tela  ac 
lapides  tam  dense  ferebantur,  quam  densa  grando  quandoque 
dilabitm\  Per  integram  ergo  diem  continuis  motibus  urbs 
inpugnata  est.  Post  vero  comminus  septies*  dimicatum, 
atque  hoc  fere  per  dies  sex. 

55.  Nec  tamen^  cives  assiduis  tumultibus  victi  ullo*^ 
modo^  c^debant,  cum  eorum  presui  Hugo  quosdam  princi- 
pum,  qui  sibi  quadam  cognatione  conveniebant,  extra  urbem  ^ 
allocutus  est,  quaerens  ab  eis  rationem,  ut  sciUcet,  quid  *" 
agendum,  quid  vitandum,  sibi  dicerent;  si  aUquorum  inter- 
cessione  id  medendum  videretur,  si  opus  foret  precibus,  si 
etiam  pugnae  instandum  esset.  lUi  mox  regum  animositatem 
demonstrantes,  fixum  in  eis  asserunt,  nullorum  inten^entibus 
sese  concessuros,  at  obsidioni  usque  ad  effectum  operam 
daturos;  quod  si^  urbem  vi  capi  contingat,  ipsi  presuli  ocu- 
los  effossuros,  et  hoc  ita  ordinatum  lixumque ;  unde  et  accele- 
randum,  ut  egrediatur  suosque  ab  regum  mdignatione  eripiat. 
His  presul  territus,  suis  hoc  monstrat^.     Et  consilio  habito, 

'  '^VerV^t-*   die*^  obsidionis  sexta '  cum  suis  egreditur.     Poi-tae*  regibus 
panduntur. 

56.  Reges  vero  Artoldum  resumentes,  urbem  conse- 
quenter  introducunt.  Duorumque  metropoHtanorum  medhis, 
Friderici  Maguntini  ac  Rotberti  Treverensis,  ab  eis  per 
manus  pristinae  sedi  restitutus  est.  Ubi  etiam  mox  Gerber- 
gam  reginam  cum  aHquot  iUustribus  custodiae  deputantes, 
ipsi  tres  reges  in  Hugonem  ducem  cum  exercitu  foruntur. 
Silletum  quoque  vi  irrumpere  nitentes,  considorato  oppidi 
firmamento,  inde  amoHuntur,  non  tamen  sine  suburbii  com- 
bustione  et  aHquorum  nece;  sicque  ad  fluvium  Soquanam 
contendunt. 

a)  post  add.         h)   et  ex  1.  c)  Et  iu  1.  tl)    lauuiue  1.  e)   u.   praeter 

suorutn  conscieutiam  adU.  1.         f)  sibi  q.  a.  q.  v.  d.  1.         g)  uiostrat  corr.  mouslrat 
h)  d.  8.  o.  J.         i)  P.  (luoque  1. 

1)  post  tertUim  obsidlonis  diein  Flod. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  67 

*57.    Quomodo  pauci  iuvenes*  navcs  a  duce^  subductas     Q^te. 
per*  astutiam'*  repetitas*  exercitui  adduxerint^.  p.  eoo. 

Dux  1  vero  eorum  impetum  presentiens,  a  litore  hosti- 
bus  contiguo  per  20  miliaria  omnes  naves  abduci  preceperat, 
ne  adversariis  transeundi  commoditas  pararetur.  At  frustrato 
eius  consilio,  multo  aliter  provenisse  notum  est.  Nam  decem 
numero  iuvenes,  quibus  constanti  mente  fixum  erat  omne^ 
periculum  subire,  habitum  militarem  in  peregrinum  trans- 
formantes,  reges  prevenerant,  obsecrationum  vota  simulantes*. 
Sportulis  itaque  ab  humero  dependentibus,  ferratis  baculis 
procedimt.  Habitumque  mentiti  peregrinum,  urbem  Parisium 
cum  Sequana  pontibus  pertranseunt.  Nullus  eis  molestus 
extitit.  *Ac  litora  exteriora,  quibus  naves  tenebantur,  petunt.  *  foi.  24. 
Sicque  in  hospitium  farinarii  cuiusdam^  divertentes,  sese 
gratia  visendi  sanctorum  loca  ex  citeriore  litore'^  advenissc 
referunt.  Farinarius  iuvenes  formosos  in  habitu  licet  abiecto 
considerans,  hospitium  gratanter  accommodat  et  insuper  eos 
mitius  curat.  Qui  fraudem  meditati,  nummos  dant,  vinumque 
mercati,  hospitem  inebriant.  Et  sic  totam  diem  convivii 
iocunditate  consumunt.  luvenes  hospitem  vino  faciliorem 
advertentes,  quod  ei  sit  officium  percunctantur.  Ille  farina- 
rium  sese^  memorat.  At  illi  prosecuti,  si  quid  amplius 
possit,  interrogant.  Ille  etiam  piscatorum  ducis  magistrum 
se  asserit,  et  ex  navium  accommodatione  questum  aliquem 
sibi  adesse.  Illi  vero:  ^Quoniam',  inquiunt,  'humanissimum 
nobis  te  invenimus,  ampliora  etiam  optamus.  Unde  et,  si 
quiddam  nobis  facias,  10  solidos  nos  allegaturos  pollicemur, 
ut  videlicet®  trans  fluvium  nos  evehas,  eo  quod  ulferius 
procedere  oratum  nequeamus,  itineris  longitudine  fatigati'. 
At  hospite  respondente,  ducis  edicto  naves  ad  interiora^  litora 
raptas,  ne  Germanis  irrumpentibus  pateat  accessus,  illi  tem- 
pore  noctumo  absque  calumnia  id  fieri  posse  prosecuntur. 
lUe  pecuniae  cupidus,  naulum  accipit  ac  de  patrando  negotio 
fidem  dat.  Nox  affuit.  luvenes  promissum  fieri  posti3ant. 
Ille  mox,  assumpto  puero  privigno,  cum  iuvenibus  in  noctis 
tempesta  ad  naves  properat.  Comitanturs  et^  iuvenes.  Qui^ 
solitudinem  videntes,  puerum  raptum  in  fluentum  demergunt. 
Hospitem  vero    clamare  nitentem   gutture  invadunt.     Atque 

*)  Quod  et  fertur  Bernardi  comitis  astutia  dispositum  add,  1. 

a)  iuv,  a  d,  per  a,  tas,  ad  absc.         b)  omni  periculo  1.        c)  ex  c.  1.  m  marg., 
itore  absc.        d)  se  1.        e)  tempore  nocturno  add.  1.        f)  exter.   1.        g)  post  add, 

1)  De  his  nihil  Flodoardus.         2)  De  molendinario,  molendinorum 
Sequanae    custode,    cf.    Gesta  consulum   Andegavensium    cap.   6.    P. 

5* 


68  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

946mortem,  ni  quod  volmit  efticiat,  interminfintm',  nt  videlicet 
naves  solvat.  Pervasus  ergo  ac  territus,  naves  solvit.  Con- 
silioque  inito,  vinctum  navi  conitiunt,  ac  naves  singuli  sin- 
gulas  ad  litus  deducunt.  Eiecto  vero  liospite  vincto^,  navim 
unam  omnes  ingressi,  alias  repetunt  ac  novem  iteruni  de- 
ducunt.  Octiesque  fluvium  remensi,  naves  numero  72  ab- 
duxerunt. 

58.  Dum  haec  gererentur,  regum  exercitus  in  ipsa  diei 
orientis  aurora  fluvio  aifuit  navesque  paratas  cum  remis 
invenit,  quas  tirones  cum  armis  ingressi,  navigant  ac  exa- 
quantur.  Tum  circumquaque  palantes,  nullo  proliibente  a 
oiversis  portibus  alias  rapiunt  et  exercitibus  deducunt.  Nam 
qui  ruri  degebant,  irruentium  metu  omnes  auffugerant.  Dux 
vero  Aurelianis  sese  receperat.  Unde  et  qui  resisteret^ 
aberat.  Navibus  itaque  conexis  ac  multo  robore  compactis, 
liburnas  solidant.  Quas  ingressus  exercitus,  fluvium  transit. 
Dem  terra  recepti,  incendiis  predisque  vehementibus  totam 
regionem  usque  Ligerim  depopulati  sunt.  Post  haec  feruntur 
in  terram  pyratarum  ac  solotenus  devastant.  Sicque  regis 
iniuriam  atrociter  uki,  iter  ad  sua  retorquent.  Ludovicus 
vero  rex  Remos  redit. 

59.    Quahter  Deroldus  a  quodam<^  medico  deceptus*^  sit 

eumque  deceperif^. 

Quo  tempore  Ambianensium  episcopus  Deroldus  ab 
hac  vita  decessit',  vir  spectabiUs  ac  palatinus^  et  quondam*'' 
et  regi  admodum  dilectus,  in  arte  medlcTnae  peritissimus. 
foi.  24'.  De  quo  etiam  fertur,  quod,  cum  adhuc  in  palatio  *  regi  ser- 
viret,  a  quodam  Salernitano  medico  deceptus  sit  eumque 
deceperit.  Etenim  cum  uterque  in  arte  medicinae  optime 
posset,  et  iste  regi  potior,  Salernitanus  vero  reginae*  peri- 
tior  videretur;,  commento  regis  repertum  est,  quis  eorum 
rerum^  naturas  magis  dinosceret.  lussit  etenim  coram  se 
illos  consedere  convivas,  causam  rei  penitus  dissimulans  ac 
sepe  eis  questiones  proponens.  Quisque  ut  poterat  proposita 
solvebat.  Deroldus®  quidem,  utpote  Htterarum  artibus  oru- 
ditus,  probabihter  obiecta  diffiniebat.  Salernitanus  voro,  Hoot  ^ 
nuUa  litterarum  scientia  preditus,  tamen  ex  ingonio  naturae 
muUam  in  rebus  experientiam  habebat.  Kogio  itaquo  iussu 
cotidie  consident,  ac  mensa  regia  continue  una  potiuntur. 
Et  die  quadam  de  dinamidiarum  differentiis  disputatiim  est; 

*)  Frederunae  adcL   1. 

a)   post  add.  b)   resisterat    1.  c)    in,   optiis,  oporit  «/>*v.  il)  in  r     i. 

o)  D.   q.   in  mary. 

1)  Flodoardus  mortera  Deroldi  tantura  rofert. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  69 

tr.ictatumquo  uberius,  quid  *efficiat  farmaceutica,  quid  vero  946. 
cirurgica,  quid  etiam  butanica.  At  Salernitanus,  peregrina  *  ^' ^^^* 
nomina  non  adverteus.^aTircorum  interpretatione  erubescens 
quievit.  Invidet  ergo  plurimum  ac  in  eius  mortem  vene- 
num  parare  meditatur;  multam^  dolose  benivolentiam  simu- 
lans.  Parato  vero  maleficio,  cum  una  in  prandio  residerent, 
Salernitanus  ungue  inpudici  toxicato,  liquorcm  piperis,  quo  \ 
cibum  pariter  intinguebant,  loetaliter  inlicit.  Quo  Deroldus  I 
incaute  sumpto^  mox  serpente  veneno,  deficere  coepit^. 
Eductusque  a  sius,  teriaca*^  vim  veneni  repellit.  Et  triduo 
expleto  coram  re di^s",  ' iSalernitano  consuescebat.  Interro- 
gatus  vero,  quid  ei  accidisset,  flem^^^ti^^Jri^  se  leviter 
tactum  respondit;  quicquam  fraudis  se  p^erpencTrsse  dissimu- 
lans.  Unde  et  hostem  incautum  efficit.  Convivae  itaque 
redditi,  Deroldus  toxicum  inter  auricularem  ac  salutaremi 
occultatum  eius  cibo^  sumendo  respersit.  Quod  mox  "vems 
serpens,  vitae  calorem  fugabat.  Vexatusque  a  suis  eductus 
2st.  Qui  veneno  expellendo  operam  dans,  nihil  curae  agebat. 
Deroldum^  itaque  magnificans  summumque  eum  in  medicina 
predicansj  eius  curam  vehementissime  petebat.  Qui  regis 
tussu  flexus,  antidotis  datis  a^  toxico  per»  industriam  non 
3x  toto  purgavit.  Nam  sumpta  teriaca,  vis  veneni  in  pedem 
dnistrum  penitus  dilapsa  est ;  in  tantum  ut,  apud  domesticos  i 
30  familiariter  agente,  venenum,  ut'^  fertur^%  in  modum 
3iceris  a  pede  per  venam  surgens  ab  antidoto  obviante  in 
pedem  repelleretur.  Quibus  diutissime  sic  repugnantibus, 
oes  in  cutis  superficie  foratur.  Factoque  morbo,  post  a 
3irurgis  miserabiliter  absciditur. 

60.  *Interea2  dux  Neustriam  combustam  direptamque  *  foi.  25. 
iolens,  exercitum  parat,  et^  in  Arnulfum,  cum  in  regem  non  947. 
mderet,  truculentus  effertur.  Oppida  quoque  illius  aliquot*^ 
mpugnat.  At  cum  per  dies  sex  nidlum  comprehendere 
Dosset,  voto  frustratus  sua  repetit.  Quae  dum  a  duce 
^ererentur,  rex  obsidione  Mosomum  premebat,  eo  quod  ducis 
lepos  Hugo  a  pontificatu  abiectus  ibidem  moraretur.  Hunc 
taque  infestabat  in  ducis  contumeliam.  At  ducem  ab  obsi- 
lione  discessisse  comperiens,  ipse  quoque  Remos  repetit.  Qua 
itiam  tempestate  Bovo  Catalaunensium  episcopus  hac  vita 
lecessit.    Cui  etiam  mox  successit*  ab^  rege  Gipuinus  totius 

a)    Atque    (id  la  dele(a)    d.    b.  simulat   1.  b)    cepit  corr.  coepit.  c)    mox 

ese  add.  1.  d)  c.  mox  1.  e)    Deroldi  i.  artem  {post  add.)   1.  f)    a  vi  ve- 

leni    pene    purg.    1.  g)    ?•    i-    in  marg.,    ubi    toto    corporis    et    alia    erasa    sunt. 

1)  post  add.         i)  vocabulum  erasum.         k)  aquot  corr.  aliquot.         1)  donatus  add,  1, 
'ortasae  etiam  verba  ab  rege  delere  voluit  auctor. 

1)  Auctorem  annularem  scribere  voluisse,  opinatus  est  Guadet. 
J)  Iterum  Flodoardum  sequitur.  3)  Regis  nullam  mentionem  facit 
^""lodoardus. 


70  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

947.  electione  cleri,  adolescens  egregius,   atque  a  domno  Artoldo 
Remorum  metropolitano  consecratur  episcopus. 

61.  Post*  haec  vero  rex  in  Belgicam  concessit,  ibique 
ei  locuturus  Otto  rex**  obviam  venit.  Ac  quaeque  necessaria 
ordinantes,  ambo  reges  Aquisgrani  pascha  celebrant  atque 
multa  reverentia  sese  mutuo  honorant,  atque  *  hoc  ab  Ottone 
amplius;  a  quo  etiam*  Ludovicus  regiis  donis  liberalissime 
honoratur. 

62.    Dux  urbem^  Remensem^  impugnat^. 

Dum  haec  ita  sese  haberent,  dux  de  regis  iniuria  apud 
suos  agitabat,  oportunitatem  in  regis  absentia  asserens,  qua 
urbem  Remomm  capiat,  cum  tunc  urbs  tam  episcopo  quam 
militibus  vacua  esset,  rex  etiam  ipse  alias  occupatus  alia 
quereret.  Unde  et  possibile  asserebat,  facili  expugnatione 
urbem  capi;  idque  attemptare  sese  phirimum  velle.  Quibus 
milites  capti,  in  urbem  mittendas  cohortes  censent.  Quae 
collectae  cum  duce  gradiuntm-.  Urbem  appetunt  et  circum- 
quaque  obsidione  premunt.  DifFunduntur  quoque  passim 
atque  frumentum  ex  locis  contiguis  in  usum  pugnae  con- 
vectant.  Castra  fossis  muniunt  cratibusque  circumdant. 
Pugnam  ergo  in  dies^  aut^  semel  aut  bis  inferunt.  Nec  minus 
et  cives  vehementissime  resistunt.  lamque  id  diebus  numero 
9  agitabant,  cum  regem  adeo  indignatum  regredi  ab  obser- 
vatoribus'  nuntiatur.  Et  mox  obsidione  soluta,  duodecima^ 
die  2  ab  urbe  discedunt. 

63.  Nec  diu  moratus  rex  urbem  succurrendo  ingreditur. 
Apud  quem  mox  principes  collecti,  de  eius  ac  communi 
sahite  consultant.     Et  quia  rerum  utiHtas  Ottonem*^  consihis 

*)  Haec  ampliorihus  verhis  TritJiemius  exj^fosuit  a.  948.  et  949 : 
Remomm  civitatem  revertitur.  Quo  iussu  regio  convenerunt  ex 
Celtica  fere  omnes  episeopi,  abbates,  comites  et  nobiles,  illis 
duntaxat  exceptis  qui  partes  ducis  Hugonis  sequebantur.  Com- 
muni  omnium  decreto  statuitur,  ut  regiae  dignitatis  oausa  dis- 
poneretur  apud  regem  Magnum  Ottonem,  eo  quod  ipse  tunc  in 
Belgica  moraretur,  et  apud  alios,  quorum  prudentiae  res  publica 
videretur  commendanda  Et  legatis  utrinque  directis,  rex  CHto 
indicit  colloquium  generale  in  palatio  Aquisgrani  ad  tVstum 
dominicae  resurrectionis  proxime  habendum.  (A.  949.)  Anno 
praenotato  rex  Otto  et  Ludovicus  Gallorum  iuxta  condictum  ad 
festum  dominicae  resurrectionis  in  Aquisgrani  conveniunt ;  ad 
quas  e  Germania  et  Gallia  nonnulli  quoque  principes,  opiscopi, 
abbates  et  comites  confluxerunt,  qui  omnes  cum  summa  revereutia 
et  honore  sanctum  pascha  iu  dicto  palatio  celebraruut^. 
*')  Belgicae  add.   1. 

a)   postadd.         b)   rbein,  onseiu  im,   nat  abnc.        c)  decima   1.        d)   rog  scriSitrt 
coeptum. 

1)  Richeri  additamentum.        2)  octavo  postqnan^  advenerant  die  Flod. 
3)  Quae  ut  seculi  XVI.  commontarium  imllius  auctorltatis  esse,  patet.  P. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  71 

interesse  exigcbat,  cliriguntur  legati ',  per  quos  ei^  neeessitas  947. 
dcmonstratur    ac    colloquium    exeunte    mense   Augusto    sibi 
habendum  secus  iiuvium  Karam  dcnuntiatur. 

*64.  Cum  liacc  sic  sese  habcrcnt,  dux  nepotem  ab  pre-*p.  602. 
sulatu  pulsum  dolebat.  Suadebat  itaque,  ut  ofricio  pontificali 
ampHus  insisteret;  ct  ne  privatus  penitus  dignitate  videretur, 
ahquas  ad  gradus  promoverct  personas.  Tetbaldum  ergo 
Suessonicae  aecclesiae  diaconum  accersit*'  presbiterumque 
ordinat  ac  post  duce  agente  accclesiae  Ambianensium  epi- 
scopum  sacrat.  In  qua  re  favere  visus  est  Wido  tantum 
Sucssorum  episcopus.  *  Queni  quia  post  pcnituit,  sequentia  *  foi.  25' 
demonstrabunt.  Sed  tempus  colloquendi  regibus  advenit,  ac 
secus  fluvium  Karam  sibi  occurrunt.  Nec  defuit  dux,  qui 
et  ipse  apud  Duodeciacum  ^  vicum  castra  fixit,  ut  pro  nepote 
causam  apud  episcopos  ageret. 

65.  Dux^  enititur,  ut<^  causa<^  pro  suo  nepote^  apud 
episcopos^  agatur*^. 
Regibus  itaque  rerum  negotia  agentibus,  dux  causam 
nepotis  episcopis  disponebat^,  penes  quos  etiam  phirimam 
habebat^  indignationem,  iniuste  et  nuUis  evidentibus  culpis 
nepotem*"  precipitatum  memorans.  Quod  cum  indicatum 
regibus  esset,  Ottone  agente  decretum  est,  ut  ibi  ab  episco- 
pis  causa  Artoldi  atque  Hugonis  discuteretur,  ita  tamen  ut 
et  dux  tempore  congruo  regi  satisfaceret.  Episcopis  itaque 
rationem  excipientibus »,  cum  inter  phirima  quae  ibi  expli- 
cata  sunt  illud  constantissime  refutarent,  quod  Hugo  sacer- 
dotio  privatus  contra  fas  Ambianensium  episcopum  ordinasset, 
regum  sententia  in  aUam  sinodum  huiusmodi  rationem  trans- 
ferendam  constituit.  Videbatur  etenim,  quod  non  ad  aequi- 
tatem  satis  commode  haec  altercatio  determinari  valeret, 
cum  nec  sinodus  ad  hoc  convocata  fuisset*^.  Et  decreto* 
regio  15.  KaL  Decemb.  habenda  denuntiatur.  Interim  vero 
sedes  Remensis  Artoldo  conceditur,  Hugoni  vero  in  castro 
Mosomensi  commorari  permittitur.  Pax  quoque  sequestra 
Ottonis^  interventu  regi  ac  duci  ab  alterutro  datur  et  usque 
ad  tempus  habendae  sinodi  sacramento  firmatur. 

66,    Sinodus'^  Virduni'^  habita. 
Tempus  advenit,   sinodusque   episcoporum  Virduni  col- 
lecta    est    atque   habita,   presidente^   Rotberto   metropoHtano 

a)  Ottoni  1.         b)  accersitum  presbiterum  o.   1.        c)  Du,  ut,  c,  nep,  episcopo 
absc.  d)    (in  8)inodo  add.   1.  e)    movebat  querelara  ab  sede  pontificali  i.  1. 

f)  post  add.  g)  discutientibus  1.  h)  e  corr.  i)    Ottone  intercurrente  inter 

regem  ac  ducem  sacramento  firmatur  1.       k)  nod,  ni  h  absc.    (Al)tera  ante  sin.  del. 
1)  preside  1. 

1)  Ita  Richerus.         2)  Douzy.        3)  Haec  Richerus,  qm  complura 
adiecit.         4)  decreto  recfio  Richerus. 


72  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

947.  Treverico  eum^  Artoldo  Remensi,  consiclentibus^  quoque 
Adalberone  Mettensi,  Gauslino  Tullensi,  Hildeboldo  Mime- 
gardvurdensi,  Israhele  Brittigena^  assistentibus  etiam  Brunone 
viro  reverendo  et  abbate  cum  aliis  abbatibus  et  monachis  ^ 
venerandis  Agenoldo  et  Odilone.  Ad  hanc  sinodum  Hugo 
vocatus,  missis  ad  eum  deducendum  Adalberone  et  GausHno 
episcopis,  venire  noluit.  Unde  et  episcoporum  sententia^ 
Artoldo  tenere  concedit  ej^iscopium.  Sicque  nuUis  rerum 
determinatis  rationibus,  sinodus  soluta  est. 

67.    Sinodus  Mosomi*^  habita. 

Indicitur  vero  habenda  Id.  lanuar.  Et  evokito  tempore^ 
■  in  basihca  sancti  Petri  ^^  apud  Mosomense  casti'um  secunda  ^ 
sinodus^  habita  est,  presidente  quoque^  predicto  metropoli- 
tano  Rotberto  Treverico  cum  fere^  omnibus  suae  dioceseos 
episcopis  ac  ahquibus  Remensis;  consedente  etiam  Artoldo, 
cuius  causa  discutienda  erat.  Ne  ^  abfuit  Hugo ;  at  sinodimi 
ingredi  nohiit.  Epistolam  vero^  nomine^  Agapiti  papae 
signatam  per  suoss  sinodo  legendam  porrexit.  Quae  cum 
soluta  et  lecta  esset,  nihil  canonicae  auctoritatis  habere  vide- 
batur,  nihil  etiam  pro  eius  causa  significare,  nisi  ut  ei  epi- 
foi.  2G.  scopium  ^  redderetur.  *  Qua  perlecta,  cum  episcopi  consulto 
sese  contuHssent,  cassandam  censuerunt.  eo  quod  absque 
ratione  rem  quae  "iri  ITte  erat  abdicato  reddi  iubebat.  Et 
quia  paulo  ante  ab  ipso  papa  Agapito  delegata  erat  epistola 
per  Fredericum  Maguntinum  episcopum  atque  data  Rotberto 
metropoHtano  Treverico  coram  regibus  ao  GaUiae  et  Ger- 
maniae  episcopis,  quae  erat  continens  auctoritatem  aposto- 
Hcae  iussionis,  partemque  preceptorum  eius  iam  exsecuti 
fuerant,  communi  mox  consensu  decretum  est,  ut  quod 
regulariter  coeptum  erat,  rationabiHter  atque  canonice  per- 
tractaretur.  Simulque  et  mox  a  metropoHtano  iussum  est, 
ut  recitaretur  caput  19.  conciHi  Cartaginensis,  quod  constat 
de  accusato  et  accusatore.  Et  recitato,  secundum  ipsius 
capituH  sententiam  constituere,  ut,  Remensi  parroechia  Ar- 
toldo  restituta,  qui  nuHius  sinodi  rationes  audire  refngit» 
Hugo,  qui  ad  duas  iam  sinodos  accersitus  venire  contempse- 
rat,  a^  Remensis^  episcopii  regimine  abstineret,  donec  in 
tertiam  sinodum'  purgandus  de  obiectis  adveniret.  Capituhuu 
vero  supra  dictum  Htteris  cartae  mandatum  est  et  ab  opi- 
scopis    cautum    ac    eidem    Hugoni    diroctum.      In    quo   eiun 

a)    consistentibiis  A.   1.  b)  scnsentia  i*.  o)    Mo    absc.  d)  petelri  c. 

e)  post  add.  f)    ita  c.  g)    per  queudam  cloricum  suum  1.  h)    e.  r.   ep.    1. 

1)  quae  Kalendis  Aug.  babenda  indicebatur  add.   1. 

1)  Richerus  Flodoardi  verba  ita  mutftvit,  ut  Artolilnm  nuoque  synoilo 
praesedisse  dicat.  2)  Abbate.s  fueruut  Gorzieiusis  et   Stabulensis. 


RICIIERI  IIISTORIARUM  LIBER  II.  73 

episcoporuni  cautionem  subscriptam  Hugo  vidisset,  motus  in  948. 
iram,    Rotbcrto,    qui    sinoclo    preerat,    contumeliose   remisit, 
episcoporum   iudicio   nihil   sese   facturum    asserens.      Et  sic 
causa  penitus  indiscussa,  sinodus  soluta  est.     Indicitur  vero 
tercia^  sinodus  Kal.  Aug. '  habenda. 

*68.  His  ita  gestis,  Artoldus  epistolam  ad  sedem  Ro-'p.  603. 
manam  dirigit,  commodissime  continentem  et  suarum  in- 
iuriarum  seriem  et  regis  incommodorum  tenorem.  Domnus 
itaque  Agapitus  papa  ad  nudtam  benivolentiam  animum 
intendens,  mox  accersit  venerabilem  Ostiensem^  episcopum 
Marinum,  magnae  aequitatis  et  prudentiae  virum,  vim 
epistolae  ei  explicans  et  ad  rerum  correctionem  illum''  vehe- 
mentissime  hortans.  Mittitur  ergo  venerabilis  Marinus,  domni 
papae  vicarius,  ad  Ottonem  regem,  ob  evocandam  atque 
congregandam  universalem  ^  sinoclum.  Diriguntur  et  epistolae 
specialiter  aliquot^  episcopis  tam  Germaniae  quam  GalliaC; 
ad  rerum  aequitatem  suasoriae. 

69.    Item  sinodus^  apucl  Angleheim'^  habita^. 

Interea  statuto  tempore  sinodus  universalis  collecta  est  lun.  7. 
ex  precepto  Agapiti  papae,  sub  Marino  eius  vicario  ^,  in 
palatio  Angleheim,  quod^  interpretatur  angelorum  domus, 
secus  fluvium  Rhenum,  in  basilica  beati  Remigii  Francorum 
apostoli.  Domno  itaque  Marino  presidente,  episcopi  quoque, 
qui  ex  diversis  confluxerant,  iure  aecclesiastico  consederuntj 
*Rotbertus  videlicet  Trevericus  metropolitanus ,  Artoldus  *  foi.  26'. 
Remensis  metropolitanus,  Fredericus  Maguntinus  metropoli- 
tanus,  Wicfridus  Coloniensis  metropolitanus,  Adaldacchus 
Hammaburgensis  e^^iscopuSj  Hilcleboldus  Mimegardvurdensis 
episcopus,  Gauslinus  Tullensis  episcopus,  Adalbero  Mettensis 
episcopus,  Berengarius  Virdunensis  episcopus,  Fulbertus 
Cameracensis  episcopus,  Rodulfus  Laudunensis  episcopus, 
Richoo  Warmacensis  episcopu^,  Reimboldus  Spirensis  epi- 
scopus,  Boppo  Wirzburgensis  episcopus,  Chounradus  Con- 
stantiensis  episeopus,  Oclelricus  Augustensis  episcopus, 
Thethardus  Hilclinesheimensis  ^  episcopus,  Bernardus  Alfuree- 
stedensis  episcopus,  Dudo  Poderbrunnensis  episcopus,  Liop- 
tacus  Ribunensis  episcopus,  Michahel  Radisponensis  episco-  ;'  -  fvAp^^- 
pus,  Farabertus  Tungrensis  episcopus,  Doddo  Osnebruggensis  ^;^"^ 

episcopus,  Euherus-*  JMindensis   episcopus,  Baldricus  Treiec-    UM  ^ '  *-  ^ 

a)  habenda  corr.  t.  s.         b)  post  add.         c)  generalem   1.         d)  odus,  gle,  bita 
ahsc.         e)  M.  epi.scopo   1.         f)  Hildinesbennsis  corr.   — beimsis. 

1)  Hunc  diem  minus  recte  Richerus  indicasse  videtur,  cum  syno- 
dum  d.  7.  lunii  habitam  esse  constet.  2)  Polimarciensis.  3)  Haec 
Richerus,  qui  Flodoardum  sequitur,  neque  Acta  LL.  II,  p.  24.  et  rectius 
Mon.  patr.  chart.  II,  p.  40.   edita  novisse  videtur.        4)  Everis  Flod. 


74  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

948.  tensis   episcopus,   Heiroldus   Salzburgensis   episcopus,   Adal- 
s/a<<  f        bertus  Pazsoensis  episcopus,  Starchandus  Eistetiensis  episco- 
pus,  Ilorath  Sleoswicensis   episcopus,  Wichardus    Basiliensis 
episcopus,  Liefdach  Ripuensis  episcopus. 

70.    De  dispositione*  gerendorum  ^  et  habenda*  iuditii 

preLatura  ». 

Horuni    omnium   cuique   cum   liceret   ex   canonibus  vel 

decretis  proferre  quaecumque   negotio    commoda  viderentur, 

disponendi*^  tamen  facultas  et  rationum  interpretatio  domno 

r  K^ .       Rotberto   Treverico    commissa   est,    eo    quod   divinarum  ^   et 

3      humanarum  rerum  scientia  et  eloquentiae  efficatia  insignissi- 

mus  haberetm''.     ludicii  vero  censura  penes  domnum  Mari- 

num,    domni    papae    vicarium,    mansit.      Et    considentibus 

cunctis,   post   premissas   secundum   ordinem   celebrandi  con- 

cilii  preces  postque  recitata  decretorum  sacra  capitula,  ^  sere- 

nissimi  reges  Ludovicus  et  Otto  in  sacram  sinodum  admissi 

sunt.     Quibus   etiam   considentibus,   domnus   ac   venerandus 

Rotbertus  sic  orsus  cepit^-^: 

7L  Prelocutiof  Rotberti^  Treverici^  metropolitani  ^  in  sinodo. 
^Multa',  inquiens,  'sunt,  patres  reverendi,  quibus  hic 
apud  serenissimos  reges  in  unum  coacti  residemus.  Phu'ima 
etiam  quae  vestra  probitate  ordinanda  videntur'.  Totius 
pene  GaUiae  rem  publicam  pravorum  temeritate  turbatam, 
magnisque^*  subiacere  periculis  constat.  Unde  et  leges 
divinae  atque  humanae  indiscrete  a*  malivolis*  contempnuntur, 
cum  is,  cui  regnorum'^  im-a  debentur  et  imperandi  potestas 
transfusione  paterna  credita  est,  suorum  insectatione  captus 
ergastuloque  immaniter  trusus  sit,  suorum  adhuc*  gladiis 
infestetur^,  Remorum  quoque  metropoHm'"  absque  pastore 
fures  atrocissime  insectentur,  cultus  divinus  vilescat,  reUgio 
canonica  pro  nihilo  sit.  His  ergo,  patres,  vehemcntissime 
insistendum  arbitror,  nmltaque  nobis'  dihgentia  enitendum, 
•foi.27.<l^ii"  gratia  sancti  Spiritus  hic'  in  unum  confluximus^\  *qua- 
tinus  res  ante  dissolutae  sic  in  foedus  redeant»^,  ut  et  donnio 
ac  serenissimo  regi  libera  regnandi  reddatur  potestas,  et  per 
eum  ecclesiae  Remensii  debitus  suus*  restituatur  honor. 

a)  tio,  dor,  da,  tu  absc.  b)  ordinandi  1.  c)  d.  et  h.  r.  post  aJd.  d)  ia 
sanctani  sinodo  corr.  sinodiim  aiiclor  pergebat.  e)  est  1.  f)  Pr,  R,  ri,  li  ab.sc. 
g)  cognoscimus  snperscr.  videntur.  h)  maguis  perioulis  l.  i)  post  add.  k)  Cialliii- 
rum  superscr.  rognorum.  1)  appetitur  1,  (^m/ suor.  gl.  app.  post  credita  est  scripstra^. 
m)    metropolis    pastore    exturbato    1.  n)    e  corr,  o)  c.  multo  intuitu,  multo 

caritatis  atfectu  (considerandum  corr.)    insisteudum  arbitror  ut  sic  ros   1.  p)  re- 

deat  1.         q)  mensi  1. 

1)     Haec    Rieherus.  Cf.    ooncilium    ad    S.    Rasoluiu    aun.     001. 

c.   1,  SS.  II I,  p.  (3G0,  ubi  eaedeiu  fere  partos  Aruulto  ot  Si^uiuo  archi- 

episcopis    tribuuutur.  2)   Orationes  has    Richerus    tinxisse    putHudus 
cst;   cf.   Keimanu  p.    18. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II.  76 

72.    Responsio^  Marini**  Ronianao^  scdis^  legati '^*  • ''.         948. 

Ad  haec  domnus  Marinus,  sanctae  Romanae  sedis  vica- 
rius:  ^Optime',  inquit,  ^atque  utiliter  frater  ac  coepiscopus 
Rotbertus  rerum  seriem  tenuit.  Etenim  cum  divinas  leges 
humanis  preponendas  ipse  pernoscat,  considerata  tamen 
rerum  fortuna,  regiae*^  dominationis  imperium  ante  dixit 
restaurandum,  ut,  eius  vigore  iirmato,  eiusque  potentia  utiliter 
restituta,  eius  post  liberalitate  ecclesiarum  Dei  honor  conse- 
quenter  *recrescat;  eius  patrociiiio  agente,  virtus  bonis  qui-*p.  604. 
busque  redeat.  Quod  ut  Deo  annuente  fieri  queat,  inprimis** 
audienda  atque  strenuissime  disponenda  videtur  causa  domni 
ac  serenissimi  regis,  si  id  quoque  vestri  iudicii  paciatur 
censura'.     Synodus  dixit:  ^Audiatur'. 

73.    Conquestio^  Ludovici^  regis^  apud  Ottonem  regem^ 
et  sinodum^  regni^. 

Timc  rex  Ludovicus  ab^  Ottonis  regis  latere  surgens, 
stando  conqueri  modestissime  petebat.  At  rogatus  ab  sinodo, 
huiusmodi  residens  efFudit  querelami;  ^Quanto',  inquiens^, 
'Hugonis  instinctu  quantoque  eius  im^Dulsu  conqueri  cogor, 
testis  est  ille,  cuius  gratia  vos  hic  congregatos  paulo  ante 
relatum  est.  Pater  eius,  ut  a  principio  exordiar,  patri  meo 
regnum  invidens,  dum  ei  domi  militiaeque  servitium  deberet, 
regno  illum  immaniter  privavit  et^^  usque  ad  vitae  eius 
suprema'^  ergastulo^  inclusum^^  servavit'\  Me  vero  parvum 
in  fasciculo  farraginis  a  »  meis  ^  dissimulatum,  in  partes  trans- 
marinas  et  prope  in  Rifeos  fugere^  compuHt.  Patre  autem 
extincto^  et  me  in  exilium  deportato,  iste,  cum  reminisceretur 
sui  patris,  ob  insolentiam  interfecti,  regni  curam  suscipere 
formidabat.  Nobis^  itaque  invidens,  Rodulfum'"  promovit. 
Sed  Divinitas  res  ilUus  sicut  et  cetera  determinans,  ei  quando 
voluit  finem  regnandi  dedit.  Dum  item  regnum  vacaret, 
consilio  bonorum  me  a  partibus  peregrinis  exulantem  revo- 
cavit  ac  omnium  conibentia  in  regnum  promovit,  nihil  mihi 
preter  Laudunum  relinquens.  Promotusque  cum  ea  quae  regii 
iuris  videbantur  repetere  niterer,  id  invidissime  ferebat. 
Factus  ergo  latenter  adversarius,  amicos,  si  quos  habebam, 
pecuniis  subvertebat,  inimicos  in  odium  ampKus  incitabat. 
Tandem,  urgente  invidia,  apud  piratas  ^git,  ut  ab  eis  dolo 
caperer;  regnum  in  se  posse  refundi  arbitrans,  si  id  fieri 
contigisset.      Nec  defuit  insidiis  efFectus.      Captus  fui  carce- 

a)    ponsio,    ni,    Ro,    sedis,    ti    ahsc.  b)    vicarii    1.  c)  reg§  corr.    regi^. 

d)  ratu  (?)  di  scrilere  coeptum.        e)  estio,  ci,  regis,  gem  et,  m,  i  absc.        f)  a  1.  O.  r.  1. 
g)  post  add.  h)    et  —  servavit  in  marg.,  ma,  o  inclu,  vavit  absc.  1)  fuge  1. 

k)  capto  1.         1)  del.  et  post  restitutum.         m)  alium   1. 

1)  Cf.  Flodoard.  a.  948,  p.  396.  Aperte  falsa  a  Richero  regi 
obtniduntur. 


76  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

948.  rique*  inancipatus.  llle  vero  me  eripere  simiilans,  ^lilios 
meos  iure  obsidum  dandos  petebat.  At  iis  qui  mihi  fide 
adiuncti  erant  omnes^  dari*^  reclamantibus,  dimisso  uno,  a 
piratis  me  recepit.  lam  libertatem  sperans,  quo  animus  im- 
pelleret  ire  volebam.  Verum  aliter  provenisse  manifestum 
est.  Nam  captum  mox  in  vincula  coniecit'^  ac  annuali 
carceri  mancipavit*^  Unde  cum  a  cognatis  et  amicls  iiieTs^ 
indignantibus  ^  sese  impetendum  adverteret,  libertatem^  spo- 
pondit*^,  si  Laudunum  acciperet'.  Hoc  tantum  claudebar, 
hoc  solo  cum  uxore  et  natis  recipiebar.  Quid  facerem? 
Castro  vitam  preposui.  Pro  castro  libertatem  merui.  Et  en 
*foi.  27'.  omnibus  privatus,  omnium  opem  deposco !  *His  si  dux 
contraire  audeat,  nobis  tantum  singulariter  congrediendum  sit'. 

74.    Oratio  s  Rotberti  s  pro  Ludovico. 

Quibus''  palam  j^romulgatis ,  Rotbertus  metropolitanus 
subinfert :  ^Quoniam',  inquiens,  ^domni  atque  serenissimi  regis 
satis  breviter  ac  dilucide  digestam,  optime,  ut  arbitror,  con- 
questionem  percepimus,  consequens  videtur,  ut  eius  causam, 
in  quantum  fas  est,  determinemus.  Dux  ergo  quia  omnia 
pene  regni  iura  in  sese  transfudit,  eique  viribus  reniti  non 
valemus,  mitius  hoc  attemptandum  arbitror,  ut  qui  Deimi 
non  metuit  et  hominem  non  reveretur,  multa  ratione  mul- 
taque  rerum  consideratione  ad  normani  Deo  iuvante  redu- 
catur.  Igitur  iuxta  patrum  decreta  et  canonum  reguhim 
inprimis  ad  satisfactionem  fraterne  monendus'  est  verbisque 
suasoriis  ad  id  modestissime  revocandus'^  Quod  si  post 
bLandam  revocationis  ammonitionem  resipiscere*  nohierit'", 
omnium  anatheinate  feriatur;  hoc  habentes  presidio,  quod 
iam  a  domno  papa  correctus  sit  iussusque  a  domini  sui 
insectatione  quiescere'. 

75.    Responsio"  Marini"  legati  pro"  eodem. 

Atque  his  donmus  Marinus  subiunxit:  'Reminiscor',  in- 
quiens,  ^dommmi  papam  ante  hunc  annum  anathema  in  reos 
misisse,  qui  hunc  dominum  et  regem  Francorum  insectaban- 
tur;  epistolam  quoque  suasoriam,  ut  ab  eo  non  deticiant, 
bonis  quibusUbet  delegatam,  atque  conquestionem  de  eadem 
re  litteris  expressam  iis  quibus  sanior  mens  orat  delegatam 
fuisse.  Unde  et  o})inor  iustissime  dictum,  eum  ante  a  ])apa 
vocatus  atque  correctus  sit ',  nunc  quoque  caritatis  gratia 
revocandus  est  et  diligentissima  suasione,  ut  a  malis  quiescat, 

a)  per  anniim  ndd.   1.         b)  diios  adJ.  1.         c)  post  add,         il)  oonioit  —  nisin- 
cipat  1.  e)    reditura   1,    corr.   2.  f)    spoudet    —    acoipiat  1.  g)    Or,    bertl 

ahsc.  h)    codex    alio  atramento,  /ortasse    alia    peryit  inanu  (tcwui/iu <«.<•.<).  i)  to- 

candus   1.  k)  revocandcs  1.  1)  rcsiposcere  1.  ni)  tertla  buius  siuodi  dio 

add.   1.  n)   Ko-s,  Ma,   pro   eo  absc. 

1)   SC.   Hiig-o. 


KICIIEIU   IILSTOKIARUM  LIBER   11.  77 

commoncndus ;  ct  post  omnmm  finathematc  dampnandus.  048. 
Et  non  solum  ille,  verum  omncs  qui  ci  in  malis  favere 
faventque.  Scd  lianc  solum  a  nobis  accipiet^  opcm.  Nura- 
quid  vero  ab  alio  quicquam  opis  accipict?  Eius  concpicstio 
in  sua  clausula  opem  omnium  postulat.  8ed  si  a  nobis  ci 
succurrlTur,  a  ^onmo  Ottonc  rege  quid  accipict?  Et  decretalia 
sancta  acclamant,  postquam  tirannis  anathcma  damnationis 
ab  episcopis  iniectum  est,  a  bonis  quoquc  potentibus  vim* 
inferendam^  ut,  si  aecclcsiasticis  *  correctionibus  ad  normam*p.  605. 
redire  nolunt,  saltem  potentium  vchementi  violentia  ad  bonum 
redire  cogantur,  ut  vel  invitis  bona  prestentur'.  4 

76.    Oratio''  Ottonis''  regis  pro  eodem. 

Ad  haec  rex  Otto:  ^Multa',  inquit,  ^sunt,  patres,  bene- 
iicia,  quae  a  vobis^  domno  ac  serenissimo  regi  Ludovico 
utihter  accommodari  valebunt.  Etenim  si  eius  insectatores 
armis  divinis  adoriamini,  consequenter  aut  facili  tumultu 
devicti  labascent,  aut,  si  quid  impetendum  relinquetur,  facilius 
nostris  armis  iniirmabitur.  Vosergo7"mbcnte  domni  papae 
legatOj  vestri  ordinis  instrumenta  *exerite  ac  tanti  regis*foi.  28. 
adversarios  anathematis  gladio  transverberaie.  Contra  quae 
si  cervicem  postea  erigere  audeant  et  dominicis  interdictis 
resistere  non  formidant,  nostrum  exindc  erit,  quibus  com- 
missum  est  in  hac  mundi  parte  sanctam  Dei  aecclesiam 
tueri,  ut  in  tales  arma  sumamus,  huiusmodi  debellemus.  Et 
si  necessitas  adurgeat^  strictis  gladiis  usque  ad  immanissimam 
caedem  perditissimorum  hominum  deseviamus,  habita  in  illos 
iustissimae  indignationis  ^  causa,  quod  ilHcita  aggrediaiitur, 
et  pro  illicitis  ammoniti,  non  corrigantur.  Vos  itaque  tantum 
vestris  insistite.  Et  post  modestiam  vestram  virtus  nostra 
sequetur'. 

77.    Epistola  a  sinodo^  ad  Hugonem<^  delegata^. 

Quibus  dictis,  mox  sinodi  decreto  epistola  descripta  est 
palamque  recitata,  hanc  verborum  seriem  tenens^:  ^Sancta 
sinodus  in  palatio  Angleheim  sub  domnis  atque  orthodoxis 
regibus  Ludovico  et  Ottone  utiliter  habita  Hugoni  duci^. 
Quantis  malis  quantaque  i^ersecutione  vexaveris  illam  s  vene- 
rabilem    Remorum   metropolim,    quanta    quoque    crudelitate 

a)  violentiam  1.  b)  Or,  nis  ahsc.  c)  nobis  1.  d)  dign.  1.         e)  a  si, 

ad  H(ugoneni),  ata  ahsc.         f)  d.  salutem  1.         g)  v.  i.  1. 

1)    sc.  Ludovicus.  2)    p]pistolain    vere   in    hac  synodo  scriptam 

csse,  licet  a  Flodoardo  nientio  eius  nulla  facta  sit,  acta  Leg-um  Tom.  II, 
p.  25.  proposita  testantur;  igitur  eam  a  Richero,  acta  synodi  Laudu- 
nensis  apud  Flodoardum  evolvente,  fictam  esse,  minime  credo.  P.  Sed 
cf.  quae  Poinsognon  et  Diimmler  p.  J  65  n.  monuerunt. 


78  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

948.  debacchatus  sis  in  doininum  tuum  regem,  ora  omnium 
locuntur;  apud  omnes  id^  agitatur.  Quod  quam  sceleratum 
et  quam  pernitiosum  sit,  divinae  atque  humanae  leges  copio- 
sissime  produnt.  Unde  et  tibi  compatientes,  ab  talibus  te 
quiescere  monemus.  Et  ad  dominum  tuum  multa  mansue- 
tudinis  humiHtate  quantotius  reverti  hortamur.  Quod  si 
contempseris,  priusquam  in  diversa  referamm'^,  anathemate 
sine  dubio  te  perstringemus,  donec  aut  satisFacias,  aut  Romam 
apud  domnum  papam  ratiocinaturus  petas.  Cuius  litteris 
iam  bis  monitus  es  et  a  tanto  facinore  prohibitus.  Unde  et 
nos  post  illum  tercio  iam  te  ad  correctionem  revocamus'^. 
Quae  totius  sinodi  auctoritate  roborata,  duci  per  legatos  mox 
directa  est. 

78.    Causa^  Ai'toldi. 

Post  haec  sm^gens  Artoldus  archiepiscopus  ^,  rerum  ordi- 
nem,  sed  et  ipsius  Htis  initium,  quae  agitabatur  inter  sese 
et  Hugonem  sibi  subrogatmii  episcopum,  hiculentissime 
disseruitf  •  *.  Quin  et  epistolam  profert,  nuperrime  a  domno 
papa  sibi  directam,  per  quam  episcopatum  sibi  retinendum 
significabat  ^.  Post  cuius  interpretationem  Sigeboldus  quidam 
predicti  Hugonis  clericus  aliam  mox  epistolam  sinodo  por- 
rexit,  signo^  domni  papae  munitam  et  ab  Urbe  a  sese  dela- 
tam.  Quae  etiam  in  conspectu  episcoporum  recitata  atque 
diligentissime  discussa  est.  In  cuius  textu  id  solum  dicebatur, 
quod  Rodulfiis  Laudunensis  episcopus,  Wido  etiam  Suesso- 
nicus,  necnon  et  Hildegarius  Belvacensis,  ceteri  quoque 
Remensis  dioceseos  episcopi  ad^  sedem  apostolicam  pro 
restitutione  Hugonis^  et  abdicatione  Artoldi  epistolam 
miserint ;  unde  et  domnum  papam  ad  eorum  vota  eorumque 
petitionem  omnia  fieri^  velle.  Post  cuius  recitationem  pre- 
dicti  mox  consurgentes  episcopi,  epistolae  sententiam'^  pcnitus 
confutarunt  ac  calumniarum  iniectorem  hominem  perditissi- 
mum  adclamarunt.  Quibus  cum  contraire'  non  posset, 
quibusdam  maledictis  eos  adortus,  pubHce  de  perfidia  crimi- 
nabatur'". 

79.    Calumniatoris "  episcoporum  reprobatio". 
*foi.  28'.  *Tunc  a  domno  Marino  decernitur,  ut  recitentur  capituhi 

de  calumniatoribus  prolata.     Quibus  mox  lectis,  cum  eahnn- 
niator  reniti  non  posset,  episcoporum  iuditio  diaconatus  quo 

a)  post  add.  b)  fer.  1.  c)  ammonemus  1.  d)  a  Ar  absi:.  e>  litis 

exordium  at(iuo  r.  o.  1.         f)  demonstrat  1.  g)  nomine   1.         h)  epistolum  «d  1. 

i)  II.  epistolara  miserint  1.       k)  epistolam   1.       1)  oouiro  i-orr.  ooutraire.       lu)  ^odtx 
pergit  atramenlo  Jiigriori,  f.   28'.   in  rasura.  u)  Cal,   tor,  ropro  abs<-.. 

1)    Cf.    Artoldi    libollum    synodo    directiiiii,    ap.    Flod.  Hist.    Reiu. 
IV,  35,  LL.  II,  21.  2)  Kieherus   Flodonrduin  lualo  iutelloxisso  vido- 

tur,  qui  do  litterarum  ab  Artoldo   missarum  iuterpretatiouo   loquitur. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II  79 

fungeb»atur  ofticio  privcatur^  et  a  conspectu  sinodi  contume- 948. 
liose  reprobatus  exire  compellitur.  Artoldo  vero  pontificatus 
dignitatem  secundum  canonum  instituta  j^atrumque  decreta 
sinodus  habendam  decernit  atque  corroborat,  eo  quod  nullius 
concilii  rationibus  interesse  refugerit.  Atque  haec  prima 
consessionis  die  constituta  sunt. 

80.  Secunda  vero  die,  post  recitatas  sacrae  auctoritatis 
lectiones  et  domni  Rotberti  allocutionem,  a  venerabili  Marino 
constituitur,  ut,  quoniam  iuxta  sacrae  legis  sententiam  pon- 
tificalis  dignitas  Artoldo  restituta  est,  in  ipsius  pervasorem 
sinodalis  *proferatur  censura.  Recitantur  itaque  decreta  *p.  606. 
canonum  et  sanctorum  instituta  patrum,  Innocentii,  Alexandri, 
Simmachi,  Sixti,  Celestini,  Zosimi,  Leonis,  Bonefacii  aUo- 
rumque  sanctae  Dei  aecclesiae  doctorum  iUustrium.  Quorum 
decretis  unanimiter  anathematizant  atque  ab  totius  aecclesiae 
communione  sequestrant  Hugonem  Remensis  aecclesiae  per- 
vasorem,  donec  resipiscentem  peniteat  ac  pro  facinore  ofFensis 
satisfaciat. 

81.  ReUquis  autem  diebus  decretum  est  de  incestis  et 
ilUcitis  presbiterorum  coniugiis,  de  *  presbiteris  quoque  euka- 
ristiam  indigne  tractantibus,  de  aecclesiis  etiam  a  laicis 
indebite  usurpatis ;  aliaque  nonnulla  ibi  prolata  ^  fuere,  quae 
diUgentissime  investigata  atque  utiliter  diffinita  sunt.  Sicque 
sinodus  sohita  est.  Indicitur  *  •  ^  vero  post  dies  30  iterum 
habenda  Lauduni  in  basiHca  sancti  Vincentii  martiris,  ut 
ibi  exeratur  anathema  in  Hugonem  tirannum. 

82.    Anathema*^  episcoporum  <^   in   ducem  eiusque^  fautjores. 

Quibus  diHgenter  ac  canonice  peractis,  Ludovicus  rex 
ab  Ottone  rege  miHtum  copias  duce  Chonrado  contra  Hu- 
gonem  tirannum  accipit.  Quae  dum  per  dies  40  coHigerentur, 
episcopi  supradicti  tricesima  die  post  peractam  sinodum  in 
basilica  sancti  Vincentii  martiris  apud  Laudunum  sub  rege 
Ludovico  coUecti  sunt^.  Et  iterum  presidente  predicto 
Marino,  post  sacrae  scripturae  paginas,  quae  ibi  recitatae 
et  multa  consideratione  discusse  sunt,  Hugonem  tirannum 
anathemate  damnant  et  a  sancta  aecclesia  pehunt,  nisi  resi- 
piscens  domino  suo  satisfaciat  aut  Romam  pro  sui  absolu- 
tione   apud   domnum  papam   ratiocinaturus   petat.      In    qua 

*)  Ind.  vero  iterum  (deLJ   —  tirannum  in  marg. 

a)  privatus  est  1.         b)  prolatata  c.         c)  A,  episcopo,  ei  ahsc. 

1)  Haec  neque  apud  Flodoardum  neque  in  Actis  leguntur.  2)  Haec 
duVjiae  fidei  Richerus  adiecit.  3)  Quae  sequuntur,  minime  in  synodo 
Laudunensi  sed  in  Treverensi  tractata  sunt,  ut  ex  Flodoardo  patet. 
Hic    episcopos  Lauduni  collectos  Tetbaldum   excommunicasse    tradit. 


80  KICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

948  etiam  slnodo  agitur  de  episcopis,  qui  cum  duce  evocati 
fuere  et  distulerunt  venire,  de  iis  etiam  qui  consecrationi 
Hugonis  episcopi  iam  abdicati  illicite  interfuerunt ',  vel  qui 
ab  ipso  pulso  vel  post  abdicato  contra  fas  videbantur  pro- 
foi.  29  moti.  Damnantur  *itaque^  duo  pseudoepiscopi  ab  Hug-one^ 
ordinati,  Tetbaidus  scilicet  et  Ivo,  quorum  prior  a  pulso 
sacratus  est  Ambianensium  episcopus,  alter  vero  ab  abdicato 
billetensium.  Damnatus  et  Adelelmus  Laudunensis  aecclesiae 
diaconus,  a  Rodulfo  suo  episcopo  ^  insimulatus,  eo  quod 
Tetbaldum  excomnuinicatum  in  aecclesiam  temerarius  intro- 
duxerit.  Hi  enim  in  anteriore  sinodo  cum  duce  iam  evocati^^, 
satisfacere  contempnebant.  Vocatur  vero  Hildegarius  Bel- 
vacensium  episcopus  domni  Marini  et  episcoporum  legatione, 
ut  aut  ad  eos  veniat,  aut  sedem  apostolicam  pro  suo  facinore 
ratiocinaturus  petat,  eo  quod  interfuerit  ordinationi  supra 
iam  dictorum  pseudoepiscoporum.  Vocatur  et  Heribertus, 
Heriberti  tiranni  filius,  ob  mala  quae  aecclesiis  vel  episcopis 
immaniter  inferebat.  Wido  vero  Suessionicus  episcopus, 
cum  a  plurimis  laceraretur,  eo  quod  ipse  Heribertum^  epi- 
scopum  sacrasset,  in  sinodo  reum  sese  contitens  et  multa 
penitentia  reatum  deplorans,  intercedentibus  apud  sinodum 
Artoldo  atque  Rotberto  archiepiscopis,  absolvi  ab  eis  obtinuit. 
Wicfridus  quoque  Morinensis  episcopus,  qui  criminabatur 
interfuisse,  immunis  a  crimine  reperitur.  Affuit  vero  Trans- 
mari  Noviomensis  episcopi  legatus  Silvester^  presbiter,  epi- 
scopum  suum  tanta  vi  febrium  detentum  asserens,  ut  ad 
sinodum  venire  nequiveritj  quod  etiam  in  conspectu  sinodi 
testibus  approbavit.  Post  haec  ^  episcopi  in  sua  referuntur. 
Domnus  vero  IMarinus,  ab  Ottone  rege  per  legatos  rogatus, 
in  partes  Germaniae  secedit  ibique  aecclesiam  Viddensis 
monasterii  dedicat,  et»  hieme  exacta,  Romam  redit.  His*^ 
expletis ,  Rodulfus  Laudunensis  episcopus  uhimo  corporis 
dolore  confectus,  hac*  vita  decedit.  Succedit  ei  vero  trater 
regis  ex  concubina  Rorico,  omni  rerum  scientia  inchtus. 

83.    Rex  cohortes  Mosomum  mittit  et  capit. 

Interea'^-^  exercitu  ex  omni  Belgica  duce  Conrado  apud 
regem  cohecto,  tres  cohortes  rege'  iubente  ^[osonuun  niit- 
tuntur.  Compererat  etenim  Hugonem  abdicatum  ibidom 
rechisum,  muhaque  rei  mihtaris  inopia  eum  liaberi.     Cohortos 

a)  alio  perffit  atramento  et  alia  ut  videtur  manu  (auctoris'f).  b)   pulso  vel  »b- 

dicato    add.    1.  o)    apud    siuoduiu    add.    1.  d)    e.    fuorant    1.  e)    H.  c. 

f)  Atiiuc  hi.s  gostis   1.  g)   et  posthaec  1.  h)  luterea  K.    1.  l"»   ab  hac    l. 

k)  Quibus  gestis  exercitus  —   oolligit  1.  1)  a.   r.   l. 

1)  qni  ordinationi  Hugonis  participes  extiterunt  Floil.  2)  Nonuni 
addidit  Richerus.  vi)    llaeo  ap.  Flodoardiim  synodum  Trevereusom 

antecediint. 


RICHERI  IIISTORIARUM  LIBER  II.  81 

«rgo  oppidum  in'''  ipso  cropusculo  aggressae,  repentina  op-  948. 
pugnatione  circumquaque  infestant.  Instant  quoque  magna- 
nimiter  capere.  Et  quia  revera  milites  paucissimos  armaque 
vix  aliqua  sciebant^  indesinenter  vires  exerunt  armisque 
adurgent.  At  aliis  fatigatis,  alii  intacti  succedunt.  Sicque 
sine  intermissione  paucissimos  numerosi  atterunt.  Oppidani 
vero  assidua  expugnatione  attriti,  die  altera  iam  sole  occiduo 
omnes  cum  domino  ad  deditionem  coguntnr.  In^*  quo  tumultu, 
quo  genere  fugae  nescitur,  Hugo  abdicatus  evadit.  *De*p-607. 
militibus  vero  qui  potiores  videbantur  capiuntur  ac,  oppido 
aliis  deputatis,  regi  deducuntur. 

84.    Rex  Montem  Acutum  capit. 

Rex»  vero  castrum  quod  dicitur  Mons  Acutus,  quod 
etiam  est  Lauduno  contiguum,  cum  exercitu  oppugnabat. 
Et  quia  non  satis  adhuc  murorum  firmamento  claudebatur, 
nec  multitudo  militum  sufficiens  commode  ibi  cohabitare 
poterat,  urgenti  obsidioni  diutius  resistere  oppidani  non 
patiuntur.  Victi  ergo  cedunt  ac  resistere  quiescunt.  Oppido 
itaque  capto,  rex  suos  deputat  et  sic  exercitum  Lauduno 
inducit;  obsidionem  per  loca  commoda  disponit  yiresque 
admodum  ^onfert  <^  •  ^,  *  Saepissime  eminus  ^  decertatuin  est.  *  foi.  29'. 
'Cbmnimus  etiam  dimicatum  novies.  Nullo  vero  prosperioris 
fortunae  successu  regius  impetus  eo  tempore  enituit.  Im- 
minebat  etenim  hiemis  intemperies,  unde  et  bellicae  machinae 
in^  articulo  temporis  fabricari  non  poterant,  sine  quibus 
tanti  montis  eminentia  expugnari  non  potest.  Regis  itaque 
iussu  exercitus  redit^  hieme  transacta  rediturus.  Rex  vero 
Remis  sese  privatum^  recepit. 

85.  Hugo  autem  dux^  episcoporum  anathema  vilipen- 
dens  ac  regi  subdi  contempnens,  cum  multis  Nortmannorum 
copiis  regiam^  urbem  Suessonicam  aggreditur  multaque 
obsidione  premit.  Alios  itaque  adorsus^  gladio  enecat,  alios 
vero  nube  sagittarum  ac  balistarum  loetaliter  sauciat.  Iniec- 
tisque  iaculo  ignibus,  domum  matris  aecclesiae  succendit. 
Claustrumque  canonicorum  ac  partem  civitatis  maiorem  igni- 
bus  solo  tenus  combussit.  Quam  cum  capere  non  posset,  in 
pagum  Remensem,  ubi  rex  tunc  privatus  morabatur,  iter 
truculentus  reflectit^.  Cuius  adventum  ii  qui  ruri  degebant 
audientes,  in  aecclesias  sanctorum  cum  suis  rebus  confugiunt. 
At  tirannus  pauperum  turbis  inmisericors,  eorum  ^  plus  quam 


a)  in  i.  cr,  post  add.      b)  Hugoni  datur  r  acribere  coeptum.     c)  conferre 

<orr.  conferrt.  d)  post  add.  e)  in  a.  t.  in  marg.  f)  e  corr.  g)  m.  tr. 

refertur  1. 

1)    Dux  Conradus   Flod.  2)    Haec  Richerus. 

6 


82  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

560   intra   aecclesias   succendisse  traditurJ.     Et  sic   ad  sua 
refertur. 
S49.  8(>.  Rex  vero  Ludovicus  Gerbergam  reginam  ad  Ottonem^ 

fratrem  suum,  dirigit,  ut*  sibi  copias  acceleret.  Proliciscitur 
itaque  imminente  sollempnitate  pascali  et  Aquisgrani  palatio 
sanctum  pascha  cum  fratre  Ottone^  celebrat.  Conveniunt 
ex  Germania  principes  nonnulli.  Adsunt  ex  Belgica  universi, 
Nec  desunt  legati  Grecorum,  Italorum,  Anglorum  atque 
aliorum  plurimae  legationes  populorum.  Regina  ergo,  cum 
fratre  consilio  habito  et  accepta  ab  eo  auxilii  poUicitatione, 
secura  ad  regem  Ludovicum  redit. 

87.  Ludovicus^  vero  in  tirannum  iratus,  nimio  animi 
fervore  Ottonis  auxilium  prevenire  meditabatur.  Arbitrabatm* 
etenim,  quoniam  in  longa  exercitus  exspectatione  iniuria 
inulta  videretur.  Confert  itaque  cum  patre  meo^  consilium, 
60  quod  eius  esset  miles,  consiliis  commodus,  facundia  simiil 
et  audatia  plurimus.  Unde  et  rex  admodum  ei  consuescebat 
et  apud  eum  sepissime  consultabat.  Dictabat  ergo  pater 
meus  ^  apud  regem  et  paucos  qui  intererant  ordinem  capiendi 
Laudunum  ita.     Primum  sese   observaturum   oportunitatem^ 

Iaiebat,  et  an  loci  habitudo  id  ferret,  an  etiam  cives  in  ob- 
servatione  urbis  cautissimi  haberentur,  diligentissime  explo- 
raturum  sese  memorabat.  Deinde  dicebat,  efiicaciter  se  adeo 
ordinaturum  omnia  et  sic  ad  effectum  utiliter  reducturum, 
ut  nulli  post  sese  quicquam  negotio  inperfecto  supplendum 
relinqueretur. 

88.  Rege  ergo  per  dies  aliquot  Remis*^  demorante, 
Ro[dulfus^]  —  sic  enim  pater  meus^  dicebatur  —  commodi- 
tatem  patrandi  negotii  per  suos  explorabat.  Missisque 
exploratoribus,  comperit  ^«jasones  civium  per  dies  singulos 
exire  ab  urbe  tempore  vespertmo  quinquagenos  aut  sexa- 
genos  et  farraginis  fasciculos  equis  in  urbem  deferre,  capi- 
tibus  ob  solis  ardorem  obvolutis.     Idque  cotidie,  et  tempore 

foi.  30.  eodem.  Quod  cum  ab  observatoribus  patri  meo*^  *reh\tum 
fuisset,  simili  eos  exercitio  posse  falli,  advertit.  Hefert^"  ergo 
sese  ad  regem  et  sic  apud  eum  presentibus  paucissiniis 
concepta  eflfundit: 

89.  'Magnum''",  inquiens,  ^o  rex,  videretur,  si  hoc  neg(>- 
tium  solummodo  armis  viribusque  esset  attemptanduin.    Sod 

*)  in  ipsa  hieme  sibi  copias  mittat,  lieet  ipse  exercitum  collootum 
remiserit,  et  [non  usquo  post  liiemem  rev.  corr.J  et  usijuo  post 
ver  non  reversurum  constituerit  1. 

a)   rego   1.  b)   p.   m.  aliis  erasis.  o)   in  tmirij.  vl)   Uo^.    corr.   Kv>t. 

e)  Contulit  1.         f)  qiiidem  adJ.  1. 

1)  m  Cidmlsciaco  vlco  tani  infra  qitam  circa  aecclesiatn/ere  quadraifintn 
komines  interfecerunt  Flod.  2)  Sequoutirt  solus  Kicherus;  Hliter  FUul. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIHER  II.  88 

quia  pcr  ^  astutiam  eius  principium  utilitas  aggredi  suadet,  949.  I 
prout  mihi  videtur,  cohortes  aliquot  secus  montem  in  abditis 
ponendae  sunt.  Exspectandum  etiam,  qua  tempestate  equos 
educant  agasones  herbatum  potatumque.  Qui  cum  in  suo 
tempore  egressi  fuerint  et  ab  observatoribus  eorum  egressus 
et  numerus  nobis  referetur,  mox  ad  eorum  numerum  lectis- 
simi  iuvenes  *eodem  scemate  eodemque  numero,  capitibus  ut  •  p.  6O8. 
ipsi  pilleatis*',  farraginem  in  equis  ad  portam  deferant,  unde 
paulo  ante  agasones  exierant,  acsi  ipsi  agasones  redeant. 
Qui  cum  altitudine  fasciculorum  aspectum  protegere  possint, 
facili  ingressu  m^bem  penetrabunt.  Et^  ne  quid  impossibile 
a  me  dictum  suspiceris,  eorum  ducem  me^  in  hoc  certamine 
offero.  Animo  tantum  sint  constanti.  Successus  vero  Deo 
volente  prosperabitur.  Si  ergo  tempestivius  cives  insidias 
advertant  bellumque  nobis  paucioribus  inferant,  fixum  nobis 
animo  sit,  aut  portae  ingressum  tantum  tueri,  donec  tubae 
clangore  excitatae  cohortes  nobis  subveniant,  aut  multa  con- 
stantia  in  loco  quem  quisque  possidebit  magnanimiter  emori'. 

90.  Huiusmodi  rerum  dispositio  omnibus-  apta  videtur. 
Observatores  itaque  directi,  agasonum  consuetudinem  eorum- 
que  habitum,  tempus  quoque  et  numerum  promtissime  refe- 
runt.  Ad  eorum  quoque  relatum  cohortes  in  abditis  secus 
montem  dispositae  sunt.  Pro  numero  etiam  agasonum  milites 
cum  patre  meo  iurati^  ad  peragendum  rei  negotium  diriguntur. 
Agasones  itaque  numero  60  sumptis  armis  more  solito  per 
montis  devexa  capitibus  pilleatis  ad  farraginem  descen- 
dunt.  Et  circa  carices  coUigendos^  occupati,  moram  regre- 
diendi  aliquantisper  faciunt.  At  pater^  meus  et  ii  qui 
iurati  cum  eo  erant  vehementi  animo  succedunt.  Factoque 
agmine,  pilleatis  capitibus  more  agasonum  cum  fasciculis 
farraginis  tempestivius  reditum  accelerant,  magnitudine  fasci- 
crJorum  vultus  penitus  abdentes.  Quibus  advenientibus,  porta 
patefacta  est.  Et  indivisi  urbem  penetrant.  Fasciculos 
itaque  abiciunt  et  gladios  educunt.  Tubis  personant 
magnisque  clamoribus  urbem  conturbant.  Urbani  ergo  in- 
sidias  comperientes,  cum  armis  in  hostes  feruntur.  Instant 
omnes,  et  validissime  plurimi  paucos  adurgent.  At  regii 
miHtes  a  leva  quidem  turri,  a  dextra  vero  domibus,  a  tergo 
autem  muro  urbis  protegebantur,  omnem  vim  belli  ante- 
habentes;  unde  et  tutius  congrediebantur.  Nec  ulterius  in 
Iibstes  audebant  progredi ,  ne  adversarii  a  tergo  portam 
pervasam  repeterent,  et  ne  sic  facti  hostium  medii  interirent. 
Instat  itaque  quisque  in  loco  quem  possidet.     Et  iam  nimium 

a)    poat   add.  b)  obvolutis  1-  c)  Atque    eorum  d.  1 ;    corr.  2,  qui  Et  — 

suspiceris  in  raarg.  add.  (id,  bile  a,  um,  ris  absc.)  d)  i.  eliguntur  1.  e)  ad 

latua    vtrhoTUm  Et  c.   c.  colligendos  m  margine  scriptum,  sed  ut  videtur  post  deletum ; 
Unde  etiam.         f)  p.  m.  aliis  erasis. 

6* 


84  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  II. 

949,  omnes  sauciati  pene  deficiebant,  cum  regiae  cohortes  tubis  ^ 
excitatae  ab  abditis  erumpunt  multoque  impetu  iam  prope 
foi.  30'.  victis  subveniunt  portamque  defensam  ingrediuntur  *atque 
urbanos  immani  caede  adoriuntur.  Qui  mox  a  cohortibus 
victi  ac  comprehensi  sunt,  preter  paucos  qui  in  turris  pre 
sidium  sese  receperunt. 

91.  Ludovicus»  ergo  rex  m-be  potitus,  cum  nulla  ex- 
pugnatione  turrim  evincere  posset,  ab  urbe  eam  sechidit, 
obducto  intrinsecus  muro.  Quod  factum  dux  comperiens, 
cum  exercitu  accelerat.  At  nihil  virium  exerere  valens,  non 
sine  merore  ad  sua  redit.  Illud  tantum  fecisse  fertur,  quod 
arci  copias  demiserit. 

92.  Aderat  tempus  quo  rex  copias  ab  Ottone  rege 
prestolabatur.  Adest  ergo  Chonradus  dux  cum  exercitu  ex^ 
tota  Belgica  ab  Ottone  rege  missus.  Ludovicus  vero  rex 
cum  exercitu  de  Belgica  ducis*^  terram  ingreditur.  Primum 
vero  urbem  Silletum  adit.  Ibi  autem  primum  certamen 
habere  volens,  impedimenta  quaeque  ab  m^be  amovet.  Suc- 
cendit  itaque  suburbium  circumquaque  ac  quicquid  extrin- 
secus  exstare  videbatur  in  planiciem  redigit.  Obsidionem 
deputat  urbemque  circumdat.  Gravi  congressu  utrimque 
Himicatum  est.  Utrimque  quam**  phirimi  sauciantur.  Belgae-^ 
vero,  quia  ab  urbanis  nimium  arcobalistis  impetebantur, 
resistere  quiescunt.  Nihil  enim  contra  nisi  tantum  scutorum 
testudine  utebantur.  Unde  et  regio  iussu  ab  ea^  urbe  disce- 
dunt,  non  sohmi  ob  arcobaHstarum  impetum,  verum  etiam 
ob  turrium  phirimarum  iirmamentum. 

93.  Aliorsum^  itaque  iter  retorquent  et  usque  ad  fluvium 
Sequanam  quicquid  ducis  visum  est  per  40  miharia  imma- 
nissime  insectati  sunt.  Sed  cum  fluvius  equitatum  regium 
ulterius  prohiberet,  rex®  gratias  exercitui  reddit  et  secum 
usque  quo  a  se  dividerentur  reducit.  Dux  *  autem  e  vestjo^ 
exercitum  coUectum  in  pagum  Suessonicum  deducit. 

94.  Ubi  cum  in  regem  conaretur,  intervenientibus  epi- 
scopis  Widone  Autisidorense  et  Ansegiso  Trecasino,  iure- 
iurando  utrimqiie  accepto,  sub  pace  sequestra  usque  in  pascha 
ratio  eorum  dilata  est.    Quae  ^  omnia  lulio  mense  *"  gesta  sunt. 

•p.  609.  *95.    Quo*  etiam  temporo  sinodus  Romae  habita  est  in 

basiUca  sancti  Petri  apostoh,  presidente  donmo  Agajpito  papa. 
In  qua  etiam  ipse  domnus  papa  coneiHum  anterioiv  anno 
apud  Angleheim  habitum   coram   episcopis   ItaHao  roboravit 

a)   a    tubis    1.  b)  ex  t.   B.    post   add.  i-)    in    diiois    1.  d)    ju»*.'  <iJ«/, 

e)  dux  1.         f)  Augu8t  temporc  !• 

1)  Sequentia  ex  Flod.  2)  Quae  sequuntur  addit  Rioherus.     .\r- 

cobalistao  hoc  primum  loco  memorantur.  3)  Haee  quoquo  Hiiheru». 
4)  \{[  Flodoardum  redit. 


RICHERI  HISTORIARUM  L1I3ER  II.  86 

et  ab  eis   roborari   constituit.     Hugoncm   quoquc   Galliarum  »49. 
ducem    in    supradicta    sinodo   dampnatum    ipse    etiam    con- 
dempnat,    donec  rcgi  suo  satisfaciat  aut  Romam  veniat  inde 
ratiocinaturus.     Moxquc   anatbema   dcscriptum    et   a   sinodo 
roboratum  episcopis  Galliarum  destinatur. 

96.  Episcopi  1  itaque  Galliarum  anatliemate  moti,  apud  950. 
ducem  colliguntur  et  inde  gravissimc  conqueruntur;  ex 
decretis  patrum  sacrisque  canonibus  duci  demonstrantes, 
neminem  stare  pertinaciter  advcrsus  dominum  suum  debere 
nec  temere  in  euni  quicquam  moliri.  Illud  etiam  promptissime 
monstrant,  secundum  apostolum  regcm  honorificandum ,  ctRomis,  1. 
non  solum  regem,  verum   omnem   potestatem   maiorem  sub- 

iectis  dominari  debere  asserunt.  Preter  haec  quoque  perni- 
ciosissimum  essc,  apostolicum  anatliema  pertinaciter  vilipen- 
dere,  cum  id  sit  gladius  qui  penetrat  *  corpus  usque  ad  *  foi-  'i- 
animam  et  sic  mortificatos  a  regno  beatorum  spirituum 
repellat.  Sibi  etiam  periculo  essC;  memorant,  si  id  quod 
animabus  periculum  ingcrit  neglegentes  non  innotescant. 

97.  Talibus  dux  persuasus,  regi  humiliter  reconciliari 
deposcit  eique  satisfacturum  sese  pollicetur.  Huius  con- 
cordiae  et  pacis  ordinatores  fuere  Chonradus  dux  et  Hugo 
cognomento  Niger,  Adalbero  quoque  atque  Fulbertus  episcopi^. 
Et  die  constituta  rex  et  dux  conveniunt;  ac  secus  fluvium 
Matronam  conlocuti,  principibus  predictis  internuntiis ,  in 
summam  concordiam  benignissime  redierunt.  Et  quanto 
vehementius  ante  in  sese  grassati  fuere,  tanto  amplius  exinde 
amicitia  se  cokiere.  Hugo  itaque  dux  per  manus  et  sacra- 
mentum  regis  efficitur  ac  turrim  Laudunicam  suis  evacuatam 
regi   reddit;    multam   abinde  fidem  se  servaturum  pollicens. 

98.  lussus  ergo  ab  rege,  in  Aquitaniam  exercitum  regi  951. 
parat.  Quo  in  brevi  coUecto,  causis  rerum  exigentibus  ad 
interiores  Burgundiae  partes  rex  secum  exercitum  dirigit^. 
Cum  ergo  in  agro  Matisconensium  castra  figeret,  occurrit  ei 
Karolus  Constantinus ,  Viennae  civitatis  princeps,  eiusque 
efficitur,  fidem  iureiurando  pactus.  Hic  ex  regio  quidem 
genere  natus  erat,  sed  concubinali  stemmate  usque  ad  trita- 
vum  sordebat ,  vir  grandevus  et  multis  bellorum  casibus 
saepissime  attritus,  et^  qui  in  superioribus  piratarum  tumrd- 
tibus  felici  congressu  insignis  multoties  ^  enituit.  Affuit  etiam 
Stephanus  Arvernorum  presul^  ac  regi  sese  commisit.  Nec- 
non  ct  a  Wilelmo  Aquitanorum  principe  legati  industrii 
affuere,  pro  suo  principe  ex  fide  habenda  sacramenta  daturi. 

a)  post  add.         b)  princeps    1. 

1)   Hac  dc    re  nihil   Flodoardus.  2)  Metensis  et  Cameracensis. 

3)  Bed  antequam  eandem  ingrederetur  provinciam  Flod. 


86  RICHERl  HISTORIARUM  LIBER  II. 

^51.  Quibus  postquam  iussa  regalia  data  sunt,  rex  in  urbcm 
Vesontium  1,  quae  est  metropolis  Genaunorum^,  cui  etiam 
in  Alpibus  sitae  Aldis  Dubis  ^  preterfluit,  cum  duce  exer- 
citum  deducit.  Atque  ibi  Letoldus,  eiusdem  m'bis  princeps  ^, 
ad  eius  militiam  sacramento  transit. 

99.  Quibus ''  feliciter  atque  utiliter  habitis,  cum  autumno 
maturante  elementorum  immutatio  fieret,  rex  colerico  vexatus, 
in  acutam  febrem  decidit.  Cum  ergo^  aegritudine  pressus 
militaria  curare  non  posset,  dux  ab  ^  eo*^  iussus  exercitum 
reducit.  Letoldus  vero  princeps  in  ipsa  regis  aegritudine 
iidelissime  atque  humanissime  regi  famulatur.  At  die  cretica 
post  febris  initium  impariter  veniente,  firmiter  ^  et  inrecidive 
convaluit.  Transactisque  diebus  30  ^  post  corporis  repara- 
tionem,  cum  Letoldo  principe  in  Franciam  redit. 

100.  Ef^  cum  iara  Burgundiae  extrema  attingeret,  via- 
torum  relatu  comperit,  quosdam  qui  latrociniis  et  discursio- 
nibus  provinciam  infestabant,  Angelbertum  scilicet  et  Goz- 
bertum,  munitionem  quae  dicebatur  Briona*  exstruxisse,  quo 
etiam  post  flagitiosa  exercitia  sese  recipiebant.  Hanc  igitm' 
rex  aggressus,  obsidione  circumdat;  pugnaque  continua  ac 
fame  atterit;  et  tandem  capit  solotenusque  diruit*.  Latron- 
culos  vero  petente*'  Letoldo'*  sub  sacramento  abire  permittit. 

101.  Inter  haec  cum  rex  in  paitibus  Burgimdiae  adhuc 
detineretur,  Aethgiva^  mater  eius,  regina,  eo  ignorante,  Heri- 
berto  comiti  nupsit,  et  relicta  urbe  Lauduno,  ab  eo  deducta 
est.  Quod  rex  vehementer  indignanss^  redire  maturat  et 
cum  Gerberga  regina  uxore  Laudunum  ingreditur.  Et  a 
matre  auferens  predia  et  aedes  regias,  uxori*»  delegat. 

•foi.  31'.         102.    *Interea  Gerberga  regina  Lauduni   geminos  enixa 

953.  est.    Quorum  aher  Karohis,  *aher  Heinricus  vocatus  est.  At 

T>       fi  1  0  •  • 

'Heim'icus  mox  post'  sacri  baptismatis  perceptionem  in 
albis  decedit.  Karolus  autem  cum*^  naturah  virium  robore 
educatur'^ 

954.  103.  Ludovicus  vero  rex  Remos  rediens,  cum  fluvio 
Axonae  propinquaret,  per  campestria  hipum  preire  conspicit*. 
Quem  equo  emisso  insecutus,  per  devia  exagitat.  Ad  omnes 
ferae  decHnationes  equum  impatiens  obvertebat.  Nec  qui- 
escere  paciebatur,  donec**  equestri  certamine  fugientem  evin- 

a)  e  corr.  in  loco  raso,  b)  Et  mater  scril>ere  coepnttn.  c)  e.  rex  1.  il)  post 
add.  e)  bene  ac  f.  1.  f)  XX  1.  g)  i.  i"um  Oerberga  r.  1.  h)  u.  omnia  1. 
i)  p'  c.         k)  ediuatus   1, 

1)  Hac  de  re  nihil  Flod.  Neque  Vesontii  (BosMiivon)  situm  Kifhorus 
novisse  videtur.  2)   Doubs.  3)  quidam  liurifuudiae  coinea   Fiod. ; 

comes  fuit  etiam  MatisconeDsis.  4)  Brienne  -  le  -  Ohateau.  b)  llaeo 
Flod.,  oui  sua  addit  Rioherus ,  aliis  quao  illo  rotert  praetoriui^kni.^. 
6)  Haec  quoque  Flodoardus. 


RICHERI  IIISTORIARUM  LIBER  III.  87 

<;eret.  Equus  ergo  per  invia  coactus,  cespite  ofFendit  atque*954. 
prolal)itur.  Rex  vero  gravissime  attritus  casu,  et  a  suis 
exceptus,  cuni  multo  omnium  merore*^  Remos  deportatur. 
Infestis  itaque  doloribus  toto  corpore  vexabatur.  Et  post 
diutinam  valitudinem  corruptis  interius  visceribus  ob  humo- 
rum^  superfluitatem ,  elefanciasi  peste  toto  miserabiliter 
corpore  perfunditur.  Qua  diutius  confectus,  anno*^  regni  sui 
18,  a  natu  autem  36  ^,  diem  vitae  clausit  extremum  sepul- Sept.  9. 
tusque  est  in  coenobio  monachorum  sancti  Remigii^,  quod 
'distat  fere  ^  miliario  uno  ab  urbe,  cum  multis  omnium  lamentis. 


INCIPITg  LIBER  III. 

1.  Peractis^  autem  exequiis,  Gerberga*  regina  legatos 
dirigit  fratribus^  suis^,  Ottoni  regi  ac  Brunoni  ex  presule 
duci,  necnon  et  Hugoni  Galliarum  duci,  petens  per  eos, 
Lotharium  filium  suum  in  regnum  patri  defuncto  succedere^. 
Adveniunt  itaque  ab  Ottone  rege'^  omnes  ex  Belgica  duce 
Brunone  principes,  sed  et  ex  Germania  aliqui.  Adest  etiam 
Hugo  Galliarum  dux.  Conveniunt  quoque  Burgundiae  et 
Aquitaniae  simulque  et  Gothiae  principes.  Episcopi  etiam 
e  diversis  regionum  urbibus  conveniunt.  Atque  hi  omnes  in 
Tirbem  Remorum  apud  Gerbergam  reginam  pari  voto  collecti 
sunt.  Omnium  iit  consensus.  Omnibus  animo  inest,  Lotha- 
rium  patri  defuncto  succedere. 

2.  Universorum  itaque  consensu  a  domno  Artoldo  Re- 
morum  metropolitano,  favente  Brunone  eius  avunculo  prin- 
cipibusque  diversarum  gentium  laudantibus,  Lotharius  duo- 
dennis'  rex  creatur  in  basilica  sancti  Remigii'";  ubi  pater 
suus  tumulatus  cum  aliis  regibus  sepultis  quiescebat. 
Creatusque  rex,  a  matre  Gerberga  simulque  et  principibus 
Laudunum",  ubi  ex  antiquo  regia  esse  sedes  dinoscitur, 
cum  ^  magna  rerum  ambitione  inclitus  deducitur.  Dux  con- 
tinue  ei  individuus  assidet.  Et  ad  multam  regis  benivolentiam 
animum  intendens,  postquam  principes  in  sua  discessere, 
privatis  cum  rege  colloquiis  coutebatur.  Et  ut  suae  fidelitatis 
virtutem  penitus  demonstraret,  regem  eiusque  matrem  suas 
urbes  et  oppida  in  tota  Neustria  visere  petit  obtinetque. 

3.  Deducitur  ergo   a  duce   rex   cum  matre  regina  per955. 
Neustriam  ac  ab  eo  decentissime  excipitur  Parisii,  Aurelianis, 

a)    et  1.  b)    luctu  1.  c)    huraorem  1.  d)    anno  —  XXXVI  in  marg. 

e)  R.  c.        f)  post  add.        g)  haec  in  marg.  post  add.        h)  P.   a.  e.  add.  2.        i)  G. 
vero  r.   1.  k)   r.  Belgici  pr.   1.  1)  post  add.  in  loco  vacuo  relicio.         m)  R.  c. 

n)  laudum  c.  o)     ddetum  sed  postea  restitutum   videtur. 

1)  Sed  c.  4.  quindennem  eum  regnum  accepisse  dixit.         2)  Flo- 
doardi  narrationem  valde  ampliavit. 


88  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

955.  Carnoti,  Turonis,  Bleso  aliisque  quam  plurimis  Neustriae 
urbibus  oppidisque  K  Inde  quoque  cum  exereitu  in  Aqui- 
taniam  feruntur.  Et  premissis  legatis,  cum  Wilelmus  prin- 
ceps  occurrere^  nollet,  Pictavim  adoriuntur,  principem  ibi 
esse  rati.  Cum  ergo  exercitus  vehementissime  urbem  atte- 
reret  et  diutissime  pugnam  urbanis  inferret,  a  quibusdam 
regiis  castrum  sanctae  Radegundis  urbi  contiguum  clande&tina 
irreptione  captum  atque  succensum  est.  Comperto  vero 
principem  non  adesse,  tandem  post  duorum  mensium  dies, 
victus  indigentia   exercitu   fatigato,   ab  obsidione  disceditur. 

4.  Wilelmus  vero  Arverniae  fines  perlustrans,  quae  est 
Aquitaniae  pars,  ab  oppidis  milites  educebat,  ad  pugnam 
exercitum  colligens.    CoUectoque,  in  regem  fertiir.    Quo  rex^ 

•  foi.  32.  comperto,  *  duce  favente  exercitum  in  hostem  reducit^  Signis- 
que  infestis  congreditur.  Acerrime  dimicatum  est,  nonnullis 
utrimque  fusis.  Sed  regio  equitatu*^  prevalente,  Aquitanos 
fuga  exagitat.  Regiae  vero  acies  promtissime  insecuntur. 
In  qua  fuga  nonnulli  Aquitanorum  interfecti,  pkirimi  autem 
capti  fuerunt.  Wilelmus  vero  devia  secutus,  cum  duobus^ 
vix  per  abrupta  profugit. 

5.  Rex^  ergo^  prospero  belli  successu  insignis,  acies^ 
iterum  Pictavis  inferri  iubet*^.  Arbitrabatur  etenim,  urbem 
tunc  facillime  capi  posse,  cum  exercitus  recentis  belli  animo- 
sitate  adhuc^  fei^veat  et  urbani  multo  detineantur  metu  ob 
principis  sui  fugam  eiusque  miUtum  infelicem  eventum.  Dux 
itaque  regis  magnanimitatem  multo  favore  excipiens,  exer- 
citum,  licet  fatigatum,   et?   tamen  sua  benignitate   captum^ 

•p.  Gii.urbi  reducit.  *Urbani  vero  belli  casu  exanimes  vitam  depo- 
scunt  et  pro  urbis  illesione^'  supplicant.  Cum  autem  exer- 
citus  urbem  vi  vellet  irrumpere  et  spolia  asportare,  dux, 
habita  apud  eos  dissuasione,  intactam  rege  iubente  reliquit. 
Rex  autem  ab  urbanis  obsides  quot  vult  capit.  Sicque  duee 
interveniente ,  urbs  ab  exercitu^  Hberata  est.  Et  sub  pace 
sequestra  obsidio   solvitur.     Prosperaque  rerum  fortuna   rex 

956.  cum  duce  et  exercitu  Laudunum  repetit.  Dux  vero  Parisii 
receptus,  in  egritudinem  decidit,  qua  niniiuni  aftectus,  vitao 
finem  accepit-*.  SepuUusque  est  in  basilica  sancti  Dionisii 
martiris. 

a)    occurre  c.  l))    cum  duce  niU.  1.  c)    exeroitu  1.  d)    tam  acW.   1. 

e)  exercitura   1.  f)  infert  1.  g)  post  adJ.  h)  salute  1.  i)  a  {j>os(  aUJ  \ 

predouibus  1. 

1)  Haec  Richerus  addidit.         2)  cum  paueis  Flod.         3)  Hao  do 
re  nihil  Flod.         4)  Mortem  Hugonis  breviter  inemorat  Flod, 


RICHERI  IIISTORIARUM  LI13ER  III.  89 

6.  Interea  Ottone  rege  Bulizlao  Sarmatarum  regi  bellum  956. 
inferente  \  Ragenerus  quidam,  quem  Otto  rex  ob  custodiam 

in  Belgiea  dimiserat,  multa  quae  illicita  erant  presumebat. 
Inter  quae  aedes  regias  et  predia  regalia  Gerbergae  reginae, 
quae  in  Belgica  erant,  tirannica  temeritate  ^  pervadit.  Regina 
vero  apud  suos  de  repetendis  prediis  et  aedibus  regiis  pri- 
vatim  consultare  non  distulit. 

7.  Inter  quos  cuni  pater*^  meus  huius  rei  dispositioni 
videretur  idoneus,  ?b  eo  id  summopere  ordinandum  petebatur. 
Quod  etiam  ipse  disponendum  suscipiens:  'Sinite',  inquit, 
^per  dies  aliquot  me  istud  explorare.  Et  si  quidem  nostris 
viribus  id  par  fuerit,  procul  dubio  per  hoc  temporis  inter- 
valhim  contemplabimur.  Ad  aha  interim  vos  ipsos  conferte. 
Illud  tantum  a  vobis*^  expediatur,  ut,  si  a  Deo  nobis  rei 
gerendae  oportunitas  conferatur,  apud  vos  nulla  mora 
attemptandi '^   opus  habeatur'.     Sic  quoque  a  sese  soluti  sunt. 

8.  Pater  meus  itaque  ad  oppidum  predicti^  Rageneri^ 
quod  dicitur  Mons^  Castrati-loci^,  ubi  etiam  uxor  eius  cum 
duobus  fiHis  parvis  morabatur,  quosdam  suorum,  quos  ipse 
in  militaribus  instruxerat,  dirigit,  qui  s  loci  habitudinem  mili- 
tumque  numerum,  rerum  etiam  fortunam  ac  famulorum 
exitum  vigilumque  dihgentiam  cautissime  considerent.  Pro- 
cedunt  itaque  duo  tantum  in  habitu  paupertino  ac  usque 
ad  oppidi  portam  deveniunt.  Exstruebantur  tunc  muri  per 
loca  potioribus  aediliciis.  Unde  et  lapidum  caementique 
portitores  saepe  per  portam  egrediebantur  regrediebanturque 
presente  qui^  operi  presidebat.  Adsunt  exploratores  et 
ad  comportandum  lapides  offerunt  sese.  Deputantur  operi. 
Daturque  eis  cHtellaria  sporta.  Comportant  itaque  caemen- 
tum  ac  lapideSj  ac  nummos  singulos  singuli  in  dies  acci- 
piunt.     Ante   dominam   etiam  cum   latomis   et   caementariis 

bis  cibati  sunt,  *  curiose  omnia  contemplantes.  Dominae  *  foi.  32' 
etiam  cubiculum  eiusque  natorum  diverticulum,  sed  et  famu- 
lorum  egressum  et  regressum  actionumque  tempestatem,  ubi 
etiam  oppidum  insidiis  magis  pateat,  multa  consideratione 
pernotant.  Et  diebus  quatuor  consumtis,  dies  imminebat* 
dominica.  Sicque  accepta  laboris  mercede'^,  ab  opere  soluti 
sunt.  Redeunt  igitur,  omnibus  exploratis,  ac  patri  meo  taha 
referunt. 

a)  crudelitate  1.  b)  p.  m.  iam  prima  manu  hic  et  in  sequentibus.  c)  apud 
V08  1.  d)  perficien  scribere  coeptum.  e)  post  add.  f)  monsl,  errore  auctoris, 
qui    alia    scribere    voluit.  g)    q.    diligentissime    considerent  1.  h)    p.    eorum 

custode  1.         i)  aderat  1.         k)  operis  precio  1. 

1)  Flodoardum  raale  interpretatus  est,  qui  a.  955.  de  bello  contra 
Ungarios  ab  Ottone  cum  Burislao  gesto  refert.  2)  Mons  Castriloci, 
Mons,  Hannoniae  caput,  intelligi  videtur.  Sed  Flod.  muniiionem  quan- 
dam  super  Charum  Jiuvium  cura  Ragenarii  infantibus  captam  narrat. 


90  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

956.  9.  Ille  in  multa  spe  omnia  ponens^,  regina  conscia, 
cum  duabus  cobortibus  oppidum  adit  ac,  ducentibus  iis  quos 
premiserat,  per  locum  competentem  nocturnus  ingreditur^ 
Portas  et  exitus  omnes  pervadit  ac  custodes,  ne  quis  efFugiat, 
deputat.  Ipse  ad  cubiculum  dominae  ferventissimus  tendit. 
Eumque  ingressus,  matrem  cum  duobus  natis  comprebendit. 
Abi  vero  ornamentis  asportandis  insistebant.  Comprehendit*' 
et  milites  oppidumque  succendit  Quo  combusto,  cum 
domina  et  natis  militibusque  comprehensis  ad  reginam  Ger- 
bergam  reversus  est. 

10.  Quod  Ragenerus  comperiens,  tanta  necessitate  ductus, 
Brunonem,  fratrem  reginae,  postulat,  ut  mature  colloquium 
quo  iubeat  regina  constituatur,  ubi  ipse  uxorem  et  natos 
recipiat  et  regina  aedes  et  predia  resumat.  Quod  etiam 
statuto  tempore  factum  est.  Nam  habitis  utrimque  rationibus, 
rcOTa  a  tiranno  predia  recepit,  et  ipse  uxorem  et  natos 
muitesque  reduxif^ ^ 

959.  11.    His  ita  gestis,  Rotbertus  Trecarum   princeps,  Heri- 

berti  tiranni  iihus,  Hugonis  vero  abdicati  frater,  Lothario 
regi  ^  iniuriam  hac  arte  molitus  est.  Castrum  ^  regium  quod 
Divion  dicitur,  secus  Oscaram  torrentem  conditum^,  multa 
cupiditate  sitiebat,  eo  quod  per  eum,  si  id  habere  posset, 
optimam  Burgundiae  partem  ad  suum  ius  transire  posse 
arbitrabatur.  Illum  itaque  qui  castro  preesse  videbatur  de 
p.  612.  transfugio  ad  sese  *per  legatos  alloquitur,  phirima  spondens 
et  maiora  sub  iureiurando  poUicens.  Apud  regem  quoque  mul- 
tam  rerum  inopiam  asserens,  apud  sese  vero  sufticientes 
opes,  oppida  nonnulla  aliaque  desiderabilium  insignia  vehe- 
mentissime  protestans.  Tunc  iuvenis  rerum  cupidine  captus, 
pro  transfugio  mercedem  quaerit.  At  ilH  mercedis  nomen 
edicunt.  Ille  vero  ex  promissis  iusiurandum  postulat  capitque. 
Et  tempore  congruo  tirannum  cum  muUa  miUtum  manu 
intra  oppidum  excipit,  ac  sese  ei  committens,  lidem  pro 
militia  accommodat.  Perv^aso  autem  oppido,  regii  mihtes 
contumeHose  pelhmtur.     Deputantur  vero  ibi  mihtes  tiranni. 

12.  Perlata*^  sunt  haec  ad  regem.  Rex  vero  Brunoni 
avunculo  legatos  dirigit,  copias  ab  eo  postuLins.  Nec  moratur 
Brunos  et  cum  duobus  mihbus  armatorum  ex  Belgica  ter- 
ram'*  tiranni  occupat   urbemque    Trecasinam   obsidiouo    eir- 

a)  post  adJ.         b)   Coiuprehonduntur  1.  c)  hic,  sijfno  indicante,  aliqua  detsst 

videntur.         d)   regio   1.  e)  sltum   1.         f)  in  loco  raso.        g)  B.  c.  h)   iu  t.    1. 

1)  Similia  Flod.  a.  949.  de  Lauduno  capto  refert.  2)   VUnnxm 

annoriim  historia  praotermisaa  est,  quam  iii  folio  assuti»  auppletam  tuisse, 
verisimile  est  3)  Divioiiis  expug;nationem  bis  narrat   Flod.   a.  9vM>. 

et  960,  hoe  anno  urbem  dolo  oaptam  roferens. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III.  91 

cumdat".      Rex    vero    cum    matre    erepto   castro   exercitum  959. 
inducit.      Cum    ergo    duplici    exercitu    tirannus    urgeretur,  oco. 
c^dit  et  ab   rege  indulgentiam  petit.      Coactusque    obsides 
et  sacramenta  dat.     Et   insuper   oppidi   proditorem  *  victus 
tradit.     Qui    mox,    prolata    ab   rege   sententia,    ante    oppidi 
portam  coram  patre  decollatur. 

13.  *Rex^  vero  oppido  potitus  cum  matre  Laudunum  *  foi.  33. 
redit.  Huc  ex  diversis  regionibus  ad  regem  principes  con-  oei. 
fluunt.  Adsunt  quoque  ducis  defuncti  iilii  duo,  Hugo  et 
Otto^,  qui  etiam  regi  fidelem  militiam  per  iusiurandum 
coram  omnibus  spondent.  Quorum  benignitati  rex  non 
imparem  liberalitatem  demonstrans,  Hugonem  pro  patre 
ducem  facit  et  insuper  terram  Pictavorum  eius  principatui 
adicit;  Ottonem  vero  Burgundia  donat. 

14.  In  qua  rerum  distributione  cum  domnus  ac  reve- 
rendus  Artoldus  metropolitanus  admodum  in  die  laborasset 
«t  pre  solis*'  fervore  toto  corpore  sudasset,  cum  vestem 
abiceret,  per  poros  calore  apertos  frigus  autumnale  ^  irrepsit. 
Natoque  ex^  interno  frigdore  epatis  morbo,  nimiis  doloribus 
confectus,  pridie  Kal.  Octob.  *,  a  suo  presulatu  anno  ®  20,  nov.  30. 
diem  vitae  clausit  extremum. 

15.  Cuius  peractis  exsequiis,  Hugo  nuperrime  dux962. 
Francorum  ab  rege  factus,  regem  suppliciter  adit,  petitque, 
pontificalem  dignitatem  ei  ^  restitui,  eo  quod  ipse  ante  Artol- 
dum  ipsam  adeptus  fuerit,  et  non  suo  facinore,  sed  Rodulfi 
regis  invidia  Artoldum  ei  superductum  memorat^  Persistebat 
itaque,  ut  redderetur.  Et  statim  decreto^  regio  sinodus 
episcoporum  post  dies  40  habenda  indicitur. 

16.  CoUigitur  ergo  consummatis  diebus  in  pago  Meldensi 
secus  fluvium  Matronam,  in  vico  qui  '^  vocatur . . .,  ex  Remensi 
ac  Senonensi  provinciis  sinodus  13  episcoporum ,  preside 
Senonense  pontifice.  Inter  quos  etiam  fautores  aliqui  pro 
parte  Hugonis  videbantur,  et  maxime  illi  qui  duci  con- 
suescebant,  utpote'-^  Aurelianensis  et  Parisiacus,  Silletensis 
quoque.  Atque  hi  publice  consultabant.  Renitentibus  autem 
Roricone    Laudunensi   et    Gibuino'^   Catalaunico^    episcopis, 

a)  haec  pagina  et  pars  sequentis  in  rasura  scriptae.  b)    aestatis  1.  c)    fri- 

goris  1.  d)  ex  i.  f.  ep.  in  marg  e)  ann.  c.  f)  memorabat  1.  g)  iussu  1. 
h)  cui  vocabulum  1.  Spatium  nomini  omisso  non  vacut.  i)  ut  1.  k)  Gu- 
buino  hoc  loco  c         1)  talauijico  corr,  Catal. 

1)  Haec  Flod.  a.  959,  reliqua  a.  960.         2)  Odelrici  comitis   filium 
indicat  Flod.         3)  Haec  a  FJodoardo  mox  post  Divionis  expug-nationem 
ponuntur.        4)  Ita  etiam  Flod.         5)  Error  auctoris;  Hugo,  Heriberti     ji 
filius,   archiepiscopatum  Remensem    invaserat;    et   recte    infra    cap.   17.     I 
Rotbertua  frater  eius  vocatur.     Ceterum  Flodoardum  sequitur.        6)  Hi 
a  Flodoardo  non  nominantur. 


92  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

962.  et  vehementissime  asserentibus,   quod  a  multitudine  episco- 
porum   excommunicatus ,    a  minore    eorum   numero   absolvl^ 
non  posset,  relinquitur  ratio   difFerenda  usque  ad  interroga- 
tionem  papae  Romani. 

17.  Nec  multo  post  et  legatio  dirigitur  in  Gallias  a 
domno  lohanne  papa,  qui  iam  succedebat  Octoviano^,  domni 
Agapiti^  successorii;  asserens,  predictum  Hugonem  abdi- 
catum,  tam  sinodo  Romana,  quam  Papiae  nuperrime  habita  ^^ 
ab  episcopis  Italiae  anathematizatum,  nisi  ab  iis  quae  illicite 
repetebat  quiesceret.  Qua  legatione  omnibus  intimata,  quae- 
rimoniae  ratio  pessumdata  est.  Hugo^  itaque  a  fratre  suo 
Rotberto  receptus ,  nimia  anxietate  intra  dies  paucissimos 
Meldi  defunctus  est. 

18.  Bruno  itaque  metropolitanus  et  dux  cuidam  ex 
coUegio  canonicorum  Mettensium  nomine  Odelrico  apud 
regem  presulatum  quaerebat.  Quod  cum  obtinuisset,  coram 
adesse  facit.  Qui  vir  memorabilis,  cum  esset  divitiis  et 
nobilitate  litterarumque  scientia  adeo  clarus,  an  rege  largiente 
episcopatum  suscipere  audeat,  sciscitatur  ^.  Etenim  tunc 
expetebatur  a  quodam  inustri,  cui  a  duce  auxihum  ferebatur. 
At  ille,  utpote  vir  magnanimus,  si  rex  largiatur,  sese  contra 
omnes  et  suscepturum  et  defensurum,  respondit.  Quod  etiam 
multam  sibi  ducis  invidiam  comparavit. 

p.  613.  *19.    Ordinatur*  itaque   in^  basilica   sancti  Remigii  ab 

episcopis  Remensis  metropolis  diocesaneis,  Widone  scilicet 
Suessonico,  Roricone  Laudunensi,  Gibuino  Catalaunico,  Ha- 
dulfo   Noviomensi^    atque  Wicfrido  Virdunensi.     Factusque 

963.  presul,  mox  tirannos  qui  suae  aecclesiae  res  pervaserant, 
ut  ad  satisfaciendum  redeant,  iure  aecclesiastico  advocat. 
Atque®  inde  per  tres  dierum  quadragenas  concessit  esse 
consulendum. 

964.  20.  Evokito*"  vero  tempore,  Tetbaldum  Turonicum*  cuni 
aliis  rerum  aecclesiasticarum  pervasoribus  anathemate  damnat. 
Post  non  multos  autem  dies  penitentia  ducti,  ad  presulem 
satisfacturi  -  redeunt    atque    res    pervasas    legah'ter    reddunt. 

965.Recipit  itaque  domnus  presul  ab  Heriberto  quidem  Sparna- 
cum*  vicum  populosum  acs  opulentum,  ab  Tetbaldo  voi*i> 
castrum  Codiciacum',  eosque  **  a  vinculo  anathematis  absolvit. 

a)  ita  c  b)    A.  papae  1.  c)    a  et  Uomi3  scribere  coeptum.  d)    aliistiue 

nonnuliis  pergit   1.  e)   Ac   1.  f)   quae  iequuntur  —   aunectit  (f.  21)  fosteriQn 

tempore  in  loco  raso  addita  videntur.         g)   at   1. 

1)  Tunc  lohannes  XII.  adhuc  sedem  pontiticalem  teuebat.  21  De 
qua  cf.  Ballerinos ,  Ratherii  Op.  p.  CXI.  3)  Haec  apud  Flodoarduin 
frustra  quaeras.  4)   C.   19.   20.    Sed  verba  lievtensis  metropolls   inse- 

ruit  minus  recte,  cum   Wicfridus   Virdunensis  Troverensi  subiectu»   esset 
archiepiscopatui.      6)  Carnotensis  comes  fuit.        6)  Epernay.       7)Couev 
8)  quemque  (i.  o.  Tetbaldum)  Flod. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III.  98 

*Et  Tetbaldi  quidein  tilio,    qui   sese   sibi  commiserat  milita-*foi.  33'. 
turum,  castrum  sub  conditione  servandae  ^  fidelitatis  concedit.  965. 

21.  Quo  etiam  tempore  Arnulfus  Morinorum  princeps 
hac  vita  decessit.  Cuius  terram  Lotharius  rex  ingressus, 
filio  defuncti  liberaliter  reddit  eumque  cum  militibus  iure 
sacramentorum  sibi  annectit^-*. 

22.  Huic^  quoque  regalis  nobilitatis^  vir  Adalbero  ex969. 
Mettensium  similiter  collegio  strenue^  ac  feliciter  successit. 
Qui  quanto  suis  profuerit  et  quanta  ab  aemulis  plus  iusto 
passus  sit,  opere  sequenti  declarabitur.  Hic  in  initio  post 
sui  promotionem  structuris  aecclesiae  suae  plurimum  studuit. 
Fornices  enim,  qui  ab  aecclesiae  introitu  per  quartam  pene 
totius  basilicae^  partem  eminenti  structura  distendebantur  ®, 
penitus  diruit*.  Unde  et  ampliore  receptaculo  et  digniore^ 
scemate  tota  aecclesia  decorata  est.  Corpus  quoque  sancti 
Kalisti  papae  et  martiris  debito  honore  in  ipso*  aecclesiae 
ingressu,  loco  scilicet  editiore^,  collocavit.  Ibique  altare 
dedicans,  oratorium  fundendis  Deo  precibus  commodissimum 
aptavit.  Altare  precipuum  crucibus  aureis  insigniens,  can-  .ut.;. -  -^:. 
cellis  utrimque  radiantibus  obvelavit.  . 

23.  Preter  haec  etiam   altare  gestatorium   non  viliori  ^  m  c^<wk' 
opere  effinxit.     Super   quod   sacerdote   apud  Deum   agente, 
aderant  quatuor   euangelistarum   expressae   auro  et   argento 
imagines,    singulae    in    singuHs    angulis    stantes.      Quarum 
uniuscuiusque    alae    extensae    duo    latera   altaris    usque    ad 
medium  obvelabant'.    Facies  vero  agno  inmaculato  conversas  ^ 
intendebant.     In  quo  etiam  ferculum  Salomonis  imitari  vide-  cf.Cant.  3,9.  IfM^ 
batur.     Fecit  quoque  candelabrum  septifidum.     In  quo  cum 
septem  ab   uno   surgerent;  illud   significare  videbatur,   quodcf.  1.  cor. 
ab   uno    Spiritu    septem    gratiarum    dona    dividantur.      Nec  \^'^—^^\      , 
minus  et  arcam  opere   eleganti*^  decoravit.     In  qua  yirgam  cf.Hebr!9,4. 
et  manna^,    id    est    sanctorum    reliquias,    operuit.     Coronas 
quoque  non  minima  inpensa  fabrefactas   in  aecclesiae  decus 
suspendit.     Quam  fenestris   diversas   continentibus   historias 
dilucidatam  campanis  mugientibus  acsi  tonantem  dedit. 

24.  Canonicos  etiam,  qui  in  propriis  hospiciis  degentes 
tantum  sua  curabant,  iure'"  communitatis  vivere  instruxit. 
Unde  et  claustrum  monasterio  addidit,   in  quo  die  morantes 

a)   post  add.  b)    quatuor    lineis    erasis    iamque    vacuis,    prosequitur    primaeva 

^criptura.         c)  superscr.  sed    del.  utiliter.  d)  oratorii  1.  e)    distendebatur  c. 

f)  honoratiore  1.         g)    eminentiore  1.         h)    minori  1.  i)  vel.  1.        k)  argento 

auroque  add.  1.         1)  m.  reclusit  1,  ubi  id  est  in  marg.         m)  c.  i.  1. 

1)  Hic  Flodoardi  Annalibus  deficientibus,  reliqua  auctor  proprio 
marte  conscripsit.  2)  Odelrico,  cuius  in  loco  iam  eraso  mentionera 
fecisse    videtur  auctor.  3)  Filius  Godefridi  Arduennensium    comitis. 

4)  Cf.  App.  Flod.,  SS.  III,  p.  407. 


94  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

969.  coliabitarent,  necnon  et  dormitorium,  ubi  noctu  in  silentio 
quiescerent,  refectorium  quoque,  ubi  de  communi  considentes 
reficerentur.  Legesque  ascripsit,  ut  orationis  tempore  in 
ecclesia  nihil  nisi  signo  peterent,  preter  quod*  necessitatis 
afFerret  inpulsio;  cibum  una  taciturni^  caperent;  post  pran- 
dium  in  gratiarum  actione  laudes  Deo  decantarent;  com- 
►^v.-i  /jx/wvi^'  pletorio  vero  expleto,  silentium  usque  laudes  matutinas 
"^  nuUatenus  violarent;   iam    horoscopo   pulsante   excitati^,   ad 

laudes  persolvendas  sese  prevenire  contenderent.  Ante  horam 
diei  primam  libertas^  egrediendi  a  claustro  nemini  concessa 
erat,  preter  hos  qui  curis  eorum  insistebant.  Et  ne  quis 
per  ignorantiam  quicquam  faciendum  relinqueret,  sancti 
Augustini  instituta  patrumque  decreta  cotidie  eis  recitanda 
indixit. 

25.  Monachorum  quoque  mores  quanta  dilectione  et 
industria  correxit  atque  a  seculi  habitu  distinxit,  sat  dicere 
non  est.  Non  solum  enim  religionis  dignitate  eos  insignes 
apparere  studuit,  verum  etiam  bonis  exterioribus  augmen- 
•p.  614.  tatos  nuUo  modo  *minui  prudens  adegit.  Quos  cum  multo 
coleret  amore,  precipua  tamen  beati  Remigii  Francorura 
patroni  monachos  caritate  extoUebat;  unde  et  eorum  res 
972?.  stabiliri^  in  posterum  cupiens,  Romam  concessit.  Et  utpote 
vir  nobilis  et  strenuus  et  fama  celibis  vitae  omnibus  clarus, 
a  beatae  memoriae  lohanne  papa  cimi  multa  reverentia 
exceptus  est.  A  quo  etiam  post  mutua  colloquia  iussus,  in 
die  nataHtia  Domini,  12  procedentibus  episcopis,  missarum 
soUempnia  celebravit.  In  tanta  eius  gratia  habitus,  ut  ab  eo 
rogaretur  petere,  si  quid  optaret. 

26.    Quod  metropoUtaf  Adalbero  de^  rebus*^  sancti  Remigii  a 
papa*  lohanne  privilegium^  iieri  petit^ 

Tunc  vir  memorabilis  sic  exorsus:  'Quoniam',  inquit, 
'pater  sanctissime,  multa  caritate  liHum  complexus  ad  te 
ampHus^  attraxisti,  quod  tibi  oneiosum  sit,  petendum  non 
arbitror.  Novi  enim,  quod  diHgens  pater  interdum  HHo  gra- 
vari  gaudeat.  Sed  iUud  petere  me  proposui,  quod  et'*  tanto 
patri  onerosum  non  Hat  et  petenti  satis  commodi  comparet. 
•foi.  34.  Est  mihi  in  GaHiis  monachorum  *coenobium*^,  non  k>ngo  ab 
urbe  Remorum  situm.  Ubi  etiam  beati  Reniigii  Franconim 
patroni  corpus  sanctissimum  decentissime  quiescit,  cui  etiani 
nonor  exhibetur'  debitus.  Cuius  res  in  postorum  stabiHri 
firmiter  quaerens,  vestrae  auctoritatis  privik^gio  contirniari 
inprcsentiarum  deposco,  terras  videHcet  cultas  atquo  inoultas, 

a)  post  adit.         h)  silendo  1.         c)  h.  cxcitante  1.         d)  uemlui  1.  l.         v)  sta- 
bilitau  1.  f)    opolita,  ile  robus,  pa,  ogiuut,  tit  ttbjtc.  g)  ad  te  ».  »d  te   1. 

h)  in  alia  charta  alio  atramento  penjit,  iuanu  /ortaifde  alitna.  i)  servfttur   l. 

# 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III.  95 

silvas  et  pcascua,  vineas  ac  pomeria^,  torrentes  et  sta^na.  972. 
Castri  quoque  illorum^  munitatem  villarumque  liberalem 
intra  et  extra  potestatem ,  tandem  etiam  res  omnes  mobiles 
atque  inmobiles  vestri  apostolatus  dignitas  solidet  atque  con- 
firmet.  Abbatiam  quoque  sancti  Timothei  martiris,  quae 
nostri  iuris  esse  videtur,  sub  vestri  presentia  horumque  epi- 
scoporum  testimonio  eis  concedo,  ut  inde  pauperibus  admini- 
stretur  et  memoria  nostri  servis  Dei  in  coenobio  habeatur. 
Haec^  igitur  superioribus  addita  in  ius  predicti  sancti  transeat 
atque  illius  propria   vestra  similiter  auctoritate  confirmetur'. 

27.  Ad  haec  domnus  papa:  'Res',  inquit,  'domni  ac 
patroni  nostri**  Remigii  nostri  apostolatus  sententia  stabi- 
liri  tutasque  in  perpetuum  fieri,  quin  etiam  de  tuo  quicquid 
placet  addi,  libentissime  concedo.  Scripto  etiam  id  roborari 
non  solum  mea,  set  et  horum  qui  adsunt  episcoporum  aucto- 
ritate  constituo'.  Moxque  scriptum  iri  iussit  coramque 
scriptum  legi  precepit. 

28.  Cuius  textus  huiusmodi  est:  'lohannes  servus  ser- 
vorum  Dei  ^   .     . 1 

29.  Quod  in  auribus  omnium  qui  aderant  perlectum 
sigilli  sui  nota  insignivit  atque  episcopis  roborandum  porrexit. 
Quibus  gestis,  metropolitanus  domni  papae  atque  episcopo- 
rum  licentia  digressus,  Galliis  sese  recepit,  directoque  itinere 
sancti  predicti  sepulchrum  devotus  petiit  eique  in  coUegio 
monachorum  privilegium  scriptum  legavit.  Monachi  datum 
excipientes ,  archivo  servandum  mandant  gratiasque  pro 
tanta  liberalitate  decenter  impertiunt. 

30.     Quod  Adalbero  privilegiumf  in    sinodo^  ab   episcopis^ 

firmari^  facit^. 
His  ita  habitis,  post  sex  mensium^  tempus  ad  Montem 
Sanctae  Mariaeg-^,  qui  locus  est  Remorum  diocesaneus,  ab 
eodem  metropolitano  sinodus  episcoporum  habita  est.  Qui- 
bus  considentibus,  post  quaedam  sinodo  utilia  atque  sanctae 
aecclesiae  commoda,  metropolitanus  coram  sic  concionatus 
ait:  'Quoniam,  patres  reverendi,  gratia  sancti  Spiritus  hic 
collecti  sumus,  et  quae  de  statu  sanctae  aecclesiae  visa  sunt 
utilia  ordinavimus,  restat  adhuc  res  mihi  adeo  placens  et 
nonnullis   nostrae  aecclesiae   filiis   nunc  et  in  posterum  pro- 

a)  perneria  c.         b)  post  add.         c)  Hanc  —  additam  1.  d)  sic.         e)  Tnem- 

brana,    cui    aifjno  apposito  charta  inscribi  debuit,  jam  excidit.  f)    ivi,    sino,    is  fir, 

acit  absc.         g)  M.  c. 

1)  Jaff^    Nr.  2884,    datum    d.    24.  April.    a.  972.  2)    Haec    et 

sequens    temporum  notae    an  certae  sint,  dubitari  potest.  3)  Mont- 

Notre-Dame,  in  pago  Tardanensi  (Tardenois)  ab  oriente  et  meridie 
Suessionum,  prope  vicum  Bazoches.  Actorum  partem  primus  edidit 
Harduinus,  Conc.  VI,   1,  p.  687  (inde  Mansi  XIX). 


96  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

972.  futura.  Quam  etiam  vestrae  dignitati  indicandam  arbitror  atque 
roborandam.  Ante  septem  mensium  dies,  ut  vobis  quoque 
notissimum  est,  in  Italiam  concessi  Romamque  deveni,  ac 
domni  et  apostolici  viri  lohannis  colloquio  simulque  et  beni- 
volentia  familiarissime  usus,  ab  eo  petere,  si  quid  optarem, 
monitus  sum.  Ratusque  petendum,  ut  res  *  domni  ac  patroni 
nostri  Remigii  suae  auctoritatis  privilegio  contra  quoslibet^ 
tirannos  stabiliret  et  abbatiam  sancti  Timothei  martiris  a 
me  datam  illis  uniret,  id  absque  refragatione  obtinui.  Scrip- 
sit  ergo  ac  coram  episcopis  numero  12  recitari  iussit  eisque 
roborandum  porrexit.  Quod  et  domni  papae  sigilli  nota 
*p.  615.  insignitum,  vobis  quoque  roborandum  *attuli,  ut  plurimorum 
auctoritate  subnixum,  nullorum  machinatione  quandoque  va- 
leat  dissolvi.  Unde  et  a  vobis  idem  roborari<^  volo'.  Sinodus 
dixit:  'Roboretur'.  Prolatum  igitur  a  metropolitano,  in  con- 
cilio  recitatum  est  eisque  porrectum  et  ab  eorum  singulis 
manu  imposita  roboratumi.  Quod  etiam  a  monachis  qui 
ibi  aderant  exceptum,  archivo  monasterii  relatum  est. 

31.    Conquestio^  metropolitani  ^  de  monachorum<*  religione'^ 
(rituumque*^  correctione^). 

Inter  hec  quoque  et  alia  utilia  quae  ibi  constituta  sunt 
de  monachorum  religione  a  metropolitano  motu^  gravissimo 
conquestio  habita  est,  eo  quod  ritus  a  maioribus  constituti 
a  quibusdam  depravati  et  immutati  viderentur.  Unde  et  sub 
episcoporum  presentia  ab  eodem  decretum  est,  ut  diversorum 
locorum  abbates  convenirent  et  inde  utiliterf  consulerent. 
Huiusque  habendae  rationis  tempus  et  locus  mox  constituta 
sunt,  et  sic  sinodus  soluta  est. 

32.     Quod  abbas  Rodulfus  abbatum  primas  fuerit. 

Interea  tempus  advenit.  Abbates  quoque  ex  diverso  in 
unum  collecti  sunt.  Quorum  precipuus  et  primas  constitutus 
est  vir  divae  memoriae  Rodulfus,  ex  coenobio  sancti  Remigii 
abbas.  Quo  presidente  et  prelaturae  dignitatem  tenente,  alii 
circum  dispositi  sunt.  Metropolitanus  s  vero  ex  adverso  in 
cliotedro^  resedit.  Qui  primatis  aliorumque  patrum^  hortatu 
concionatus,  sic  prelocutus  est: 

33.     Praelocutio'  metropoHtani*  in  sinodo'  abbatum*. 
^Magnum  est,   patres  sanctissimi,   bonos  quosque  convo- 
nire,   si  fructum   virtutis   quaerere   elaborent.     Inde  enini  ot 

a)  omnes  res  mobiles   videllcet  atqiie  inraobiles   1.          b)  t.  q.   l.  c)    n»boii 

corr.  roborari  c.          d)    estio,  olita,  oua,  eligi,  itu,  ctlono  absc.  ;  uiuquo  corro  deiift<.t 

videntur.           o)  poat  add,           f)  tidoliter  1.           g)  nus  poit  aJd.          b)  «bbalum    1. 
i)  cuti,  opolltani,  do,  um  <ib3c. 

1)  V.  Acta  1.  1.         2)  Sella  plectilis,  faiaistolium  ('fRUtouirV 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III.  97 

bonornm  utilitas  et*''  rcniiii  Iionostas  coniparatur.  Sicut972. 
econtra  pcrnitiosuni ,  si  pravi  confluant,  ut  illicita  quaerant 
et  expleant.  Unde  ct  vos,  quos  in  Dei  noniine  collectos 
arbitror,  optima  quacrere  liortor  atque  ex  malivolcntia  nihil 
moliri  moneo.  Anior  secularis  et  odium  apud  vos  locum 
nullum  habeant,  quibus^  enervatur  iustitia,  aequitas  sufFoca- 
tur.  Vestri  ordinis  antiqua  religio  ab  antiquitatis  honestate, 
ut  fama  est,  supra  modum  aberravit.  Dissidetis  enim  inter 
vos  in  ipsa  regularis  ordinis  consuetudine,  cum  aliter  alter, 
alter  aUter  velit  ac  sentiat.  Quapropter  et  sanctitati  vestrae 
hactenus  multum  derogatum  est.  Unde  et  utile  duxi,  ut 
vobis  hic  gratia  Dei  in  unum  coUectis  suadeam  idem  velle, 
idem  sentire,  idem  cooperari,  ut  eadem  voluntate,  eodem 
sensu,  eadem  cooperatione  et  virtus  neglecta  repetatur  et 
pravitatis  dedecus  vehementissime  propulsetur'. 

34.     Responsio*^  primatis^  et  in  pravos^  indignatio  *^. 

Ad  haec  abbatum  primas :  ^Quod  hic',  inquit  ^,  *^a  te  pro-  *  foi.  34'. 
mulgatum  est,  pater  sanctissime,  alta  memoria  condendum 
est,  eo  quod  et  corporum  dignitatem  et  animarum  salutem 
affectes.  Constat  enim^,  ad  habitum  virtutis  neminem  per- 
venisse,  nisi  quem  tahs  animus  munivit,  quo  et  appetenda 
peteret  et  vitanda  refelleret.  Unde  et  patet,  nos  aliquid 
dedecoris  contraxisse,  quod  ab  appetendis  aliquanto  ^  aberra- 
vimus.  Quod  etiam  multa  obiurgatione  reprehendendum  est, 
cum  nec  ignavia  nos  precipitaverit,  nec  inopia  ad  id  impu- 
lerit'. 

35.     Item^  indignatio^  primatis^  (in  vitiosos*). 

^Quae  enim  vis  impulit,  ut  monachus  intra  claustra  mo- 
nasterii  dominicis  servitiis  mancipandus  compatrem  habeat 
et  compater  dicatur  ?  Et  6  quantum  nostro  ordini  dissentiat, 
considerate.  Si,  inquam,  compater  est,  ut  a  verisimili  proba- 
bile  efferam,  cum  eo  qui  pater  est  ipse  est  et  pater.  Si  vero 
pater  est,  filium  vel  iiliam  habere  dubium  non  est.  Unde 
et  scortator  potius  quam  monachus  dicendus  est.  Sed  quid 
de  commatre?  Quid  in  hoc  nomine  a  secularibus  perpen- 
ditur  nisi  turpitudini?  consentanea?  Hoc  licet  verisimile 
dicens,  secularibus  non  preiudicO;  sed  nostro  ordini  illicita 
reprehendo.  Quod  quia  ineptum  videtur,  vestra  intermina- 
tione  inhibendum  est'.  His  venerandus  metropolitanus  sub- 
iungens:  ^Si',  inquit,  ^placet  sinodo,  interdicetur'.  Sinodus 
dixit :  ^lnterdicatur'.  Metropolitani  itaque  auctoritate,  omnium 
consensu  inhibitum  est. 

a)  post  add.         b)  quorura  altero  1.  c)    pons,  atis,  V03,  atio  ahse.         d)  post 

additum  videtur.  e)    m  loco  raso  2.  f)    I,  ind,  prima,  os  absc. ;     in  vi  del. 

g)  turpitudinis  1. 


98  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

972.  36.    Secunda*  primatis  obiectio^ 

Eursusque  primas  exorsus^:  'Adhuc',  inquit,  ^nostro  or- 
dini  ininiica  proferam.  In  quo  quidam  dinoscuntur,  quibus 
mos  inolevit,  ut  soli  a  monasteriis  egrediantur  <^,  soli  foris 
nullo  sui  operis  teste  maneant,  et  quod  pessimum  est,  absque 
fratrum  benedictione  et**  exeant  et  sine  ea  redeant.  Unde 
non  dubium  est,  eos  facilius  posse  falli,  quos  fratrum  oran- 
tium  benedictio  non  munit^.  Inde  est,  quod  turpitudo  vitae, 
morum  pravitas '^,  jroprietatis  peculium  nobis  a^  calumnian- 
tibus  ^  intenduntur.  tlnde  etiam  necesse  est,  ut  his  calumniis 
subdamur,  cum  repulsioni  testes  habere  non  possimus.  Hocs 
•p.  616.  *quoque  vestra  censura  prohibeat'.  Sinodus  dixit^:  'Pro- 
hibeatur'.  Et  memorabilis  metropolitanus :  ^Hoc  quoque', 
inquit,  'nostra  auctoritate '^  prohibemus'. 

37.    Tertia*  primatis  indignatio. 

His  quoque  primas  alia  adiungens:  ^Quoniam',  inquit; 
^de  vitiis  nostri  ordinis  dicere  coepi,  nihil  relinquendum 
putavi,  ut  his  amotis  religio  nostra  acsi  enubilata  rehiceat. 
Sunt  enim,  inquam,  nostri  ordinis  quidam,  quibus  curae  est^ 
pillea  aurita  capiti  manifeste  imponere  pellesque  peregrinas 
pilleo  regulari  preponere,  pro  abiectae  vestis  habitu  vestes 
lautissimas  induere*.  Nam  tunicas  magni  emptas  plurimum 
cupiunt,  quas  sic  ab  utroque  latere  stringunt  manicisque  et 
giris  diffluentibus  diffundunt,  ut  artatis  chinibus  et  protensis 
natibus  potius  meretriculis  quam  monachis  a  tergo  assi- 
milentur. 

38.    De'^  superfluo'^  vestium'^  colore. 

^Quid  vero  de  colore  vestium  ?  Unde  tantum  decepti  sunt, 
ut  dignitatis  merita  coloribus  comparent.  Nam  nisi  tunica 
nigro  colore  deceat',  ea  indui  nullo  modo  placet.  Quod  si 
etiam  nigro  albus  laneficii  opere  intermixtus  sit,  hic  quoque 
tahs  vestem  abiectam  facit.  Fulvus  quoque  abicitur.  Nec 
minus  niger  nativus  non  suflicit,  nisi  etiam  corticum  inti- 
ciatur  sucis.     Atque  haec  de  vestibus'. 

39.    De"^  calciamentorum '"  supcrfluitate '". 

^De  calciamentorum  vero  superfluitate  quid  referam? 
Tantum  enim  in  his  insaniunt,   ut  commoditatem  sibi  phiri- 

*)  cum  boni  quique  capitis  fpost  add.)  quocunique  teg-inine  con- 
tenti  sint.  Hi  erg-o  n  religiosis  dissidentes  nonsunt^  C\\\\\  enini 
vestium  dignitate  delectantur,  viliuni  procnl  dubio  abioctionenj, 
unde  ex  parte  religio    recognoscitur,    penitus   abhorrent  add.   X. 

a)    Socunda,  obi  absc.           b)  in  loco  raso.  c)    exeaut    1,            il)    yost    inU. 

e)  munivit  1.           f)    pavitas  corr.  pravitaa    1.  g)  Hoa   1.           h)   Auotorila  i.\>rr. 

auctoritate.            i)  Te    absc.          k)  l)o,  s,    vost  abse.            1)  «jileu    tcribtrt    t-o«f><MM, 
m)  De  ca,  toruni,  tate  absc. 


RICHERT  HTSTORIARUM  LIBER  TII.  99 

mam  per  ea  auferant.     Ea  enim  sic  arta  indmmt,  ut  ciji^ati  »72. 
pene  impediantur.     In  quibus  etiam  rostra  componunt;  aures 
ninc^  inde  erigunt.   Et  ne  folleant,  magno^  opere  elaborant. 
Ut  luceant  quoque,  famulis  consciis  indicunt'. 

40.    De^  linteis  et  operibus*^  superfluis. 

^An  lintea  operosa  atque  pellicea  operimenta  sileam? 
Cum,  inquam,  a  maioribus  clementiae  gratia  pro  lenis  indui 
pellibus  mediocribus  concessum  sit,  vitium  superfluitatis 
irrepsit.  Unde  et  nunc  peregrinis  operimentis  limbos  bipal- 
mos  circumducunt  atque  pannis  Noricis  ea  desuper  dupli- 
cant.  Linteis  vero  pro  stragulis  minime  uti  concessum  est; 
sed  a  quibusdam  minus  religiosis  caeteris  superfluis  id 
additum  est.  Quorum  numerus  cum  ex  locis  diversis  pluri- 
mus  esset,  a  pluralitate  malorum  bonorum  paucitati  id  per- 
suasum  est'. 

41.    De^  femoralibus**  iniquis'^. 

^Sed  quid  femoralia  iniqua  referam?  Horum  etenim 
tibiales  quater  sesquipede  patent  atque  ex  staminis  subtili- 
tate  etiam  pudenda  intuentibus  non  protegunt.  In  quorum 
compositione  id  uni  non  sufficit,  quo  duo  contenti  ad  plenum 
esse  valerent.  Haec  coram  hic  relata,  an  prohiberi  velitis, 
indicate.  Caetera  vero  nostris  conciliis  in  privato  corrigenda 
erunt'.     Sinodus  dixit:  'Et^  prohibeantur'. 

42.    Responsio  metropolitani  ad  primatem^. 

Ad  haec  quoque  metropoHtanus  subiunxit:  ^Gravitatis 
quidem  vestrae  fuit  pauca  dicendo  pkiribus  parcere;  sed 
quoniams  haec  quae  reprehensimus  in  vestro  ordine  subia- 
cent,  alia  nobis,  ah'a  vero  privatis  conciHis  corrigenda  iudi- 
catis,  idem  sentio,  idem  laudo.  Unde  et  quae  hic  inhiberi 
vestra  gi^avitas  petit,  nostra  auctoritas  interdicit.  *  Quae  •  f oi.  35. 
vobis  silendo  reservastis,  vestris  reHnquimus  inmutanda 
iuditiis'.  His  quoque  dictis,  sinodus  soluta  est.  Quo  tempore 
monachorum  reHgio  admodum  floruit,  cum  eorum  reHgionis 
peritissimus  metropoHtanus  huius  rei  hortator  esset  et  suasor. 
Et**  ut  nobiHtati  suae  in  omnibus  responderet,  aecclesiae 
suae  fiHos  studiis '  HberaHbus  instruere  utiHter  ^  quaerebat. 

43.    Adventus  Gerberti  in  [GaUiam'^]. 

Cui  etiam,  cum  apud  sese  super  hoc  aHqua  deHberaret, 
ab   ipsa  Divinitate    directus   est   Gerbertus^,    magni  ingenii 

a)  hin  corr.  hinc.  b)  multo  1.  c)  De  1,  bu  aisc.  d)  Do,  f,  in  aise, 

e)  post  add.         {)  rim  absc.        g)  quae  dicta  sunt  nobis  1.       h)  Et  ut  in  loco  raso. 
i)  studuis  corr.  Btudiis.         V.)  Galliam  absc.         1)  g.  c.  semper. 

7* 


100  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

ac  miri  eloquii  vir,  quo  postmodum  tota  Gallia,  acsi^  lucerna 
ardente  vibrabunda  refulsit'.  Qui  Aquitanus  genere,  in 
coenobio  ^  sancti  confessoris  Geroldi  a  puero  altus  et  gram- 
matica  edoctus  est.  In  quo  utpote  adolescens  cum  adhuc 
intentus  moraretur,  Borrellum''  citerioris  Ilispaniae  ducem 
orandi  gratia  ad  idem  coenobium  contigit  devenisse.  Qui  <^ 
a  loci  abbate  huraanissime  exceptus,  post  sermones  quot- 
libet^,  an  in  artibus  perfecti  in  Hispaniis  habeantur^,  scisci- 
tatur.  Quod  cum  promptissime  assereret,  ei  mox  ab  abbate 
persuasum  est,  ut  suorum  aliquem  susciperet  secumque  in 
artibus  docendum  duceret.  Dux  itaque  non  abnuens,  petenti 
liberaliter  favit  ac  fratrum   consensu  Gerbertum   assumptum 

•p.  6i7.duxit    atque    Hattoni    ^    episcopo'*     *instruendum    com- 

misit.  Apud  quem  etiam  in  mathesi  phirimum  et  efficaciter 
studuit.  Sed  cum  Divinitas  Galliam  iam  cahgantem  magno 
lumine  relucere  voluit,  predictis  duci  et  episcopo  mentem 
dedit,  ut  Romam  oraturi  peterent.  Paratisque  necessariis, 
iter  carpunt  ac  adolescentem  commissum  secum  deducunt. 
Inde    Urbem    ingressi,   post    preces    ante    sanctos    apostolos 

effusas»,    beatae   recordationis   papam* ^    adeunt    ac 

sese  ei  indicant,  quodque  visum  est  de  suo  iocundissime 
impertiunt. 

44.    Quod  Atto^  Romae  moratus^  decessit*. 

Nec  latuit  papam  adolescentis  industria  simulque  et 
discendi  voluntas.  Et  quia  musica  et  astronomia  in  Itaha 
tunc  penitus  ignorabantur,  mox  papa  Ottoni  regi  Germa- 
niae  et  ItaHae  per^  legatum^  indicavit,  illuc  huiusmodi 
advenisse  iuvenem ,  qui  mathesim  optime  nosset  suosque 
strenue  docere  valeret.  JMox  etiam  ab  rege  papae  suggestum 
est,  ut  iuvenem  retineret  nulhimque  regrediendi  aditum  ei 
ullo  modo  preberet.  Sed  et  duci  atque  episcopo,  qui  ab 
Hispaniis  convenerant,  a  papa  modestissime  indicitur,  regem 
velle  sibi  iuvenem  ad  tempus  retinere,  ac  non  multo  post 
eum  sese®  cum  honore  remissurum;  insuper  etiam  gratias 
inde  recompensaturum.  Itaque  duci  ac  episcopo  id  persua- 
sum  est,  ut,  hoc  pacto  iuveiie'^  dimisso,  ipsi  in  Hispanias 
iter  retorquerent.  luvenis  igitur  apud  papam  relictus,  ab 
60   regi    oblatus    est.      Qui    de    arte    sua>    interrogatus ,    in 

a)  ac   1.         b)  Borrellus  —   diix   —  c.  devenit  1.  o)  Qui  cum   1.         d)   mu- 

tuo8   1.  e)  post  add.  f)  locus  vacuus  relictus.  g)   fusas  1.  1>)  locus  Viicuus. 

i)  tto,  mora,  s  absc.  k)  iuvenem  dimittant  ipsique  .  .  .  rotoniueant  l.  1)  artt» 
(sua  abse.)  in  marg. 

1)  Cf.  praesertim  Biuling-er,  'Uebor  Gerberts  wissenschftftHohe  imd 
politische  Stellung'.    Kass.   1851.  2)  Aurillac,  iu  praetectura  Cantsil 

3)    Ausonensi.  4)    lohannem    XIII,    qui    annis    965,    Oct,  —  i)7:J, 

Sept.  5.  sedit. 


I 


RICHERI  IIISTORIARUM  LIBER  III.  101 

matliesi  se  satis  posse,  logicae  vero  scicntiam  se  addiscere 
velle,  respondit.  Ad  quam  quia  pervenire  moliebatur,  non 
adeo  in  docendo  ibi  moratus  est. 

45.    Quod  ab^  Ottone  rege  G.  logico  commissus*  sit. 

Quo   tempore    G.  ^  Remensium  archidiaconus  ^  in  logica 

clarissimus  haoebatur.      Qui   etiam*^   a   Lothario   Francorum 

rege  eadem  ^  tempestate  ^  Ottoni  regi  Italiae  legatus  directus 

est.     Cuius  adventu  iuvenis   exhilaratus,    regem  adiit  atque 

ut  G.  committeretur  optinuit.    Et  G o  per  aliquot  tempora 

haesit  Remosque  ab  eo  deductus  est.  A  quo  etiam  logicae 
scientiam  accipiens,  in  brevi  admodum  profecit.  G.  vero, 
cum  mathesi  operam  daret,  artis  diflicultate  victus,  a  musica  \ 
reiectus  est.  Gerbertus^*  interea**  studiorum  nobilitate  pre- 
dicto  metropolitano  commendatus,  eius  gratiam  pre  omnibus 
promeruit.  Unde  et  ab  eo  rogatus^  discipulorum  turmas 
artibus  instruendas  ei  adhibuit. 

46.    Quem  ordinem®  librorum^  in  docendo^  servavit®. 

Dialecticam  ergo  ordine  librorum  percurrens,  dilucidis 
sententiarum  verbis  enodavit.  Inprimis  enim  Porphirii  ysa- 
gogas,  id  est  introductiones,  secundum  Victorini  rhethoris 
translationem,  inde  etiam  easdem  secundum  Manlium^  expla- 
navit.  Cathegoriarum ,  id  est  predicamentorum ,  librum 
AristoteKsf  consequenter  enucleans.  Periermenias  ^  vero,  id 
est  de  interpretatione  librum,  cuius  laboris  sit,  aptissime 
monstravit.  Inde  etiam  topica,  id  est  argumentorum  sedes, 
a  TulHo  de  Greco  in  Latinum  translata,  et  a  Manlio  consule 
sex  commentariorum  libris  dilucidata,  suis^  auditoribus 
intimavit. 

47.    Quid  provehendis '^  rhethoricis^  providerit^. 

Necnon'  et  quatuor  de  topicis  differentiis  libros,  de  siUo- 
gismis  cathegoricis  duos,  de  ypotheticis  tres,  diffinitionumque 
librum  unum,  divisionum  aeque'^  unum,  utiliter  legit  et 
expressit.  Post  quorum  laborem,  cum  ad  rhethoricam  suos 
provehere  veliet,  id  sibi  suspectum  erat,  quod  sine  locutionum 
modis,  qui  in  poetis  discendi  sunt,  ad  oratoriam  artem  ante*^ 
perveniri  non  queat.  Poetas  igitur  adhibuit,  quibus  as- 
suescendos  arbitrabatur.  Legit  itaque  ac  docuit  Maronem  et 
Statium  Terentiumque  poetas.    luvenalem  quoque  ac  Persium 

a)  ab,  G.,  commis  absc.  h)  archiepi  scribere  coeptum.  c)  cum  1.  c*)  Gr.  c. 
d)  po8t  add.  e)  or,  libr,  do,  ser  absc.  f)  Aristelis  c.  g)  eui  corr.  suis.  h)  ve, 
icis,  it  absc.         i)  Nec  corr.  Necnon,         k)  quoque  similiter  1. 

1)  Gerannus  archidiaconus  synodo  a.  972.  subscripsit;  Harduin 
Conc.  VI,  1,  p.  689.         2)  M.  Boethium.         3)  jtEQi  £Q[iT]V£ia5. 


102  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

Horatiumque  satiricos ,  Lucanum  etiam  historiograplmm. 
Quibus  assuefactos  locutionumque  modis  compositos  ad 
rhethoricam  transduxit. 

48.  Cur  eis*  sophistam^  adhibuerit^. 
Qua  instructis  sophistam  adhibuit ;  apud  quem  in  contro- 
versiis  exercerentur,  ac  sic  ex  arte  agerent,  ut  preter  artem 
agere  viderentur,  quod  oratoris  maximum  videtur.  Sed  haec 
de  logica.  In  mathesi  vero  quantus  sudor  expensus^  sit, 
non  incongruum  dicere  videtur.  Arithmeticam  enim,  quae 
est  matheseos  prima,  inprimis  dispositis  accommodavit. 

49.    Qui  labor<^  ei  in  mathematicis  <^  impensus  sit^. 

Inde  etiam  musicam,  multo  ante  Galliis  ignotam,  notissi- 
mam  efFecit.  Cuius  genera  in  monocordo  disponens,  eorum 
consonantias  sive  simphonias  in  tonis  ac  semitoniis,  ditonis 
quoque  ac  diesibus  distinguens,  tonosque  in  sonis  rationa- 
biHter  distribuens,  in  plenissimam  notitiam  redegit. 

.  f^^  35,  50.    *  Sperae  ^  sohdae  ^  compositio  ^. 

Ratio  vero  astronomiae  quanto  sudore  collecta  sit, 
dicere^  inutile  non  est,  ut  et  tanti  viri  sagacitas  advertatur 
et  artis  efficacia^  lector  commodissime  capiatur.  Quae  cum 
pene  intellectibiHs  sit,  tameno  non  sine  admiratione  quibus- 
dam  instrumentis  ad  cognitionem  adduxit^  Inprimis  enim 
mundi  speram  ex  soHdo  ac  rotundo  Hgno  argumentatus, 
*p.  618.  *minoris  simiHtudine  maiorem  expressit.  Quam  cum^  duobus 
poHs  in'^  orizonte  obHquaret,  signa  septemtrionaHa  polo 
erectiori  dedit,  austraHa  vero  deiectiori  adhibuit.  Cuius 
positionem  eo  circulo  rexit,  qui  aGrecis*  orizon'-,  a  Latinis 
limitans  sive  determinans  appellatur,  eo  quod  in  eo  signa 
quae  videntur  ab  his  quae  non  videntur  distinguat  ac  Hmitet. 
Qua  in  orizonte  sic^  coHocata,  ut  et  ortum  et  occasum  signo- 
rum  utiHter  ac  probabihter  demonstraret,  rerum  naturas  dis- 
positis  insinuavit  instituitque  in  signorum  comprehensione. 
Nam  tempore  nocturno  ardentibus  steHis  operam  dabat; 
agebatque,  ut  eas  in  mundi  regionibus  diversis  obHquatas 
tam  in  ortu  quam  in  occasu  notarent. 

I  5L    InteUectiHum '^  circulorum  comprehensio '^. 

[  CircuH  quoque  qui  a  Grecis*  paraHeH*,  a  Latinis  aoqui- 

stantes  dicuntur,  quos  etiam  incorporales  esse  dubium  nmi 
est,  Iiac  ab  eo  arto  comprohonsi  noscuntur.  EtVocit  soini- 
circuhnn    recta    diametro    divisum.      Sod    hano    dianu^truni 

a)    js,  aiu,  orit  absc.  h)  datus  1.  0)    bor,    omati,    it    ahsc.  il)    s,  so, 

comp  ahsc,  e)  post  add.         f)  eftii-atia  corr.  oftii-aoia.  g)   n.   t.   1.         h)  in  o. 

in    marg.        i)  grisl,  et  Ua  deinceps,  quod  (^«rais  letji  posset.        k^    In.  li,  oomjirtt  »i.''jrv-. 

1)  Cf.  Gerberti  epi.stolam  Constantino  datam  ap.  OUeris  j>.  47U. 
2)  OQi^cn'.  3)  itttQaAXtiXoi. 


I 


RICHERI  HISTORIARUM:  LIBER  III.  108 

fistulam  constituit,  in  cuius  cacuminibus  duos  polos  boreum 
et  austronothum  notandos  esse  instituit.  Semicirculum  vero 
a  polo  ad  polum  30  partibus  divisit.  Quarum  sex  a  polo^ 
distinctis,  iistulam  adhibuit,  per  quam  circularis  linea  arctici^ 
signaretur.  Post  quas  etiam  quinque  diductis,  fistulam 
quoque  adiecit,  quac  acstivalem  circulationem  indicaret. 
Abinde  quoque  quatuor  divisis,  fistulam  identidem  addidit, 
unde  aequinoctialis  rotunditas  commendaretur.  Reliquum 
vero  spatium  usque  ad  notium  polum  eisdem  dimensionibus 
distinxit.  Cuius  instrumenti  ratio  in  tantum  valuit,  ut  ad 
pohim  sua  diametro  directa  ac  semicircuH  productione  supe- 
rius  versa,  circulos  visibus  inexpertos  scientiae  daret  atque 
alta  memoria  reconderet. 

52.    Sperae  compositio  planetis  cognoscendis  ^  aptissima<^. 

Errantium*  quoque  siderum  circuH  cum  intra  mundum 
ferantur,  et  contra  contendant,  quo  tamen  artificio  viderentur, 
scrutanti  non  defuit.  Inprimis  enim  speram  circularem 
efi*ecit;  hoc  est  ex  solis  circuHs  constantem.  In  qua  circulos 
duos  qui  a  Grecis  coluri  *  ,  a  Latinis  incidentes  dicuntur,  eo 
quod  in  sese  incidant  compHcavit.  In  quorum  extremitatibus 
polos  fixit.  AHos  vero  quinque  circulos,  qui  paraUeH** 
dicuntur,  coluris  transposuit,  ita  ut  a  polo  ad  polum  30 
partes  sperae  medietatem  dividerent;  idque  non  vulgo  neque 
confuse.  Nam  de  30  dimidiae  sperae  partibus  a  polo  ad 
primum  circulum  sex  constituit;  a  primo  ad  secundum 
quinque:  a  secundo  ad  tertium  quatuor;  a  tertio  ad  quartum 
itidem  quatuor;  a  quarto  ad  quintum'^  quinque;  a  quinto 
iisque  ad  polum  sex.  Per  hos  quoque  circulos  eum  circu- 
lum  obHquavit,  qui  a  Grecis  loxos  ^  vel  ^  zoe  ^ ,  a  Latinis 
obHquus  vel  vitalis  dicitur,  eo  quod  animaHum  figuras  in 
steUis  contineat.  Intra  hunc  obHquum  errantium  circulos 
miro  artificio  suspendit.  Quorum  absidas  et  altitudines,  a 
sese  etiam  distantias  efficacissime  suis  demonstravit.  Quod 
quemadmodum  fuerit^  ob  proHxitatem  ^  hic  ponere  commo- 
dum  non  est,  ne  nimis  a  proposito  discedere  videamur. 

53.    AHae^  sperae  compositio^  signis  cognoscendis  ^  idonea^. 

Fecit  preter  haec  speram  alteram  circularem,  intra  quam 
circulos   quidem   non   coUocavit,   sed   desuper   ferreis   atque 

*)  Sed  hoc  ad  circulos  intellectibiles.     Quanto  etiam  studio  erran- 

tium  siderum  circulos  aperuerit,  dicere  non  pigebit.     Qui  1. 
**)  qui  a  Grecis  paralleli,  a  Latinis  aequistantes  dicuntur   1. 

a)    p.  mensus  1.  b)    artici  corr.  arctici.  c)    no,  tis  ahac.  d)  quinto 

similiter  1.         e)  foai  add.         f)  Alia,  comp,  cogn,  ido  ahsc. 

1)  y.oXotJQOi.  2)  Xosog,  Cwt]. 


101  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

aereis  filis  signorum  figuras  complicavit.  Axisque  loco  fistu- 
lam  traiecit,  per  quam  polus  caelestis  notaretur,  ut  eo  per- 
specto  machina  caelo  aptaretur.  Unde  et  factum  est,  ut 
smgulorum  signorum  stellae  singulis  huius  sperae  signis 
clauderentur.  lllud  quoque  in  hac  divinum  fuit,  quod,  cum 
ahquis  artem  ignoraret;  si  unum  ei  signum  demonstratum 
foret,  absque  magistro  cetera  per  speram  cognosceret.  Inde 
etiam  suos  liberaliter  instruxit.  Atque  haec  actenus  de 
astronomia. 

54.  Confectio»  abaci^ 
In  geometria  vero  *  non  minor  in  docendo  labor  expen- 
sus  est.  Cuius  introductioni  abacum,  id  est  tabulam  dimen- 
sionibus  aptam,  opere  scutarii  efFecit'.  Cuius  longitudini 
in  27  partibus  diductae  novem  numero  notas  omnem  nume- 
rum  significantes  disposuit.  Ad  quanmi  etiam  simiHtudinem 
mille  corneos  effecit  caracteres,  qui  per  27  abaci  partes 
;  mutuati,  cuiusque  numeri  multipHcationem  sive  divisionem  de- 
signarent ;  tanto  compendio  numerorum  multitudinem  dividentes 
vel  muhipHcantes,  ut  pre  nimia  numerositate  potius  inteUigi 
quam  verbis  valerent  ostendi.  Quorum  scientiam  qui  ad 
plenum  scire  desiderat,  legat  eius  Hbrum,  quem  scribit  ad 
Constantinum^  grammaticum  2.  Ibi  enim  haec  satis  habun- 
danterque  tractata  inveniet. 

*f  1^36*        *^^*    F^"^^  *^  Gerberti  per  GaHias  et  ItaHam  diffusa. 

Fervebat  studiis ,  numeinisque  discipulorum  in 
dies  accrescebat.  Nomen  etiam  tanti  doctoris  ferebatur^ 
non  solum  per  GahiaSj  sed  etiam  per  Germaniae  populos 
dilatabatur.  Transiitque  per  Alpes  ac  diffunditur  in  ItaHam 
usque  Thirrenum  et  x\driaticum.  Quo  tempore  Otricus  in 
Saxonia  insignis  habebatur^.  Hic  cum  philosophi  famam 
audisset  adverteretque,  quod  in  omni  disputatione  rata 
rerum  divisione  uteretur,  agebat  apud  suos,  ut  aHcpiae  rerum 
divisarum  figurae  ab  scoHs  philosophi  sibi  deferrentur,  et 
maxime   phih)sophiae,    eo    quod  in   rata  eius   divisione  per- 

*)  cuius  nihil  ante  Galliae  scriptum  habebant,  quantus  labor  expensus 
sit,  sermo  impar  dicere  non  sufticit  1. 

a)    Confe ,    ci    absc.  b)    C.    c.  c)    ^ime   sequuntur  i/t  /olio    po»t   at^jtcto 

scripta    sunt.  d)  fertur  —  dilatntiu*.     Trausitque  1. 

1)  Cf.  Chasles,  'Explication  des  traites  de  Tabacus,  et  particulitVe- 
ment  du  traite  de  Gerbert'  (Paris  1843.  4).  2)  De  divisioue  nuujoro- 
rum;  v.  Olleris  p.  349  sqq.  3)  De  quo  cf.  Thietm.  111,  8.  VI,  20.  ot 
V.  Adalberti  a.  lohanne  c.  3  (SS.  IV,  p.  582),  a.  Brunone  o.  6  \\h, 
p.  597). 


RICHERI  mSTORIARUM  LIBER  III.  106 

pendere  ipse  facilius  posset,  an  recte  is  saperet,  qui  pliilo- 
sophari  videbatur,  utpoto  in  eo  quod  divinarum  et  liuniana- 
rum  scientiam  profitetur.  Directus  itaque  est  Remos  Saxo 
quidam,  qui  ad  liaec  videbatur  idoneus.  Is  cum  scoiis 
interesset  et  caute  generum  divisiones  a  Gerberto  dispositas 
colligeret,  in  ea  tamen  maxime  divisione,  quae  philosophiam 
ad  plenum  dividit,  plurimum  ordine  abusus  est. 

56.     Figura  Gerberti   philosophica  per  malivolos    depravata 
ab  Otrico  reprehenditur. 

Etenim  cum  mathematicae  phisica  par  atque  coaeva 
a  Gerberto  posita  fuisset,  ab  hoc  mathematicae  eadem  phi- 
sica  ut  generi  species  subdita  est.  Incertumque,  utrum* 
industria  an  errore  id  factum  sit.  Sicque  cum  multlpHci 
diversarum  rerum  distributione  Otrico  figura  delata  est.  Quam 
ipse  dihgentissime  revolvens,  Gerbertum  male  divisisse  apud 
suos  cahmmiabatur,  eo  quod  duarum  aequahum  specierum 
alteri  alteram  substitutam  ut  generi  speciem  figura  mentie- 
batur.  Ac  per  hoc,  nihil  eum  philosophiae  percepisse,  au- 
dacter  astruebat.  Illudque  eum  penitus  ignorare,  dicebat, 
in  quo  divina  et  humana  consistunt,  sine  quibus  etiam  nuUi 
sit  philosophandum.  Tuht  itaque  ad  palatium  figuram  ean- 
dem,  et  coram  Ottone  augusto  iis  qui  sapientiores  videbantur 
eam  expUcavit.  Augustus  vero,  cum  et  ipse  taHum  studio- 
sissimus  haberetur,  an  Gerbertus  erraverit,  admirabatur. 
Viderat  etenim  illum  et  non  semel  disputantem  audierat. 
Unde  et  ab  eo  predictae  iigure  solutionem  fieri  nimium 
optabat.     Nec  defuit  rei  occasio. 

57.  Nam  venerandus  Remorum  metropoHtanus  Adalbero  980. 
post  eundem  annum  Romam  cum  Gerberto  petebat  ac  Ti- 
cini  1  augustum  cum  Otrico  repperit.  A  quo  etiam  magnifice 
exceptus  est  ductusque  per  Padum  classe  Ravennam.  Et 
tempore  oportuno  imperatoris  iussu  omnes  sapientes  qui 
convenerant  intra  palatium  coHecti  sunt.  Affuit  predictus 
reverendus  metropolitanus.  Affuit  et  Adso  abbas  Dei-vensis  ^^ 
qui^  cum  ipso  metropoHtano  advenerat.  Sed  et  Otricus  pre- 
sens  erat,  qui  anno  superiore  Gerberti  reprehensorem  sese 
monstraverat.  Numerus  quoque  scolasticorum  non  parvus 
confluxerat,  qui*  imminentem  disputationis  Htem  summopere 

*)  qui  id  uegotium  perpenderant.  et  ob  hoc  i.   1. 

a)  an  1.         b)  qui   —  advenerat  in  marg.  2. 

1)  Otto  a.  970.  inde  a  mense  lanuarii  Ticini  moratus,  Martio  inde 
Ravennam  movit,  atque  d.  22.  Ferrariae,  d.  30.  eiusdem  mensis  Ra- 
vennae  diplomata  edidit.  P.  Sed  rectius  haec  in  Ottonis  II.  tempore, 
a.  980.  collocanda  esse,  Biidinger  p.  60.  monuit.       2)  Moutier-en-Der. 


106  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

980.  prestolabantur.  Haerebant  etenim,  an  Otrico  *  quispiam  resi- 
stere  auderet.  Necnon  et  augustus  huiusmodi  certamen 
habendum  calUde  pertractabat.  Nitebatur  autem  Gerbertum 
incautum  Otrico  opponere,  ut,  si  incautus  appeteretur,  maio- 
rem  controversandi  animum  in  contrarium  moveret.  Otricum 
vero  multa  proponere  niliilve  solvere  hortabatur.  Atque  his^ 
omnibus  ex  ordine^  considentibus,  augustus  eorum  medius 
sic  e^  subhmi^  coepit: 

58.     Allocutio   augusti  Ottonis   in   conventu  sapientium  pro 

emendatione  fio-urae  ^. 

o 

'Humanam',  inquiens,  ^ut  arbitror  scientiam  crebra  me- 
ditatio  vel  exercitatio  reddit  mehorem,  quotiens  ^  rerum  materia 
competenter  ordinata*^  sermonibus  exquisitis  per  quosUbet 
sapientes  effertur.  Nam  cum  per  otium  sepissime  torpenaus, 
si  ahquorum  pulsemur  questionibus,  ad  utiUimam  mox  me- 
ditationem  incitamur.  Hinc  scientia  rerum  a  doctissimis 
ehcita  est.  Hinc  est,  quod  ab  eis  prolata  hbris  tradita  sunt 
nobisque  ad  boni  exercicii  gloriam  derehcta^.  Afhciamur 
igitur  et  nos  ahquibus  obiectis,  quibus  et  animus  excehentior 
ad  intehigentiae  cerciora  ducatur.  Et  eia,  inquam^',  iam 
nunc  revolvamus  figuram  iham  de^  philosophiae''  partibus^, 
quae  nobis  anno  superiore  monstrata  est.  Omnes  dihgen- 
tissime  eam  advertant.  Dicantque  singuh,  quid  in  ea  aut 
CDntra  eam  sentiant.  Si  nuhius  extrinsecus  indiget,  vestra 
omnium  roboretur  approbatione.  Si  vero  corrigenda  vide- 
bitur,  sapientium  sententiis  aut  improbetur  aut  ad  normam 
redigatur.  Coramque  deferatur»  iam  nunc  videnda'.  Tunc 
Otricus  eam  in  aperto  proferens,  a  Gerberto  sic  ordinatam 
*foi.  86'.  et  a  suis  auditoribus  exceptam  scriptamque  respondit;  *et 
•p.  620.  sic  domno  augusto  Megendam  porrexit.  Quae  perlecta  ad 
Gerbertum  delata  est.  Qui  diligenter  eam  percurrens,  in 
parte  approbat  et  in  parte  vituperat,  simulque  non  sic  eam 
sese  ordinasse  asseruit. 

59.  Divisio  theoreticae  ^  philosophiae  in  species. 
Rogatus  autem  ab  augusto  corrigere,  ait:  ^Quoniam,  o 
magne  caesar  auguste,  te  his  omnibus  potiorem  vidoo,  tuis, 
ut  par  est,  iussis  parebo.  Ncc  movebit  me  nu^hvok^rum  hvor, 
quorum  instinctu  id  factum  est,  ut  rectissima  philosophiao 
divisio,  probabihter  dihicideque  a  me  nuper  onhnata,  unius 
speciei  suppositione  vitiata  sit*.    Dico  itaque,  mathematicani, 

*)    Non    enim    ig-noro,    qnemcunique  bonum   calumniis  lUHlivolorum 
assicUie  insettari  add.   1. 

a)  eorum  doctisaimo  1,  corr.   2.  b)  ;>('*.'  adil.         c)  hl  omnes  lusal  oonsede» 

runt  1.         d)  si  1.         o)  ordiuetur  et  —  ortorrttur  l.        f)  doiiuut  1.        g)  prolVr    l, 
h)  ae  abic. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIHER  III.  107 

phisicam  et  theologicain  aeqiiaevas  cideni  generi  subesse  ;  98o. 
earuni  autem  genus  eis  aequaliter  participare ;  nec  lieri 
posse,  unam  eandemque  speciem  una  eademque  ratione 
eidem  speciei  et  parem  esse  et  ut  infcriorem  acsi  generi  spe- 
ciem  subiacere.  Et  ego  quidem  de  his  ita  sentio.  Caeterum 
si  quis  contra  haec  contendat,  rationem  inde  afFectet,  faciat- 
que  nos  intelligere,  quod  fortassis  naturae  ipsius  ratio  nemini 
adhuc  contidisse  videtur'. 

60.     Philosophiae  divisio. 

Ad  haec  Otricus,  innuente  augusto,  sic  ait:  ^Quoniam 
philosophiae  partes  ahquot  breviter  attigisti,  ad  plenum  opor- 
tet  ut  et  dividas  et  divisionem  enodes.  Sicque  fieri  poterit, 
ut  ex  probabili  divisione  vitiosae  figurae  suspicio  a  te  remo- 
veatur'.  Tunc  quoque  Gerbertus:  ^Cum  hoc',  inquit,  'magni 
constet,  utpote  divinarum  et  humanarum  rerum  comprehen- 
sio  veritatis,  tamen,  ut  nec  nos  ignaviae  arguamur  et  audi- 
torum  aHqui  proficere  possint ,  secundum  Vitruvii  atque 
Boetii  divisionem  dicere  non  pigebit.  Est  enini  philosophia 
genus.  Cuius  species  sunt  practice  et  theoretice.  Practices 
vero  species  dico  dispensativam,  distributivam,  civilem.  Sub 
theoretice  vero  non  incongrue  intelliguntur  phisica  naturalis, 
mathematica  intelHgibihs  ac  theologia  inteUectibiHs.  Rursus- 
que  mathematicam  sub  phisica  non  preter  rationem  coUocamus'. 

61.     Reprehensio   divisionis   ab   Otrico   inutiHs.  ac   Gerberti 

responsio. 

Nisusque  quod  reHquum  erat  prosequi,  Otricus  subin- 
tuHt:  'Miror',  inquiens,  'vehementissimC;  quod  phisicae  ma- 
thematicam  sic  de  propinquo  subdidisti,  cum  inter  utraraque 
subalternum  genus  intelHgi  possit  phisiologia.  Vitiosum  etenim 
valde  videtur,  si  nimis  longe  petita  pars  ad  generis  conferatur 
divisionem',  Ad  haec  Gerbertus:  'Inde',  inquit,  ^^ehementius 
mirandum  videtur^  quod  mathematicam  phisicae,  suae  vide- 
Hcet  coaevae,  ut  speciem  subdiderim.  Cum  enim  coevae 
sub  eodem  genere  habeantur,  maiore,  ijiquam,  admiratione 
dignum  videtur,  si  aiteri  altera  subdatur.  Sed  dico,  phisiolo- 
giam  phisicae  genus  non  esse  quemadmodum  proponisj  nul- 
lamque  earum  difi^erentiam  aHam  assero,  nisi  eam  quam  inter 
philosophiam  et  philologiam  cognosco.  AHoquin  philologia 
philosophiae  genus  conceditur'.  Ad  haec  scolasticorum  mul- 
titudo  philosophiae  divisionem  interruptam  indignabatur 
eamque  repeti  apud  augustum  petebat.  Otricus  vero  post 
paululum  idem  repetendum  dicebat,  prius  tamen  habita  ratione 
de  causa  ipsius  philosophiae.  Intendensque  in  Gerbertum, 
quae  esset  causa  philosophiaC;  sciscitabatur. 


108  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

970.  62.     Quae  >  sit  causa  conditi  mundi. 

Qui  cum  a  Gerberto,  ut  apertius  quid  vellet  ediceret, 
rogaretur,  utrum  videlicet  causam  qua  inventa  est,  an  cau- 
sam  cui  inventa  debetur,  ille  mox:  ^lpsam',  inquit,  ^causam 
dico,  propter  quam  inventa  videtur'.  Tunc  vero  Gerbertus: 
^Quoniam',  inquit,  ^nunc  patet  quid  proponas,  ideo,  inquam, 
inventa  est,  ut  ex  ea  cognoscamus  divina  et  humana'.  Et 
Otricus :  ^Cur',  inquit,  ^unius  rei  causam  tot  dictionibus  nomi- 
nasti ,  cum  ex  una  fortassis  nominari  potuit,  et  philosophorum 
sit  brevitati  studere? 

63.     Quod  non  omnia  nomina  causarum  singulis  dictionibus 

efFeruntur. 

Gerbertus  quoque:  'Non  omnes',  inquit,  'causae  uno 
valent  nomine  proferri.  Etenim  cum  a  Platone  causa  creati 
mundi  non  una  sed  tribus  dictionibus  bona  Dei  vohmtas 
declarata  sit,  constat,  hanc  creati  mundi  causam  non  aHter 
potuisse  proferri.  Nam  si  dixisset,  vohmtatem  causam  esse 
mundi,  non  id^  esset  consequens;  quaeHbet  enim  vohmtas 
id  esse  videretur,  quod  non  procedit'.  Atque  hic  Otricus: 
'Si',  inquit,  'Dei  vohintatem  causam  conditi  mundi  dixisset, 
brevius  quidem  et  sufficienter  dictum  foret,  cum  numquam 
nisi  bona  fuerit  Dei  voluntas.  Non  enim  est  qui  abnuat, 
bonam  esse  Dei  vohmtatem'.  Et  Gerbertus :  ^ln  hoc',  inquit, 
'penitus  non  contradico.  Sed  vide;  quia  constat  Deum 
substantia^  solummodo  bonum,  quamlibet  vero  creaturam 
participatione  bonam^  ad  eius  naturae  qualitatem  exprimen- 
dam  'bona'  additum  est,  quod  id  eius  proprium  sit,  non  etiam 
•  foi.  37.  cuiuslibet  creaturae.  *Tandem^,  quicquid  illud  sit,  id  sine 
dubio  constat,  non  omnia  causarum  nomina  una  dictione  pro- 
ferri  posse'. 

64.  Quae*^  sit^  causa^*  umbrae*^. 
'Quae  enim  tibi  umbrae  causa  videtur?  An  hacc  una 
•p.  621.  dictione  indicari  valet?  *Sed  dico,  umbrae  causam  esse  cor- 
pus  luci  obiectum.  Atque  haec  brevius  nullo  modo  dici 
valet.  Si  enim  corpus  umbrae  causam  dixeris,  nimis  com- 
mune  protulisti.  Quod  si  corpus  obiectum  volueris,  id  quo- 
que  tantum  non  procedit,  quantum  ab  hac  parte  relincpiitur. 
Sunt  enim  corpora  nonnulla  atque  etiam  diversis  obiocta, 
quae  umbrae  causa  esse  non  possunt.  Nec  abnuo,  multa- 
rum  rerum  causas  singulis  dictionibus  erterri,  vohiti  suut 
genera  quae  specierum  causas  nemo  ignorat,   velut  est  suh- 

a)  post  (tdd.  b)  substantialitor  1.  i)  vtryit  \n  ilimidio  /olio  pojtt  (i((/«Wi>. 

cujiis  prima  tantuin  jmgina  scripturam  recepit.  d)  ujio,  sit,  n,   umbr  absc. 

1)  Haec  iis  potius  conveuiunt  quao  c.  03.  reteruntur. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III.  109 

stintia^  quantitas,  qualitas.    Alia  vcro  non  simpliciter  profc-  97o. 
runtur,  ut  rationale  ad  mortale'. 

65.     Quid  continentius ^  sit,  rationale^  an*  mortale*. 

Tunc  vehementius  Otricus  admirans  ait:  ^An  mortale  1 
rationali  supponis?  Quis  nesciat,  quod  rationale  Deuni  et  ^ 
angelum  hominemque  conchidat,  mortale  vero  utpote  maius 
et  continentius  omnia  mortalia  et  per  hoc  infinita  coUigat'? 
Ad  haec  Gerbertus:  ^Si',  inquit,  ^secundum  Porphirium  atque 
Boetium  substantiae  divisionem  usque  ad  individua  idonea 
partitione  perpenderes,  rationale  continentius  quam  mortale 
sine  dubio  haberes.  Idque  congruis  rationibus  enucleari,  in 
promtu  est.  Etenim  cum  constet,  substantiam  genus  genera- 
lissimum  per  subalterna  posse  dividi  usque  ad  individua, 
videndum  est,  an  omnia  subalterna  singuHs  dictionibus  pro- 
ferantur.  Sed  liquido  patet,  alia  de  singulis,  alia  de  pluribus 
nomen  factum  habere.  De  singulis,  ut  corpus;  de  pluribus, 
ut  animatum  sensibile.  Eadem  quoque  ratione  subalternum,  I 
quod  est  animal  rationale,  predicatur  de  subiecto,  quod  est  \ 
animal  rationale  mortale.  Nec  dico,  quod  rationale  simplex 
predicetur  de  simphci  mortali;  id  enim  non  procedit;  sed 
rationale,  inquam,  animali  coniunctum  predicatur  de  mortali, 
coniuncto  animah  rationali'.  Cumque  verbis  et  sententiis 
nimium  flueret  et  adhuc  aha^  dicere  pararet,  augusti  nutu 
disputationi  finis  iniectus  est,  eo  quod  et  diem  pene  in  his 
totum  consumserant  et  audientes  prolixa  atque  continua 
disputatio  iam  fatigabat.  Ab  augusto  itaque  Gerbertus 
egregie  donatus,  cum  suo  metropoHtano  in  Gallias  clarus 
remeavit.  v 

66,     *  Sinodus  <^  apud  Sanctam  Magram  habita.  *  foi.  35'. 

Eodem  tempore  Emma  ^  regina  et  Adalbero  Lau-  ^"" 
dunensis  episcopus  infames  stupri  criminabantur.  Id  tamen 
latenter  intendebatur,  nulHus  manifesto  intentionis  teste.  Sed 
quia  suppresse  dictum  ad  omnium  aures  devenerat,  ej^iscopis 
visum  est,  id  esse  discutiendum ,  ne  frater  et  coepiscopus 
eorum  infamiae  tantae  subderetur.  A  supradicto  ergo  me- 
tropoHtano  collecta  est  episcoporum  sinodus  apud  Sanctam 
]\ragram,  locum  Remorum  diocesaneum ».  Considentesque 
et  quaeque  utiHa  pertractanteS;  postquam  metropoHtanus  ®  .... 


g  a)    conti,    tius,    atio,    an,    tale    ahsc.  b)    nova    omnes    expectarent  ab  a.  1. 

c)  ita  codex  prima  manu  pergit ,  c.  55 — 65.  post  insertis  (y,  p.  104.  n.  c.  et  p.  108. 
n.  c);  quod  JReimann  p.  24.  parum  perspexit.  d)  E.  r,  et  Ad.  L.  c.  e)  hic  pene 
una  et  plurea,  ut  videtur,  lineae  in  fine  paginae  abscisae  sunt;  /ortasse  etiam  alia 
desunt,   f.  38,  novo  faaciculo  incipiente. 

1)  Fisraes. 


110  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

•foi.^ss!  ^^-    *Ottonis  promotio  (a*)  Germanis*  et  Belgis^. 

Post  obitiim  domni  Ottonis  Germanorum  regis  eius^ 
filius  Otto  a  Germanis  Belgisque  rex  creatus  ^,  rem  publicam 
strenue  atque  utiliter  amministravit ;  vir  magni  ingenii  totius- 
que  virtutis,  liberalium  litterarum  scientia  clarus^,  adeo  ut 
in  disputando  ex  arte  et  proponeret  et  probabiliter  conclu- 
deret.  Penes  quem  regnum  Germaniae  cum  Galliarum  ali- 
qua  parte  usque  ad  diem  vitae  eius  supremum  mansit,  sed 
aliquando  dubio  statu.  Nam  inter  ipsum  et  Lotharium 
Gallorum  regem  quandoquc*^  et  odium  immane  et  anceps 
victoria  fuit.  Etenim  cum^  ab  Ottone  Belgica  teneretur  et 
a  Lothario  impeteretur,  contra  se  dolos  aut  vires  moliebantur, 
eo  quod  uterque  et  suum  patrem  eam  tenuisse  contenderet 
et  exercituum  multitudine  uterque  eam  se  defensurum  non 
diffideret.  Nam  et  Ludovici,  patris  Lotharii,  fuit,  et  eius 
'^  post  dono  huius  Ottonis  pater  Otto  obtinuit».  Horum  ergo 
discordiae  incentivum  principium  Belgica  fuit. 

68.     Indignatio»  Lotharii  in?  Ottonem. 

978.  Igitur  in  Aquensi  palatio  Ottone  commorante  cum  coniuge 

Teuphanu  gravida^^,  Lotharius  iUum  propius  accessisse  acer- 
rime  motus  indignabatur.  Ergo  Francorum  ducem  Hugonem 
reKquosque  regni  primates  consilium  petiturus  Lauduni  colle- 
git.  Dux  itaque  processit.  ReHqui  etiam^,  quibus  quoque 
consulendum  erat,  ante  regem  consequenter  admissi  sunt. 
Quibus  residentibus,  rex  dupHcem  iniuriam  sibi  illatam  esse 
commemorat,  cum  regni  sui  pars  ab  hoste  usurpata  ftierit  et 
ipse  hostis  ad  fines  suos  temerarius  accesserit.  Nec  maiori 
iniuriae  esse,  quod'^  tenuerit,  quam  quia  tenens  ad  fines  suos 
accedere  non  formidaverit.  Se  etiam  id  multa  aviditate 
ulcisci  velle,  si  consilio  suo  velint  cedere.  Nec  posse  se  ab 
•  p.  622.  hoc  animo  temperari,  si  *  ad  id  agendum  copia  miUtum  non 
defecerit.  Gratias  etiam  sese  quandoque  redditurum,  si  id 
quod  cupit  aequo  animo  adoriantur. 

69.     Impetus^  Gallorum  spontaneus'  in  Ottonera'. 

Mox  dux  et  alii  primates  sine  deliberandi  consultatione 
sententiam  regiam  attoUunt.  Sese  sponte  ituros  cum  rege, 
et  Ottonem  aut  comprehensuros  aut  interfectiu'Os  aut  fuga- 
turos,  pollicentur.    Iluius  consiHum  negotii  *  dissimulatum  ad 

*)  c.  tractant  atque  ordinant  Galli  Celtae.     Quod  (uhL   1. 

a)  a  del.;    is ,    s  absc.         b)  voeabulum  erasum.         c)    elevatus  1.            il)  •  corr^ 

e)  plcrumqiio    1.  f)  cuin    —  teneretur   aliis   erasis   «t   vocahulo    dloer«tur   Jt^es^*. 

g)  io,  n  absc.          h)  in  loco  raso.          i)  tiuoquo   1.          k)  si  teuoat  1.         1)  u»,  ou, 
O(ttoneni)  absc. 

1)  Nugatur  Richerus. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III.  111 

paucorum  tunc  notitiam  pervenire  potuit,  adeo  ut  cuntes  978. 
quorsum  nescirent.  Tandem  collectus  exercitus  sic  densus 
ineedebat,  ut  erecta  hastilia  lucum  potius  quam  arma  porten- 
derent.  Ibat  ergo  per  cuneos  simbolo  >  distinctos.  Cum  vero 
vada  IMosae  transmisissent,  centuriones  constituti*  et  dispositi 
per  centurias,  Ottonem  non  sufficientem  habere  exercitum, 
diligenter  contemplati  sunt.  Itaque^  accedebant  multamque 
inopiam  rei  militaris  apud  hostem  predicabant. 

70.  Quae  dum  ad  aures  Ottonis  referunturj  ille,  utpote 
erat  audaci  animo,  Lotharium  numquam  haec  aggressum 
respondit;  nec  vero  in  suas  partes  adventare  potuisse,  cum 
nec  ei  copia  militum  sufficeret,  nec  de  suis  satis  spei  haberet. 
At  cum  alii  atque  alii  Lotharium  iam  adesse  dicerent  et  in 
eo  perseverarent ,  Otto  dixisse  fertur,  se  ad  his  credendum 
Qidlo  modo  posse  alUci,  nisi  ipse  quoque  videndo  per  sese 
addisceret.  Equis  ergo  inclamatis  et  adductis,  Otto  ad  viden- 
dum^  processit.  Lotharium  cum  20000  instare  advertit. 
Cogitabat  itaque  nunc  reniti,  nunc  quoque  ad  tempus  rece- 
dere,  et  post  cum  exercitu  copioso  reverti  meditabatur. 

71.  Tandem**,  quia  Lotharius  urgebat,  stare  non  potuit. 
Abscessit  ergo  non  sine  lacrimis,  cum  uxore  Teuphanu  regni- 
que  principibus,  relicto   palatio  atque  regio  apparatu*^.     Lo- 

harius  cum  exercitu  aiFuit,  Ottonem  se  capturum  ratus.    Et 
certe  coepisset,  si  in  itinere  sese  exercitus  angariis  non  impe-      ?  f^L'^sse.t 
disset.     Kam  si  ante  eius   discessum   pridiF  advenisset,   eum 
aut    capere    aut    neci    dare    potuisset.      Palatium    igitur    ab 

lostibus    occupatur.      Regiae  mensae    evertuntur.     Ciborum 
apparatus   per   calones   diripitur.     Regia   quoque  insignia   a 
Denetralibus   erepta   asportantur.     Aeream   aquilam,    quae  in 
^ertice  palatii  a  Karolo   Magno    acsi  volans   fixa   erat^,   *in*foi.  38'. 
y^lturnum   converterunt.     Nam    Germani   eam   in  favonium*        -d-o->AMx-«*. 

onverterant,  subtiliter  significanteSj  Gallos  suo  equitatu  quan- 
ioque  posse  devinci^.  LothariuS;  frustra  impetu  facto,  sine 
obside  vel  pace  sequestra  exercitimi  reduxit,  postea  se  redi- 
turum  confidens. 

72  s.  Otto,  cui  totum  calamitatis  pondus  illatum  fuerat, 
donis  multiplicibus  multisque  favoribus  suos  sibi  assciscebat. 
Et  utpote  vincendi  cupidus,  si  quos  leserat,  revocabat,  aut 
reddito  quod  sustulerat,  aut  dato  quod  spoponderat.  Pacatis 
autem  omnibus  atque  sibi  revocatis,  si  qui  forte^  abscesse- 
rant,  regnorum  principibus  in  unum  collectis,  coram  sic 
locutus  est: 

a)  ti  et  d.  e  corr.  b)  Centiiriati  i.  1.  c)  cum  principibus  add.  1.  d)  m 
marg.  argumtntum  deletum:  F(uga....).  e)  voe.  erasum.  f)  in  Gallos  1,  corr.2. 
g)  "iiS  in  marg.         h)  f.  animo  1. 

1)  i.  e.  vexillo.  2)  Cf.  Thietm,  III,  6,  p.  761. 


11-2  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

978.  73.     Oratio»  Ottonis  acl»  suos. 

'Non  ab  yQj  viri  clari,  huc  vos  convenisse  volui.  Virtus 
vestra  suggessit  a  vobis  consilium  expetere,  quos  et  ingenium 
decorat  et  animi  virtus  informat.  Nec  dubitavi  me  suscep- 
turum  a  vobis  optimi  consilii  rationem,  cum  ab  animo  non 
excesserit,    quanto   animo,    quanta  virtute  in   fide    hactenus 

.  perstitistis.  Ante  hac ,  viri^  clarissimi,  ingenti  virtute*^  pro 
egregiae   laudis   honore   et  gloria  sategistis,    cum  et  consilio 

•  clari  et  bello  invicti  enituistis.  Nunc  quoque  eadem  virtute 
nitendum  est,  ne  laudi  egregiae  turpis  infamia  succedat.  Eni- 
timini  ergo*^  pro  viribus,  et  si  quid  dedecoris  contraxistis,  a 
tanta  claritudine  amoveatis.  Non  vos  latet,  fugae  ignomi- 
niam  a  Lothario  nuper  nos  pertuHsse.  Quam  non  sohira 
bello,  sed  etiam  morte  repellere^,  et  vestram  claritudinem 
decet,  et  tempus  exposcit,  facukas  etiam  persuadet.  Si  igitur 
magis  imperare  quam  servire  parati  estis  ',  dum  aetas  viget 
animusque  valet,  hoc  facinus  ne  parvipendatis.  Ingenti  vir- 
tute  efficite,  ut  sitis  formidini,  quibus  ignobiles  et  vulgus 
fuistis'.     Hac  sententia  id  fieri  omnibus  persuasum  est. 

74.     Equitatusf  in  Galliam?. 

Interea  Otto  cum  30000  equitum  in  Gallias  ire  para- 
bat.  Nec  moratus  premissis  centurionibus  ibat.  GalHam 
Cehicam  '*  exercitu  implevit.  Quam  partim  combussit, 
partim  depopulatus  est.  Sic  etiam  versa  vice  Lotha- 
rium  adurgens ,  eo  quod  mihtum  copiam  non  haberet*, 
fluvium  Sequanam  transire  compulit  et  gemebundum  ad 
ducem  ire  coegit.  Turbati  ergo  repentino  hostium  adventu, 
*p.  623.  rex  Stampas^  adiit,  *dux  vero  ad  colHgendum  exercitum 
Parisii  resedit.  Dum  haec  aguntur,  Otto  cum  exercitu  pro- 
perat  liscumque  regium  Atiniacum  diripit  atque  comburit. 
Et  per  fines  iu'bis  Remorum  transiens,  sancto  Kemigio  mul- 
tum  honorem  exhibuit.  Urbem  quoque  Suessorum  preter- 
gressus,  et  sanctum  IMedardum  venerans,  palatium  Compen- 
diense  pene  diripuit.  Nec  minus  centuriones  previi  eo 
ignorante  sarictae  Bahihiis  monasterium  apud  Chehis  penitus 
subruerunt  atque  combusserunt.  Quod  non  mediocriter  dohnis, 
multa  in  eius  restaurationem  delegavit.  Tandem  ad  tiuvium 
Sequanam  accessit  ibique  exercitus  tentoria  tixit,  Parisium 
in  prospectu  habens,  totamque  pene  regionem  per  triduum 
depopuLatus  est.      (75).    Ibant  ergo  equites   cuin  Hxis  palan- 

a)   O,  ad  absc.         b)   vc  c.  c)  v.  salegistis   1.  d)  poat  aiid.  e)  <»  ft>rr. 

(esBO  ropellondiim?    1).  f)    E  absc.  p)    GalUas    l.  h)    OaUias  ox.   l. 

i)  aborct   1. 

1)  viat/is  —  estis  Sallusti  sunt  verbn,  Catil.  c.   '20.         3)  KtHmpos. 


RICFIERI  IIISTORIARUM  LIBER  III.  113 

tibus  ad  victum   deferendum   stadiis  IGO  circumquaquo.     Et978. 
quia  Sequana  intcrflucbat,  ncuter  cxcrcitus  ad  sc  acccdebat. 
Dux   cnnn    in   altera   fluvii   parte   milites   colligebat;   at  hoc 
triduum  non  sufficicbat  ad  colligcndorum    sufficientiam  mili- 
tum,  ncc  ficri  potuit  copia,  undc  congredcrctur.  * 

76.     Monomachia  duorum. 

Cum  ergo®  uterque  exercitus  dubio  esset  statu  ct  de 
victoria  altrinsecus  tota  mentc  quacrerctur,  Germanus  quidam 
animo  simul  ct  viribus  fidens,  singularis  ad  dimicandum  cum 
armis  processit  seseque  ad  pontem,  ubi  portae  erant  repa- 
gulis  et  clavis  ferrcis  munitae,  congressurum  solum  cum  solo 
obtulit.  Hostem  ut  veniret  singularis  saepenumero  inclama- 
vit.  Et  cum  iam  in  Gallorum  contemptum  quaedam  male- 
dicta  cfFunderet,  nec  aliquis  ei  responderet,  per  custodes  duci 
aliisque  principibus,  qui  iam  pauci  advenerant,  relatum  est, 
ad  portas  pontis  huiusmodi  esse  hominem,  qui  sese  ad  dimi- 
candum  singulariter  solum  cum  solo  proponeret,  illumque 
probris  et  contumeliis  verborum  principes  lacessire,  nec  illum 
inde  recessurum  esse,  nisi  aut  singulariter  con"grediatur,  aut 
portis  incisis  totus  cxercitus  intromittatur,  Dux  cum  prin- 
cipibus  hanc  contumeham  non  ferens,  tirones^  hortatur,  ut 
furentem**  repellant  et  a  tanta  ignominia  purgati  nominis 
gloriam  sibi  affectent.  Mox  quam  plures  animo  ardentes  ad 
resistendum  *sese  obiulerunt.  Ergo  de  pluribus  unus  electus***  »foi.  39. 
congressurus  procedit.  Premium  viri  fortis  propositum  est. 
Et  ablatis  repaguHs,  portae  patefactae  sunt.  Proccdit  sibi 
obviam  hostis  uterque.  Qui  obiectis  clipeis  telisque  obni- 
tentes,  mente  furiata  pauca  admodum  probra  sibi  obiecerunt. 
Germanus  tandem  telum  iaculatus,  Galh  clipeum  gravi  ictu 
pertundit.  Gladioque  educto  cum  urgere  instaret,  a  Gallo 
mox  telo  obliquato  confixus  ^  atque  vita  '^  privatus  est.  Gallus 
victoria  potitus,  ab  hoste  rapta  arma  asportavit  atque  duci 
obtulit.     Vir  fortis  premium  petiit  et  accepit. 

77.     Ottonis  a  Gallia^  digressus^  suorumque^  fuga^. 

Otto   Gallorum   exercitum  sensim    colligi   non  ignorans, 
suum  etiam  tam  longo  itinere  quam  hostium   incursu   posse 

*)  Nec  pretermittendus    videtur    cong-ressus    duorum,    quorum  alter 

Germanus,  alter  vero  Gallus  fuit.   add.   1. 
**)  ut    canem    latrantem    repellant  et  a  tanta   ignominia    non  solum 
sese,  sed  et  totam  gentem  suam  emundent  ac  per  infinita   tem- 
pora  n.  gl.   1. 
***)  IVO  add  1. 

a)  post  add.         b)  niilites  superscr.  vel  tirones  e.  c)  c.  est  1.  d)  armis   1. 

e)  Uia,  11  s  su,  ga  absc. 

8 


114  RICHERI  HISTORIARUM  LIBP:R  III. 

978.  minui  sciens,  redire  disponit.  Et  datis  signis  castra  amove- 
runt.  Ang-arias  quoque  accelerare  moliti  sunt;  amotisque 
omnibus,  ibant  non  segnlter  ncc  sine  metu.  Axonae  fiuvii 
vada  festinantes  alii  transmiserant,  alii  vero  ingrediebantur, 
cum  exercitus  a  rege*  missus  a  tergo  festinantibus  afFuit. 
Qui  reperti  fuere,  mox  gladiis  hostium  fusi  sunt,  plures'"* 
quidem^,   at^   nuUo^   nomine*  clari^     Otto  interea   cum  ex- 

vCitwA^  ercitu  digressus,    Belgicam   petiit  ibique  procinctiun   solvit; 

ryv^j^  *p.  624.  tanto  favore  *et  benivolcntia  apud  suos  usus,  ut,  sicut  immi- 
nenti  periculo,  ita  quoque  et  omnibus  capita  sese  obiecturos'^ 
pollicerentur. 
980.  78.     Lotharius   considerans   Ottonem    neque    dolis    falli, 

neque  viribus  posse  devinci,  sepe  et  multum  apud  se  quae- 
rebat,  utrum  potius  foret  stare  contra  hostem  an  reconcihari 
hosti.  Si  staret  contra,  cogitabat  possibile  esse,  ducem  opibus 
corrumpi  et  in  amiciciam  Ottonis  relabi;  si  reconciliaretur 
hosti,  id  esse  accelerandum,  ne  dux  presentiret  et  ne  ipse 
quoque  vellet  reconciliari.  Talibus  in  dies  afticiebatur.  Et 
exinde  his  duobus  ducem  suspectum  habuit.  A  consultan- 
tibus  tandem  decretum  ^  est,  Ottonem  in  amiciciam  regis 
revocandum,  eo  quod  ipse  vir^  virtutis  esset  et  per  ilhim 
non  sohim  dux  mansuesci  posset,  sed  et  aHarum  gentium 
tiranni  subiugari  utihter  valerent.  Logati  igitur  a  Lothario 
directi  ab  Ottone  liberaHssime  suscepti,  de  habenda  utrius- 
que  amicicia  duce^  ignorante  elaborant. 

79.     Oratio^  GaUorum  ad^  Ottonem. 

'Hactenus',  inquiunt,  'discordiae,  invidiae,  caedis  amato- 
res  floruerunt,  cum  '*  inter  nobiHssimos  reges  tantum  locum 
habuerunt.  Quibus  pro  deHciis  erat  discordia ,  quia  apud 
reges  discordes  sc  niulta  adquirere  posse  arbitrabantur.  Enim- 
vero  de  communi  labe  cogitabant,  ut  maioris  gloriae  et  honoris' 
locum  apud  conturbatos  vindicarent.  Sed  proderit  phu*imum 
rei  pubHcae,  si  maHgnitas  pravorum  iam**  dudum'*  reprima- 
tur  et  virtus  bonorum  hice  purius  enitescat.  Redeat  ergo 
virtus  et  floreat  inter  gloriosissimos  reges,  ut  et  vestra  virtute 
tantorum  malorum  auctores  abinde  conquiescant,  ot  ros^' 
pubHca  vestra  virtute  potius  gubernetur,  quam  cupiiU>rum 
invidia  dilabatur.  Securius  enim  ambo  roo-nabitis,  cum  in 
amicicia  coniuncti  duos  exercitus  pro'' uno^Miabobitis.  Quod 
si   ex   vobis   alter   in    uUimas    suorum   rognoruin    gontos    iro 

a)  e  corr.  b)  .s.  o.  seso   l.  c)  doliberatum   suptrscr.    vol    iloorotum  >-. 

d)  poat  adii.         e)  d.  i.  e.  in  loco  raso.         f)  o,  d  absc.         g)  v.   r.  p.   l. 

1)  Cf.    Gosta   Camerac.  I,    98,    SS.  VII,    p.    t41;    Chron.    Anat>^>. 
ed.  Marchegay  p.   7<*». 


RICIIERI  IIISTORIARUM  LIBER  III.  115 

disposiiorit ,    altcrum   acsi   fratrcm    ficlumqiic    suarum   rorum  98o. 
tutoreui  habcbit.     Placcat   crgo  scrcnissimis   rcgibus   pax   ct 
amicicia,  quos  coniunxit  ctiam  sanguinis  affinitas.    Vinciantur 
amicicia,    quorum    dissidcntia   rei   publicac   labcm   infcrt    et 
concordia  utilitatcm  accommodat  vircsque  ministrat'. 

80.     Responsio'^  Ottonis  ad  Gallos^. 

Ad  haec  Otto :  ^Novi',  inquit,  ^quantam  labem  rei  publi- 
cae  discordia  sepenumcro  intulit,  cum  regnorum  principes 
contra  sc  aliquando  moliti  sunt.  Ncc  illud  etiam  ignoro, 
quanta  sahis  per  amiciciae  virtutem  rei  publicae  comparata 
sit.  Fateor,  hactenus  me  plurimum  coluisse  pacem^  et  con- 
cordiam ;  invidias  atque  discordias  malignantium  odio  semper 
habuisse.  Componantur  ergo  per  vos  animi  dissidentium ;  nam 
huic  rei  vos  video  aptissimos,  qui  ante  hac  mutua  lesione 
rei  publicae  plurimum  derogavimus.  Consilii  vestri  rationem 
approbo.  Dictis  tandem  facta  consentiant'.  Legati  persua- 
sione  habita  redeunt,  ambosque  reges  alterutrius  benivolentiam 
ad  alterutrum  referentes,  in  amicicia  componunt."  Constituitur 
tempus  colloquendi.  Locus  utrique  commodus  deputatur.  Et 
quia  circa*^  fluvium  Mosam  regna  amborum  conlimitabant  ^, 
in  locum  qui  Margolius  dicitur*  eis  sibi  occurrere  placuit. 

81.     Lotharii  et^  Ottonis  regum  conciliatio  ^. 

Convenerunt  ergo.  Datisque  dextris,  osculum  sibi  sine 
iliqua  disceptatione  benignissime  dederunt.  Amiciciam  *altrin-  *foi.  39'. 
secus  sacramento  stabilierunt.  Belgicae  pars,  quac  in  lite 
"uerat,  in  ius  Ottonis  transiit.  Otto,  regni  sui  pace  facta, 
[taliam  petiit  Romamque  devenit,  suos  revisurus  atque  de 
:egni  statu  quaesiturus;  compressurus  etiam^  si  qui  forte  essent 
:umultus,  et  tumultuantes  in  pacem  revocaturus,  si  qui  prin- 
3ipum  forte  dissiderent.  Lotharius  vero  Laudunum  veniens, 
ipud  suos  quaeque  congrua  sibi  pertractabat.  Nec  iam 
picquam  spei  ex  duce  habebat,  cum  propter  pacem  dolo 
paesitam  non  mediocriter  eum  suspectum^  haberet.  Cum  98i. 
am  haec  omnia  vulgo  predicarentur,  nonnuUi  quoque  inde 
ndignati  pro  ^  ducc  ^  fremerent,  dux  constanti  animo  tristitiam 
lissimulans  omnia  ferebat.  Et  sicut  moris  ei  erat  consulto 
^mnia  deliberare,  primatibus^  advocatis,  declamatiu'us  resedit.    j 

a)  sio,    08   ahsc.  b)  p.    concordia    1.  c)  super    1.  d)  conlimitant  1. 

))  et,    ia  absc,  f)  s.  h.    in   loco    raso.  g)  post    add.  h)  principibus  1. 

1)  Cf.  diploma  5.  lun.  (?)  980.  datum  in  loco  qui  dicitur  Margoil 
mper  fluvium  Cher;   Stumpf,    Acta  p.  325  (Reg.  Nr.  765). 

8* 


116  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

82.     Oratio^  ducis*  apud  suos. 

081.  Quibus  coram  sic  orsus  cepit:  ^Non  preter  fructum  utilis 

i         et  honesti  consilium  a  doctis  expetitur.     Quibus  solis  et  de- 

center  acceditur,  et  ab  eis^  fluetuanti  rei   consilii  ratio   ape- 

ritur.     Vos*^  in  consulendo  arbitror  idoneos*,  cum  ab  animo 

non  discedat,   quanta  virtute  et  ingenio   vestri    saepenumero 

adversariis    prenituerim.      Cumque^    vos    mihi    manibus    et 

sacramento    addictos,   fidem  quoque    inviolabilem^  servaturos 

•p.  625.  ^non^    dubitem^    indubitanter    a    fidehbus    consiUum    peto. 

Quod  si  mihi    conceditur,   vos  etiam  participabitis.      Si   non 

I   suggeritur,  forte  non  aberit  dispendium,  cui  indecores  succum- 

*   batis.     Ergo  quia  pro  vita  agitur,    consihum  utile  liberaliter 

expromite.     Non   enim  vos  latet,   quanta  subtihtate  doli  Lo- 

tharius   rex  incautum  me   fefellerit,   cum   absque   me  Ottoni 

reconcihari  vohierit  feceritque.    Cui  a  ^  mente  penitus  excessit, 

quam  UberaH  animo  quantum  pericuhmi  aggressus  sim,  cum 

per  me  hostem  nuper  fugaverit,  Belgicam  quoque  insignibus 

sublatis    hostihbus    subarraver[t.      Quid    ergo    spei    ulterius 

expectem,   cum  dolo*  fidem  abruperit'? 

83.     DecLamatiog,  qua^  usi  simt  apud  ducemg  sui. 

Ad  haec  primates^:  ^Non  sohim  novimus',  inquiunt», 
^quantis^  pericuHs  nobiscum  pro  Lothario  rege  caput  obieceris, 
verum  quoque,  quanto  discrimine  chiritudo  tua  adhuc  patens 
sit,  si,  ut  fama  est,  duo  reges  contra  te  conspirayerint.  Kam 
si  contra  alterum^  exercitum  pro  defensione  moharis,  ambos 
contra  te  mox  stare  invenies.  Si  contra  ambos  nisus  fueris, 
phu'ima  incommoda  incurrere  necesse  est,  equitatum  intole- 
rabilem,  insidias  muUiphces,  incendia  atque  rapinas,  et,  quod 
pessimum  est,  nefarios  infidi  vulgi  rumores,  qui  non  contra 
adversarios  nos  exercere  defensionem  loquetur,  at  in  rebel- 
hone  contra  regem  temerarios  atque  periuros  stare  cahun- 
niabitur.  Sic  etiam'"  ad  quoscumque  accedere  posse  mencie- 
tur,  ut  sine  dehcto,  sine  periurii  sacrik^gio  a  dominis  reeedant 
et  contra  illos  arroganter  cervices  attoUant.  Huius  perieuh 
extremum  et  utik^  consihum  nobis  videtur,  ut,  cum  duo  eontra 
nos  coniuncti  sint,  alteri  aUerum  subtrahamus.  Quod  si 
aheri  aUer  subtrahi  nequit,  saUem  in  amieieiam  "  nobis  eorum 
akerum  devineiamus,  ut  aUer  nobis  addietus  aheri  vu-es  nou 

*)  quos  et  ing-enium  cog-itandi  et  rutio  dii-endi  riHldiilit  clnrioros. 
Quos  non  dubito  do  pornitio  bonorum  dolore,  quibus  ingonti  virtuto 
propositura  sit  improbis  displicere.     Et  add.   1. 

a)  O,    d   ahsc.  1>)    ei    corr.    ois.  c)  V     orgo   l  d)  Voa  eti«iu    l. 

e)  post  add.  f)  ab  nnimo  1.  g)  1>,  (\\\,  d  absc.  \\)  llrto  counufstlouo  j»rlu- 

cipcs  ausropta  1.  i)  vir  illustris  add.   1.         k)  tiUHUto  porloulo   1.         l)  uuum   l. 

ni)   quoquo  ad  unuuujiionuiuo   1.  u)  a.   uostriun    1. 


KICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III.  117 

prebeat  animumqiie  ministret.  Hoc  quoqiie  fieri  possibile  98i. 
est*,  si  Romae  nunc  positum  Ottoncm  legatis  premissis  cautus 
et  circumspectus  adieris.  Non  enim  sic  parvi  e.^t  ingenii 
Otto,  ut  te  potiorem^  Lotliario  armis  et  opibus  ignoret,  cum 
sepe  et  id  audierit  et  per  sese  expertus  sit.  Unde  et  facilius 
eius  amiciciam  adipisceris;  ^2^1'oderit  etiam  sanguinis  vestri 
propinquitas,  cum  aeque  ut  Lotharius  ei  in  hoc  coniungaris'. 
84.  Quae  sententia  prolata  favoraliter '^  duci  nabita 
est.  Legatis  igitur  directis,  dux  animum^  huiusmodi  Ottoni 
Rome  indicavit.  Otto  mira  benivolentia  legatos  excepit.  De 
amicicia  quoque  inter  illos  habenda  se  paratisslmum  non 
negavit;  quod  si  ipse  dux  ad  se  veniret,  ut  amplius  uter- 
que  amiciciae  vim  experiretur,  eum  cum  suis  se  decenter  et 
cum  honore  excepturum.  Legati  reversi  duci  mandata  retu- 
lerunt.  Dux  igitur  quosdam  magnae  prudentiae  et  astutiae 
assumens ,     Arnulfum     videlicet    Aurelianensium    episcopum 

atque   Burchardum  necnon   ^  reliquos    quoque 

admodum   necessarios   viros,    Romam   progreditur.      Sanctos 
apostolos  honorat  atque  sic  regem  petit. 

85.     *  Ottonis  cum  »  Hugone  sessio  ?.  *  foi.  40. 

Otto  gloriam  sibi  parare  cupiens,  ex  industina  egit,  ut, 
omnibus  a  cubiculo  regio  emissis,  eius  gladius  super  sellam 
plectilem  deponeretur;  dux  etiam  solus  cum  solo  episcopo 
introduceretur,  ut,  rege  Latiariter  loquente,  episcopus  Latini- 
tatis  interpres  duci  quicquid  diceretur  indicaret.  Introgressi 
igitur  a  ^^  rege  ^  ingenti  favore  excepti  sunt.  Rex  iniuriarum 
querelam  dej^onit.  Et  osculum'  dans,  gratiam  sui  favora- 
Hter  ^  amico  impertit.  Post  multa  coUoquia  de  amicicia  ha- 
benda,  cum  rex  exiret  gladiumque  respiciens  peteret,  dux 
paululum  a  se  discedens  se  inclinavit,  ut  gladium  toUeret  ac 
post  regem  ferret.  Hac  enim  causa  super  sellam  rehctus 
fuit,  ut,  dum  dux  cunctis^^  videntibus^^  gladium'^  ferret,  in 
posterum'^  etiam  se  portatiirum'^  indicaret'^  Episcopus  vero 
duci  consulens,  ghidium  ab  eius  manu  rapuit,  et  ipse  defe- 
rens,  post  regem  incessit.  Cuius  prudentiam  simul  et  astu- 
tiam  rex  admiratus,  apud  suos  postea  non  sine  laude  sepius 
frequentavit.  Ducem  quoque  in  plurima  amicicia  susceptum 
cum  honore  et  pace  pene  usque  ad  Alpes  deduci  fecit. 

86.     Epistola  Lotharii  ad  Chonradum. 

Lotharius  rex  necnon  et  Emma  regina  insidias  ubique 
parabant;   et  ut   in   itinere   redeuntem   caperent,   dolos   pre- 

a)  gloriosissime  add.   1.  b)  potentiorem  1.        c)  Quod  ut  facilius  fiat  add.   1. 

d)  ita  hia   c.          e)  a.    suura  1.           f)  locus    vacai    in    c.         g)  is    cum,  essio  aisc. 

h)  po8t  add.          i)  oscula  1.  k)  ut   —  indicaret  in  marg  ,  x(hi  cunc,  bus,  gla,  in 
pos,  e  por,  icaret  absc. 


118  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

981.  tendebant.  Igitur  Conrado  Alemannorum  ^  regi  epistolam 
legavit  Imnc  modum  habentem :  ^Lotharius  Francorum  gratia 
Dei  rex  Conrado''^  Alemannorum  regi  quicquid  sibi.  Ami- 
ciciam  inter  nos  a  multo  tempore  constitutam  inviolabiliter 
conservare,  semper  mihi  gratum  fuit.  Cuius  fructus  cum  a 
me  multiplex  exire  valeat,  utile  duxi  quiddam  vobis  indicare 
'p.  626.  et  ad  votum  mihi  lieri  *id^'  petere.  Hugonem  ducem  sciatis 
me  hactenus  pro  amico  habuisse.  Comperto  vero  quod  la- 
tenter  hostis  mihi  esset,  ab  eius  famiHaritate  me  remotiorem 
feci.  Unde  nunc  Romam  iens,  Ottonem  adiit,  in  mei  con- 
tumeliam  regnique  labem  ei  pkirimum  persuasurus.  Qua- 
propter  summa  ope,  summo  ingenio  nitimini,  ne  evadat. 
Vale'^.  Exploratores  itaque  circumquaque  dispositi  per 
prerupta  montium  et  scopulorum,  per  viarum  exitus  eius 
adventum  opperiebantur. 

87.     Item  epistola  Emmae^  reginae  ad  matrem^. 

Nec  minus  Emma  regina  matri  suae  in  hunc  modum 
epistolam  direxit:  'Adelaidi  matri,  imperatrici  semper  au- 
gustae ,  Emma  Francorum  regina  salutem.  Licet  multo 
terrarum  interstitio  semota,  tamen  a  m^itre  auxihi  rationem 
filia  peto.  Hugo  dux  insidiis  non  sokun  regni  nostri  prm- 
cipes  a  nostra  fideHtate  amovit,  sed  et  fratrem  meum  Otto- 
nem  a  nobis  conatur  avertere;  unde  et  Romam  ikum  adiit. 
Ne  ergo  penitus  sui  voti  compos  glorietur,  peto  supplex  fika 
matrem,  ut  in  revertendo  tantus  hostis  impediatur;  et  si 
fieri  potest,  aut  captus  teneatur,  aut  impunis  non  redeat. 
Sed  ne  vos  suis  dohs  tergiversator  evadat,  totius  formae 
ihius  inseparabiha  accidentia  vobis  indicare  curavi'.  Tunc 
prosecuta  oculorum ,  aurium ,  labiorum,  dentium  quoque  et 
nasi,  necnon  et  rehquarum  corporis  partium  accidentia,  ver- 
borum  quoque  tenorem  sic  ignotum  declaravit,  ut  his  signis 
detegeret  atque  ignorantibus  indicaret. 

88.     Hugo  inmutato^  habitu^  insidias  eyadit®. 

Dux  horum  non^  nescius,  reditum  accelerat^.  Dohsque 
premetuens,  vestem  mutat  seseque  unum  de  chentibus  simu- 
lat.  Equos  onera  ferentes  ipse  regit  atque  exagitat,  Ouora 
imponit  et  deponit,  omnibus  se  serviturum  accommodat. 
Tantaque  industria  in  abiecta  veste  et  incuUo  liabitu  se  dueem 

a)  Conraudo  c.       b)  post  add.        c)  VAL.  o.        il)  lumae,  troiu  ahs<:.         o^  mu, 
u,   va    ahsc.  f)  Dux    h.    ueso.    corr.      Dux   Hcet  li.   u,,    corr.      l)ux     h.    uou    u. 

g)  accelerabat    1. 

1)  i.  e.  Burgfundiouum ;  cf.  Waitz ,  D.  V  G.  Vll,  j».  UU  n.  — 
Qnae  Ivichorus  narrat  dubiae  fidei  osso,  iam  Giesebrecht  monuit.,  JaUr- 
biicher  II,   1,  p.   177  sqq. 


RICHEKI  IIISTOKIAKUM  LIBER  III.  119 

clissimiilavit,  iit  ct  per  insidiarum  loca  transirct,  quae  nec98i. 
vitare  poterat,  et  insidiantes  efHcaciter  falleret.  Uno  tan- 
tum  ^  liospitio  pene  deprehensus  fuit.  Nam  dum  eundum 
esset  cubitum,  ei  lectus  cum  diligenti  apparatu  compositus 
est.  Eique  circumfusi  se^-  omnes  ad  serviendum  obtulerunt. 
Alii  enim  genu  fiexo^  caligas  extrahebant,  extractasque  alii 
excipiebant.  Alii  vero  nudatos  pedes  sedentis  subsidendo 
confricabant  et  giris  vestium  emundabant.  Haec  hospes  per 
ostii  rimas  contemplatus  est.  Deprehensusque  ^xplorasse, 
mox,  ne  rem  detegeret,  vocatus  est  et  intromissus.  8trictis- 
que  mucronibus  postquam  ei  necem  minati  sunt,  si  vocem 
emitteret,  comprehensum  ligatis  manibus  et  pedibus  in  erga- 
stulum  detruserunt.  Qui  voce  suppressa  ibi  usque  crepu- 
sculum  convexus  ^  iacuit.  Post  nocte  abscendente  in  ipso 
crepusculo  surrexerunt.  Hospitem  assumptum  et  equo  in- 
vectum  tandiu  asportaverunt,  donec  loca  suspecta  transmitte- 
rent.  Quibus  transmissis,  depositum  dimiserunt  reliquumque 
itineris  celeres  confecerunt.  Nec  minus  Conradi  regis  dolos 
sepe  simulando  et  dissimulando  evasit,  *  cum  in  dolis  com-  •  foi.  40'. 
ponendis  insidiatores  studio  '^  et  hic  niterentuf .  Tandem  tan- 
torum  malorum  securus  Gallia  receptus  est. 

89.     Lotharii  et  Hugonis  reconciHatio. 

Cognitis  autem  utrorumque  dohs  ab  utroque,  tanta  cru- 
delitate  in  se  non  armis  sed  insidiis  latentibus  debacchati 
sunt,  ut  aliquot  annis  res  publica  principibus  dissidentibus 
multum  lederetur.  Tunc  etiam  muharum  rerum  usurpationes, 
miserorum  quoque  ojDpressiones  et  circa  minus  potentes 
calamitates  nefariae  a  quibusdam  pravis  exercitae  sunt.  Cum 
utriusque  sapientiores  in  unum  consulturi  convenienteS;  prin- 
cipes  dissidere  plurima  commiseratione  conquesti  sunt. 
(90.)  Statueruntque,  ut  alterius  fautores  ad  alterum  suasuri 
de  reconciHatione  transirent,  ut  alteruter  benivolentia  alter- 
utrius  captus,  facihus  sibi  condescenderet  eumque  pro  lesa 
amicicia  utiHus  peniteret.  Quod  consuHum  ^  non  multo  post 
effectum  habuit.  Nam  et  eis  efficacissime  persuasum  est,  ac 
plurima  dilectione  sibi  annexi  sunt.  Sic  etiam  in  utrisque 
vis  amiciciae  firmata  visa  est. 

91.     Promotio  Ludovici^  in  regnum  Francorum. 

Etenim  cum  rex  fiHum  suum  Ludovicum  in  regno  sibi 
succedere  veUet,  ipsum  quoque  a  duce  ordinandum  quaere- 
ret,  dux  hanc  ordinationem  mox  HberaH  animo  S3  admini- 
straturum  respondit.    Et  legatis  directis,  regnorum  principes 

a)  sic   c.        t)  post  add.        c)  flexu   corr.    flexo.        d)  conquexus    c.        e)  sena- 
tus  c.    1.  f)  Kotberti  1. 


120  RICHERI  HISTOiaARUM  LIBER  III. 

979.  Compendii  collegit.  Ibique  a  duce  reliquisque  principibus  Lu- 
dovicus  rex  adclamatus,  per  metropolitanum  episcopum  Remo- 
rum,  dignae  videlicet  memoriae  Adalberonem,  sancta  die  pente- 
.  i"°' ?•  ^.^^*^^  l"  regnum  Francorum  promotus  est' .  Duobus  ergo  rcffnan- 
P-  «27.tibus  dux  *multa  affabilitate  ac  fomulatu  multiplici  per  dies 
plures  sese  commendabat;  adeo  regiam  dignitatem  per  omnia 
extollens,  et  sese»  eis  supplicemb  monstrans;  se  etiam  fac- 
turum  polhcens,  ut  ambo  gentibus  iam  domitis  potenter 
miperarent,  mdomitas  quoque  efiicaciterc  mansuescerent.  Id 
etiam  meditabatur,  ut  in  diversis  regnis  positi  regiam  domi- 
nationem  exercerent,  ne  unius  regni  angustia  duorum  reffum 
maiestati  nimium  derogaret. 

92.     Item  promotio  Ludovici  in  regnum  Aquitaniae  eiusque 

uxoratio. 

^^^*     u-P?^   ^^^^^   ^^^^^^^  conatu   disponeret,  alii  quidam  nimis 
calhdi  hoc  comperto,    cum  huiusmodi  gloriam  in  sese  trans- 
tundere  veJlent,    Emmam  reginam  adeuntes,   super    maxima 
re  se  consuhuros  dixerunt.     Qui   suscepti  a   regina,   id   sibi 
yideri  optimum  dixerunt,   Ludovico   regi   assciscendam  con- 
lugem  Adelaidem,   Eagemundi  nuper   deflmcti   ducis  Gotho- 
rum  ohm  uxorem.    Et  non  magis  potentiam  regnandi  ex  hoc 
posse  augeri,  quam  sibi  nonnuha  commoda   adquiri.     Enhn- 
vero  possibile  fieri,  totam  Aquitaniam  simulque  et  Gothiam^^ 
suo  imperio  asstringi  posse,  postquam  ex  iure  ductae  uxoris 
oppida  mumtissima  ad  suum  ius  retorqueret.    Magnum  etiam 
quiddam  m  hac  re  et  utile  comparari,  si,  patre  hinc  posito 
et  ilhnc   hho,    dux    ceterique   hostes  in  medio   conchisi,  per- 
petuo  urgeantur.     (93.)    Huius   rationis   consiHum   postqimm 
regi  suggestum    est,   apud   Gozfredum   comitem,   qui  aderat, 
'^2i?-l^}"iL^''^l^"*-     Haec   duce  ignorante   parabantur.     Quae 
cum  post  anmiadvertisset,  ne  regibus  iieri  videretur  iniurius 
contumeham  dissnnulans,  nihil  penitus  refragratus  est.    Inte- 
rea  collectis   regni    principibus,    equitatus  regius  disponitur 
msignia  regia  mvehuntur,-   cibi  muhiphees  appaniti  vehicuhJ 
imponuntur.    Quibus  actis,  reges  utrique  cum  nndto  oquitatu 
m  Aquitaniam  profecti  sunt  castrumque  Briddam  quod  vetus 
dicitur^  devenerunt. 

a)  s.    per   orania  1.  b)  supplicic.ra  c.  o)  effleallter  c.  d)  Gotiaiu 

corr.      Gothiam.  ^   v»yuaiu 

1)  Quae  cuim  iam  a.  979.  accidisseut,  ordo  rerum  a  nostro  in- 
versus  esse  videtur;  nisi  anno  981.  Hu^one  assentionte  tortasso  rex 
eonfirmatus  sit.  Sin<,nilare  quidem,  in  chartis  Lotharii  duabus  d.  lulii  9. 
Jinni  981,  iisque  solis,  formulam  leoj:  Datum  —  jilio  cero  eius  domiiu* 
Luaovu-o  adoleacente  egreyio  regnante  anno  tercio.'  P.  2)  Brioude  ail 
fluvium  Allier. 


RICIIERI  IIISTORIARUM  LIHER  III.  121 

94.    Adelaidis'''  a  Ludovico''*  reginae  in^  Aquitania  promotio* 

eorumque  divortium^. 

Quo  a  prefata  Adelaide  multo  apparatu  excepti  sunt. 
Et  die  constituta,  rationibus  decentissime  habitis  et  ex  iure 
datis  dotalibus,  Ludovicus  rex  eam  sibi  uxorem  copulavit 
atque  secum  coronatam  per  episcopos  in  regnum  promo- 
vit^.  Non  tamen  regium  nomen  sic  in  eis  valuit,  ut  ulla-  <^  «^n  '^•*r 
tenus  regnandi  dominationem  in  principibus  exercere  vale- 
rent.  Amor  quoque  coniugalis  eis  pene  nullus  fuit.  Nam 
cum  ille  adhuc  pubesceret,  illa  vero  anus  foiet,  contrariis 
moribus  dissentiebant.  Cubiculiim  commune  sibi  non  patie- 
bantur.  Requieturi  quoque  diversis  hospitiis  potiebantur.  Si 
quando  colloquendum  erat,  locum  sub  divo  habebant.  Pro 
sermonibus  producendis  paucissima  dicere  sat  erat.  Et  hoc 
apud  eos  fere  erat  per  biennium.  Quorum  mores  usque 
adeo  discordes  fuere,  ut  non  multo  post  sequeretur  et  divor- 
tium  1.  (95.)  Ludovicus  vero  quia  morum  informatoi^m  non 
habebat,  utpote  adolescens,  leviura  rerum  vanitatibus  insiste- 
bat.  Habitum^  patriae  gentis  pro  peregrinis  penitus  depo- 
suerat.  Itaque  in  miserandam  fortunam  res  penitus  dilapsa 
est,  ut  et  moribus  degener  et  regnandi  impotentia  inglorius 
esset;  *et  qui  paulo  ante  rex  genere,  fama  atque  copiis*foi.  4i. 
potens,  nunc  erumnosus  et  inops,  rei  familiaris  simul  et  mili- 
taris  calamitate  squaleret.  His  Lotharius  rex  per  multos 
cognitis,  filium  inde  revocare  cogitabat;  noii  ignorans,  in 
peius  eum  lapsurum,  cum  illic  nullum  dignitatis  regiae  habe- 
ret  honorem.  Equitatum  itaque  parat  filium  repetiturus. 
Aquitaniam  ingressus ,  Briddam  petiit.  Filium  repetit  et 
reducit.  Regina  sese  viduatam  dolens,  et  verita  maioris  in- 
commodi  iniuriam,  Wilelmum  Arelatensein  adiit  eique  nupsit. 
Et  sic  ex  divortio  adulterium  publicum  operatum  est. 

96.     Obitus  Ottonis. 

Hac  tempestate  Otto  cum  barbaris  ^  congressus,  misera-  982. 
bili  fortunae  succubuit.  Nam  et  exercitum  fusum  amisit,  et 
ipse  captus  ab  hostibus,  divina  vero  gratia  reversus  fuit. 
Post  cum  ex  indigestione  Romae  laboraret  et  intestini  squi  983. 
balas  ex  melancolico  humore  pateretur,  aloen  ad  pondus 
dragmarum  quatuor  sanitatis  avidus  sumpsit.  Conturbatisque 
visceribus,  diarria  iugis  prosecuta  est.  Cuius  continuus  fluxus 
emorroides  tumentes  procreavit.  Quae  etiam  sanguinem 
immoderatum  effundentes,  mortem  post  dies  non  plures  ope- 
ratae  sunt. 

a)   Ad,  do,  in,  ti,  vo  ahsc.  b)  sifjnum  appositum  auctorem  quaedam  addere  voluisse 

ostendH,  quae  frustra  quaeras.         c)  Vestes  1.         d)  Wilelmo. 

1)  Aliter  res  narrat  Rodulfus  Glaber.         2)  i.  e.  Saracenis. 


122  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

•p.  628.  97.    *Cui  defuncto  filius  quinquennis  Otto  superstes  erat. 

^^^'  Quem  patri  succedere  in  regnum ,   cum  aliquot  primates  vo- 

luissent;   id   ab   aliquibus    contradictum    est.      Ingenti   tamen 

984.  virtute  variaquc  fortuna  ei  ^  regnum  postea  paraverunt.    Nam 

yeMTUj  W?  r         Hezilo^  regis  paulo  ante  defuncti  patruelis,  qui  adhuc  in  car- 

^  i        ^       cere  vlnctus  ab  eo  tenebatur,  eo  qu"oH  adversus  eum  reo-num 

-    ^  appeteret,  pravorum  dolis  in  permtiem  rei  publicae   elapsus 

i*»i*»  t?|r()n©3L  et  quorumdam  munitionibus  receptus  est.  Vir  aeque  ut  Otto 
nobilis,  corpore  eleganti  ac  valido,  honoris  cupidus  ac  fac- 
tiosus;  animo  vasto,  sed  fallaci.  Hic  regnandi  avidus,  omnes 
sacrilegos  aut  iuditiis  convictos,  sive  etiam  pro  factis  iuditium 
timentesi;  postremo  omnes  flagitiosos,  quos  conscius  animus 
exagitabatj  sibi  proximos  ac  familiares  fecit.  Talium  dolis 
regis  defuncti  supei-stitem  iilium  Ottonem  parvum  rapuit, 
eius  loco  sese  regnaturum  ratus.  Regnum  ergo  sic  in  suum 
ius  refundi'^  arbitrans,  sceptrum  et  coronam  sibi  paravit. 
Quod  dum  a  Lothario  expetendum  cogitaret  eumque  con- 
cessa  Belgica  sibi  sotium  et  amicum  facere  moliretur,  legatos 
premisit,  apud  quos  sacramento  commune*^  negocium  firma- 
retur;  quo  etiam  sacramento  utrique  reges  sibi  poliieeren- 
tur,  sese  super  Rhenum  loco  constituto  sibi  occursuros^. 

98.  Quibus  per  legatos  iuratis,  Lotharius  tempore  sta- 
tuto  cum  exercitu  per  Belgicam  rransiens,  ne*^  teneretur 
sacramenti  obnoxius,  ad  locum  Rheni  condictum  devenit^. 
Hezilo  sese  metuens  in  suspitionem  principum  venire,  si 
Lothario  occurreret,  acsi  eum  in  regnum  recipere  vellet,  per- 
iurii  reus,  occurrere  distuht.  Lotharius  se  ilhisum  advertens, 
rediit,  non  tamen  sine  difticihs  hiboris  incommodo.  Nam 
Belgae,  per  quorum  medium  cum  equitatu  transierat,  indignati 
transisse,  vias  transpositis  arboribus  impediunt,  aut  fossis 
inmersis  revertentes  prohibent;  non  ut  aperto  campo  com- 
minus  dimicentj  sed  ut  his  impedimontis  cunctantes  a  tergo 
urgeant,  aut  montium  iugis  securi,  per*"  inferiora  transeuntes 
missiUbus  iigant.  Et  quia  aporta  fronte  stare  animo  non 
fuit,  sagittarii  cum  arcubus  et  bahstis  per  mohtana  dispositi 
sunt.  Dum  ergo  exercitus  subiret,  ilh  a  superioribus  alios 
sagittis  flgebant,  aHos  diversis  missilibus  sauciabant.  At  tiro- 
nes,  sicubi  ascensui  porvium  locum  videbant,  in  liuiiismodi 
hostes  vertebantur;   armisque  cfterati  quosdam  vuhierabaiit  ^', 

a)  hoc  postea   ....  erunt   1.  b)   iefun<lere  1.  i-)  s.  cousilium  c.  sui>er 

hoc  negocio  f    1.  d)  no  t    s.   o.   in  manj  ,  td>i  aora,  xius  alsc.  e)   atlvenil   l. 

f)  in  inferioribus   1.  g)  vulner  e  corr. 

1)  Cf.  Sallusti  Cfitil.  c.  14.  2)  Do  fide  eorum  (june  Rieherus  hic 
et  iu  soqueiitilnis  uarrat  v.  Wihuaus,  Jahrbiieher  11,  -,  p.  llb  sqii..  i\\\i 
acriter  eam  impug-uat,  et  Witte,  Lothriug-en  iu  der  xweiteu  lIKlfte  iloa 
zehuton  lahrhuiulerts  j).  63  sqq.,  qui  eontrarias  partos  agit. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III.  123 

quosdam  vero  mortc  afficiebant.  Tantum  in  ois  ter  debac-  984. 
chati^,  ut  caesorum  cadaveribus  aggerata  moles  collibus 
assimilaretur.  Alii'^  vero  descendentes  aut  vibratis  gladiis 
frondium^  oppositarum  densitatem  metebant,  aut  trudibus  n«i^i 
adactis  transpositam  arborum  molem  amovebant  sibique^^ 
iter  aperiebant.  Tandem  multo  conatu  de  medio  hostium 
educti  sunt. 

99.  Hac  tempestate  Germania*  nullo  regis  imperio  tene- 
batur,  quippe  cum  et  Ottonem  infantem  aetatis  infirmitas 
regnare  prohiberet,  et  Heziloni  regnandi  cupido  a  potioribus 
regnum  contradiceretur.  Unde  Lotharius  occasionem  nactus, 
de  Belgicae  pervasione  iterum  ^  cogitabat,  ut  videlicet  ad  snae 
dominationis  ius  eam  retorqueret,  cum  Otto^  non  esset,  et^ 
principes  dissiderent  regnique  dignitas  nullo  regis  admini- 
straretur  imperio. 

100.  Itaque  Odonem  atque  Herbertum,  viros  illustres 
et  potentia  claros,  advocans,  eis  sui  voti  secretum  aperit.  Et 
quia  paulo  ante  eorum  patrui  absque  liberis  defuncti  terra 
optima  cum  oppidis  munitissimis  illos  liberaliter  donaverat, 
ipsi  mox  domi  militiaeque  sese  paratissimos  responderunt. 
Quibus  faventibus  cum  rex  sibi  in  animo  esse^  diceret,  ut 
Belgicam  repeteret  eamque  mihtaribus  copiis  expugnaret, 
ipsi  huius  rei  initium  Virduni  faciendum  dicunt,  eo  quod 
ipsa  propinquior  civitas  esset,  et  sese  multa  obsidione  eam 
aggressuroSj  nec  umquam  ab  ea  nisi  capta  recessuros;  qua 
capta  et  sacramento  atque^  obside^  regi  annexa,  ulterius 
processuros;  tandiu  etiam  moraturos  in  Belgica,  donec  aut 
armis  expugnetur,  aut  victi  Belgae  *in  deditionem  omnes*foi.  4i'. 
transeant.  Quorum  sponsione  suscepta,  rex  cum  ipsis  exer- 
citum  mox  Virdunum  admovit. 

101.     Virduni  expugnatio^. 

Quae  civitas  eo  situ  posita  est,  ut  a  fronte  planitie  per- 
via  meantibus  accessum  prebeat;  a  tergo'^  inaccessibilis  sit. 
Ibi  enim  a  summo  in  posteriora  profundo  hiatu  circumqua- 
que  distenditur.  Ab  inferioribus  vero  ad  summum  rupibus 
preruptis  artatur.  Quae  non  solum  scatens  fontibus  puteis- 
que,  incolis  accommoda,  sed  et,  fluvio  Mosa  eam  a*  prerupta 
parte  abluente,  nemorosa.  Ubi  ergo  a  fronte  planitiem  pre- 
iert,  *pugnaturi  machinas  bellicas  generis  diversi  aptavere.  *p.  629. 
Nec  minus  qui  in  urbe  erant  ad  resistendum  sese  expedie- 
bant.     Pugnatum   est  tandem  8  ferme  continuis  diebus.     At 

*  Belgica  atque  G.   1. 

a)  8unt(V)  erasum.  b)  Alii  —  aut  e  corr.  c)  aut  fr.  1.  d)   et  venienti 

exf;rcitui  1.  e)  post  add.  f)  O.  hostis  1.  g)  V,    e  absc.  h)  et  latere 

utroque  add.   1.  i)  in  1. 


124  KICHERI  HISTORIARUM  LIBER  III. 

984.cives  cum  viderent  nulla  a  suis  extrinsecus  suffragia  niitti, 
nec  iugis  prelii  pondus  se  tolerare  posse%  consilio  inito  in- 
dempnes  et  intacti  hostibus  cessere.  Urbem  aperuerunt''  et 
sese  Lothario  victi  obtulerunt.  (102.)  Quibus  peractis,  rex 
ad  urbem  tuendam  reginam  Emmam  in  ea  reliquit.  Ipse  cum 
exercitu  Laudunum  rediit,  suos  etiam  ad  sua  redire  permisit. 
Tantae  benivolentiae  favore  apud  eos  usus,  ut  repetito  itinere 
se  ulterius  ituros,  si  iuberet,  pollicerentur ;  et  neglectis  pro 
tempore  domibus  et  natis,  cum  hoste  comminus  dimicaturos. 
Lotharius  interea  apud  suos  deliberabat,  uti-um  potius  foret, 
sese  ulterius  ire  armisque  et^  viribus^  totam  Belgicam  sibi 
subiugare,  an  residendo  Virduni,  per  legatos  habitis  suasioni- 
bus,  mores  hostium  ad  suum  animum  informare.  Si  enim 
eos  ferro  yinceret,  cum  id  sine  midto  sanguine  fieri  non 
posset,  cogitabat  in  posterum  minus  eis  credendum,  eo  quod 
amicorum  labem  eis  intulerit.  Si  vero  per  benivolentiam 
reversuros  expectaret,  cavendum  putabat^  ne  in  tanto  otio 
hostes  insolentiores  redderentur. 

103.    Virduni^  invasio^  a  Bels-is. 
985?         Dum  haec  multa  consultatione  ventikret,  Belgicae   dux 
Teodericus    necnon   et  vir   nobilis    ac    strenuus    Godefridus, 
Sigefridus  quoque^  vir   iUustris,   Bardo  etiam  et  Gozilo  fra- 
tres    clarissimi   et  nominatissimi    aliique    principes    nonnulli 
latenter  perteniptant  Virdunum  irrumpere  eamque  a  Galhs^ 
evacuare.  ^  Factisque  insidiis,  negotiatorum  claustrum,  muro 
mstar  oppidi    extructum,    ab  urbe  quidem  Mosa  interfluente 
senmctum,  sed  pontibus  duobus  interstratis  ei  annexum,  cimi 
electis   militum  copiis   ingressi  sunt.     Annonam   onmem  cir- 
cumquaque   milites  palantes   advectare  fecerunt.     Negotiato- 
rum  quoque  victus  in  usum  belhcum  acceperunt.     Lignorum 
trabes  ex  Argonna  ^    aggregari  iusserunt,   ut,    si  ab  hostibus 
extra   machmae   muris   apphcarentur,    ipsi    quoque   interius 
obtin§ntibus   machinis   ob^tare^   moHrentur.      Crates   quoque 
viminibus  et  arborum  frondibus  vahdas  intexuerunt,  machinis 
erectis,    si    res   exposceret,    supersternendosf.      Sudes   ferro 
acuminatos  et  igne  subustos  ad  hostes  transfodiendos   quam 
plures    aptayerunt.     ^Missiha  varii   generis  per   fabros   expe- 
diere.      Funium   millena^'  vohimina    ad    usus    diversos    con- 
yexerunt.      Chpeos    quoque    habendae    testudini    ordinandos 
instituerunt.     Preterea  centena  mortis  tormenta  non  defuere. 

h)  paueosque  multituilini    oedere   aild.    1.  b)  apoiuere    seso   —  obtultMv   i 

c)  post  add.  i\)  V,  iu  ahsc.  e)  ab    hostibus    1.  f)  superuteruouvlas    l 

g)  mille  1.  /       .  . 

1)  Silva  ab  occideiite  ^'iriluni. 


RICHERI  IIISTORIARUM  LIBKR  III.  125 

104.     Dc  repetito  ^  Virduno  ^  a  '^  Lothario. 

Niintiantur  haec  Lothario.  Qui  tantum  facinus  accidisse  984. 
acerrime  indignatus^  excrcitum  dimissum  revocavit  Et  sic 
cum  10000  pugnatorum  Virdunum  petiit  atque  adversarios 
repentinus  aggressus  est'.  Primo  impetu  sagittarii^  contra 
hostes  ordinati  sunt.  Missaeque  sagittae  et  arcobalistae^  cum 
aHis  missihbus  tam  densae  in  aere  discurrebant,  ut  a  nul)ibus 
dilabi  terraque  exsurgere  viderentur.  Horum  contra  impe- 
tum  testudinem  ante  se  et  super  capita  hostes  muro  apta- 
vere.  In  quam  rehsa  missiha  ictu  frustrato  decidebant. 
Hoc  impetu  facto,  GalH^  circumquaque  obsidionem  dispo- 
suere.  Fossisque  preruptis,  oblirmaverunt  castra,  ne,  si  ad 
incautos  adversarii  prosiHrent,    accessum   facilem  invenirent. 

105.     Compositio^  cuiusdam  machinae^  beHicae. 

Quercus  proceras  radicitus  succisas  ad  machinam  belH- 
cam    extruendam    advexerunt.      Ex   quibus    quatuor    trabes 
tricenorum   pedum    straverunt   solo,   ita   ut   duae   in  longum 
proiectae  et  decem  pedum   intervaUo  distinctae  duabus  aHis 
per  transversum  eodem  intervaUo  superiacentibus  cohererent. 
Longitudinis  et  latitudinis  spatium,    quod  intra  commissuras      j^rvHf^ 
earum   tenebatur,    decem    pedum   erat.      Quicquid    etiam   a 
commissuris  extra  proiectum  erat,    simiH  modo  decem  pedi- 
bus  distendebatur.     In  harum   trabium  commissuris  quatuor    L»fe  » 
subHcas  quadragenorum   pedum,    quadrato    quidem  scemate,    -  ^    . , 
sed  procerOj   aequo  spatio    a   se   distantes,   adhibitis   trocleis      k\^^-y 
erexerunt.     Transposueruntque  bis  per  quatuor  latera  festu-        "^^tIs 
cas  decem  pedum,  in  medio  sciHcet  et  in  summo,  quae^  tra- 
3uctae   subHcas   sibi  fortiter  annecterent.     A   capitibus   vero 
trabium,   quibus  subHcae  nitebantur,   quatuor  trabes  eductae 
et   pene   usque    ad   festucas    superiores    obHquatae,    subHcis 
iungebantur,  ut  sic  ex  eis  machina  extrinsecus   firmata   non 
titubaret.      Super    festucas    quoque*^,    quae    in   medio   et   in 
summo  machinam  conectebant,  tigna  straverunt.     Quae  etiam 
cratibus   contexerunt,   sujDcr  quas  dimicaturi  stantes  et  emi- 
nentiores   facti,    *adversarios    deorsum    iacuHs    et    lapidibus*p  63o. 
obruerent.      Hanc   molem    extructam   ad  stationem   hostium 
deducere   cogitabant.     Sed   quia   sagittarios    suspectos  habe- 
bant,  rationem  querebant,   qua  hostibus  sine  suorum  lesione 
appropinquaret.   Tandem  ratione  subtilius  perscrutante,  reper-      I 
tum  est,  eam  ad  hostes  optima  arte  detrudi  posse.  ' 

a)  De  r,  V,    a    ahsc.  b)  sagitarii    1.  c)  archob.   1.  d)   po^^    ^^^' 

e)   Corn,   m  ahac.  f)   e  corr. 

1)  Haec  dnbiae  fidei  esse,  Wilraans  1.  1.  et  AVitte  p.  51  n.  osten- 
derunt. 


126  RICHERI  HISTORIARUxM  LIBER  III. 

•foi.  42.  lOG.     ^Decliictio  ad»  hostes  superiorisa  machinae». 

'^'"        '^ictabant    enim      quatiior   stipites   multae  grossitudinis 
terrae  sohdae  mandandos;   decem   pedibus  in  terra  defossis, 
«  vero   a  terra  eiectis^-    qui   etiam   transpositis  per  4  latera 
,  repaguhs^  vehementissimis    soHdarentur;     repaguHs    quoque 
l  transmissis,  funes  mserendos;  sed  funium  capita  ab  histibus 
^  abductaS   superiora  quidem  machinae,   interiora  vero  bobus 
I  annecterentur;  at  mteriora  longius  superioribus  protenderen- 
tur ;    superiora  vero     breviore    ductu  machinam    imphcitam 
j  haberent,   ita  ut  mter  hostes  et  boves  machina  staret:   unde 
I  et  heret,  ut,^  quanto  boves  ab  hostibus  trahendo  discederent 
tanto    machma    hostibus    attracta   propinquaret.     Quo   com- 
mento,  chihndris  suppositis,  quibus  facihus  motum  acciperet, 
I  machma  hostibus  nullo  laeso  appulsa  est. 

107.     Victoria^^  Lotharii^'. 

Adversarii  quoque  similem  quidem  machinam  extruunt 
sed  altitudme  et  robore  inferiorem.     Utraque  ergo  exstructae 
a  parte  utraque  ascensum  est.     Conflictumque  ab^  utrisquef 
promtissime,   nec  tamen   uHo   modo  cedunt.     Rex  cum  pro- 
pior  muris  adesset,  fundae  iaculo  in  Labro  superiore  sauciatus 
est.     Luius  iniuria  sui  accensi,  vehementius  bello  incubuere 
-h.t  quia  hostes  machina  et  armis  fortes  nuhatenus  cedebant 
rex  uncmos  ferreos  adhiberi  precepit.     Qui  fimibus  aUio-ati 
cum   hostium   machinae   iniecti   essent  hgnisque    transve?sis 
admorsi,   funes   ahi  demittebant,   ahi  demissos?  excipiebant 
Quibus  adversariorum  machina  incHnata  atque  pene  demcrsa 
est.       Unde   ahi   delabentes   per   hgnorum    commissuras   de- 
scendebant,  ahi  vero  sahu  sese  ad  teiTam  demittebant;  non- 
nulhh    quoque    turpi    formidine    tacti,     hitibuhs    vitam    sibi 
detendebant.     Hostes  mortis  pericuhim  urgere  videntes    ad- 
versariis    cedunt  vitamque   supphces  petunt.     lussi   quoquo 
arma  deponunt  et  reddunt.     Statimque  a  rege  decretum  exi- 
vit,  hostes'   sine  ahqua  uUionis  iniaria  comprehendendos  ac 
illesos   sibi   adducendos.     Comprehensi   itaque,    inermes    ac 
mdempnes  preter  ictus  quos  in  mihtari   tumuUu  acceperant 
ante  regem  admissi  sunt.     Qui  regis  pedibus  advohiti,  vitam' 
petebant.     Nam  regiae  maiestatis  rei  atque  convicti,  do  vita 
difhdebant.     (108.)     Rex  victoria  potitus,  Belgicae  principos 
captos  suis  custodiendos,  sed  et  congruo  tomporo  roddiMidos 
mandavit.     Rehquam   manum  redire  permisit.     Ip.so  Lauilu- 

a)  ad,  ioris  ao  ahsc.  b)  o  e  corr.  c)  deducta  con-.  abdncta  post  o./<<.  d)  rl« 
rii  cibsc.  0)  ediicta  superscr.  oxstructa.  f)  post  a.U.  g)  oxmlssos  1.  h)  Hlii  l.' 
')  8.  ii,  II,  i.  11.   1, 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIT.  127 

luun  cum  exercltu  rcdiit  ibique  procinctum  solvit.  Urbcm 
Virdunum  usquo  in  dicm  vitae  ems  supremum  absque  idla 
•cfraii,-atione  obtinuit.  Disponebat  prctcrca,  quomodo  ultcrius 
proccdcndo  regnum  suum  dilataret,  cum  rcs  suae  succcssum 
Dptimum  haberent  regnique  fortuna  pcr^  captos  primates  id 
3crsuaderet.  Sed  Divinitas  rcs  mundanas  determinans  et 
Bclgis  rcquicm  et  huic  regnandi  iinem  dedit. 

109.     Obitus  Lotharii. 

Nam  cum  vernalis  clementia  eodem  anno  *  rebus  bruma  986. 
^fllictis  rediret,  pro  rerum  natura''   inmutato  aere,   Lauduni 

grotare  cocpit.  Unde  vexatus  ea^  passione  quae  colica  a 
jhisicis  dicitur,   in   lectum  decidit.     Cui^^   dolor   intolerabilis 

n  parte  dextra  super  verenda  erat.  Ab  umbilico  quoque 
isque  ad  splenem,  et  inde  usque  ad  inguen  sinistrum,  et  sic 
id  anum  infestis  doloribus  pulsabatur.  Ilium  quoque  ac 
'enium  iniuria  nonnulla  erat;  thenasmus  assiduus;  egestio 
languinea ;  vox  aliquoties  intercludebatur.  .  Literdum  frigore 

ebrium  rigcbat.  Rugitus  inte^^tinorum^,  fastidium  iuge,  ruc- 
tus  conationes  sine  effectu,  ventris  extensio,  stomachi  ardor 
aon  deerant.  Ligenti  itaque  hictu  tota  personat^  domus. 
Fit  sonitus  diversus,  clamor  varius.  Nemini  enim  eorum^ 
:[m  aderant  inlacrimabihs  erat  ea  calamitas*^.  Decem  ^  igi- 
tur  annis  Ottoni  superstes,  tricesimo  et  septimo^  anno^  ex 
quo  patre  defuncto  regno  potitus  est,  quadragesimo  vero  et 
Dctavo  quo  a  patre  regnante  coronam  et  sceptrum  regnatu- 
i'us  accepit,  a  natu  autem  sexagesimo  octavo*,  deiiciens  jia- 
turae  concessit.  (110.)  Interea  magnifice  funus  regium 
multo  divitiarum  regalium  ambitu  accuratur.  Fit  ei  lectus 
'cgahbus  insignibus  adornatus,  corpus  bissina'^  veste  indui- 
tur  ac  desuper  palla  purpurea  gemmis^  ornata  auroque 
nte-xta  operitur.  Lectum  regnorum  *primates  deferebant.  *p- 63i. 
Preibant  episcopi  et  clerus  cum  euangehis  et  criicibus.  Penes 
quos  etiam  qui  eius  coronam  ferebat*  multo  auro  gemmls- 
que  pretiosls  nitentem  cum  aUis  muhis  inslgnibus,  eiulando 
incedebat.  Funebre  melos  lacrimis  impedientibus  vix  pro- 
ferebatur.  MiHtes  etiam  mesto  vultu  suo  ordine  proseque- 
bantur.      RcHqua   quoque  manus   cum  lamentis   succedebat. 

a)  in  captis  1.        b)  n.  Laudnni    1.  c)  eo  morbo  1.        d)  C.  d.  m  ?oco  raso. 

i)  intestinorum   c. ;    non    deerat   add.    1.  j)    concrepitat   superscr,    personat   c. 

?)  en  q.  aderat  1.         h)  cacalamitas  c.  1)  post  add.       k)  purpurca  1.        1)  g.  o. 
In  loco  raso. 

1)  Cum  Virdunura  iara  a.  984.  captum  sit,  haec  aperte  falsa  sunt; 
7.  Wilraans    p.  178.  2)   13.  3)  330.  4)  a.  941.  natus  erat; 

Richerus  errat,  a  nato  Ludovico  IV.  nuraerans;  cf.  II,  4,  IIT,  2. 


128  RICriERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

986.  Sepultus  est  Remis  in  coenobio  monacliorum  sancti  Remigii, 

foi  42'.  cum  patre  et  matre,    sicut   *ante   iusserat   suis;    quod   etiam 

abest   240  stadiis^   ab  eo  loco,  in   quo  finem  vitae  accepit; 

multo    obsequio    universorura    parique    affectu    per    tantum 

spatii  deductus. 

INCIPITb  LIBER  IIII. 

1.  Sepulto  Lothario,  Ludovicus  filius  a  duce  aliisque 
principibus  in  regnum  subrogatur.  Circumvallatur  ergo  ^  am- 
bitu  universorum.  Promittunt  benivolentiam.  Spondent  fidem. 
I  Stipatores*^  etiam  vario  cultu^  facienda  dictabanf^.  Alii  enim 
in  palatiis^  ei  residendum  censebant,  ut  principes  ad  se  con- 
fluentes  eius  imperio  deservircnt,  ne  regia  dignitas  vile- 
sceret,  si  alias  utpote  inops  alieni  suffragii  peteret  opes.  In 
omni  etiam  dignitate  id  esse  cavendum,  ne  in  primordio  sus- 
cepti  honoris  segnities  et  ignavia  virtutem  habendam  superent ; 
nam  si  id  iito,  totam  etiam  rem  in  contemptum  et  vilitatem 
pernitiosissime  deventuram.  Alii  quoque  cum  duce  ei  com- 
morandum^^  asserebant,  eo  quod  adolescens  tanti  principis 
prudentia  simul  et  virtute  informari  indigeret;  sibi  quoque 
utillimum  fieri,  si  potentis  dispositioni  ad  tempus  cederet, 
cum  sine  eo  nec  regnandi  potentiam  habere  ex  integro 
posset,  et  per  eum  strenue  atque  utiliter  omnia  administrari 
valerent.  Rex,  partibus  auditis,  sententiam  distuHt.  Collato 
vero  cum  duce  consilio,  ei  abinde  tota  niente  addictus  favit. 

2.    Oratio^  Ludovici*^  apud  ducem  ceterosque'^  primates 
in'^  Adalberonem  metropolitanum*^. 

Apud  quem  ahosque  quam  paucos^  preteritorum  non 
inmemor,  sic  conquestus  est:  'Pater  meus  in  egritudinem, 
qua  et  periit,  decidens,  mihi  precepit,  ut  vestro  consiHo, 
vestra  dispositione  regni  procurationem  haberem ;  vos '  etiam 
hico  affinium,  loco  amicorum'  diicerem  nihilque  precipui 
preter  vestram  scientiam  adorirer.  Si  vestra  fide  potirer, 
sine  dubio  divitias,  exercitus,  numimenta  regni,  asserebaf^, 
me  habiturum.  Quae  mens  in  me  maxime  valet'".  Placoat 
itaque  consiHum  profuturum  dare,  cum  a  vobis  proposui  me 
non  discessurum".  In  vobis  enim  meum  consiHum,  aniinum, 
fortunas  sitas  esse  vohii.     Adalbero  Reuu^rum  metropt>Htaims 

a)   abost .stadionun    1.  b)    linea    vacua    reliCiO   pergit ;    1.     1.     Ull    u» 

snperiore  margine  siyno  apposito  scriptuin.         v)  post  adit.         il)  St.    —   diot.    in   mr.-  •. 
e)   cul,  dic  absc.  f)  snnniin   urbinm  aiU.    1.  g)  ita  c.  h)   Immor.   ,vm/'<  -  <.  ■• 

com.         i)  a.   rcgi   1.         k)  Or,  vi,  oot,    in,  m  absc.         1)  oognatornm   1.        m^  soiu- 
perque  dnm  in  vita  fuero  potissimnm  vi^rebit  aiU.   1.  n)  fore  aiUI.    l 

1)  vos  —  ducerein  et  aliu  SHllusti  simt  verb;»,  luir.   o.    14 


lUCHERI  IIISTOKIARUM  LIBER  IIII.  129 

episcopus,  liomo  omiiiimi  quos  terra  sustinet  scelcratissimus,  gsc. 
contempto  patris  mei  impcrio,  Ottoni  Francorum  liosti  in 
omnibus  favit.  Eo  cooperante  Otto  exercitum  nobis  induxit. 
Eius  subtilitate  Gallias  depopulatus  est.  Eo  itineris  duces 
prestante,  indempnis  cum  exercitu  rediit.  Qui  ut  jooenas  pro 
tanto  commisso  solvat,  aequum  et  utile  videtur^,  quatinus'' 
pestilente  compresso  metus  adoriendi  talia  quibusque  pravis 
inferatur'. 

3.  Cuius  oratio  vim  suadendi  non  habuit,  eo  quod  sug- 
gestionibus  malorum  in  summum  pontificem  efferatus,  preter 
iustum   aliqua   indigna   dixisse  videretur.     Pro   parte  tamen  { 
ei  fautum  est,   pro  parte  vero  suppressum;   ita  tamen,   ut  et  j 
regi  iniuria  non  fieret  et  operi  nefario  ^  dux  non  consentiens  ) 
pareret.     Rex  tanto   animo   preceps   in   metropolitanum,   as- 
sumpto    duce,    cum    exercitu   fertur.     Ipsam   urbem  appetit 
atque   irrumpere   contendit.     Primatum   tamen  consilio  usus, 
legatos  premisit,  per  quos  quaereret,  an  episcopus*^  resisteret 
regij   an   ex  obiectis   purgari   statuto  tempore  paratus  esset. 
Si   contra   staret,    sese    mox    obsidionem    urbi   adhibiturum 
dicerent   captamque   urbem   cum  ipso  hoste   compressurum  5 
si   vero   obiectis   respondere   non  dubitaret,    obsides   ab   eo 
sese  accepturum  ducturumque. 

4.  Ad  haec  metropolitanus :    'Cum  constet',  inquit;  ^bo- 
nos    quosque    pravorum    calumniis    assidue    dilacerari,     non 
miror,  huic  iniuriae   locum   accidisse.     Multo  amplius  vero 
miror,  egregios  principes  tam  facile  posse  illici,  ut  certissime 
esse  credant,   quod   nec   sub   iudice   sit   discussum,   et   si  in 
discutiendo  conferatur,  nullis  rationibus  probabile  fiat.     Quod  1 
si  credita  discutere  placuit,  cur  armis  et  exercitu  id  exigitur?  | 
Nonne  ergo  alia  pro  aliis  nos  cogitare   faciunt?     Si  de  pre-  1 
teritis  agitur,  regum  salutem  *hactenus  optavi;  eorum  genus  *p.  632. 
colui;   principum   quoque   commoda  pro   ratione  amavi.     Si 

de  presentibus,  regis  iussa  exsequi  non  moror;  obsides  quos 
vult  trado;  rationem  contra  obiecta  intendere  non  differo'. 
Factis  ergo  utrimque  rationibus,  obsides  dedit,  Ragenerum 
virum  militarem,  nobiUtate  et  divitiis  clarum,  pluresque  alios, 
dum  regi  sufficeret. 

5.     Obitus  Ludovici. 

Rex  itaque  exercitum  amovit  Silvanectimque  devenit. 
Ubi  dum  aestivam  venationem  exerceret  ^ ,  pedestri  lapsu 
decidens,  multo  epatis  dolore  vexatus  est.  Nam  quia  in 
epate  sanguinis  sedem  phisici  perhibent,   ea  sede  concussa, 

a)  Aequum   namque,   ut    pravus    iusto  supplitio  dampnetur ,    utile   vero  add.  1. 
h)  ut  1.  c)  nefaria  1.         d)  post  add.         e)  exercerent  1. 

9 


130  EICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

987.  sanguis  in  emathoicam  ^  reclundavit.  Cui  sanguis  copiosus 
per  nares  et  gulam  diffluebat.  Mamillae  doloribus  assiduis 
pulsabantur.     Fervor  totius  corporis  intolerabilis  non  deerat. 

Mai.  22.Unde  uno  tantum  anno  patri  superstes,  11.  Kal.  lun.  defi- 
tiens,  naturae  debitum  solvit.  Cuius  discessus  eo  tempore 
accidit,  quo  et  metropolitani  purgatio  de  obiectis  habenda 
erat  ^.  Aderat  igitur  purgandus  et  regiae  maiestati  satisfac- 
turus.  Sed  regii  funeris  calamitate  hac  lite  suppressa,  nec 
controversia  partes  habuit,  nec  ex  ea  iuditium  promulgatum 
fuit.     Plurima  vero  commiseratione  ipse  episcopus  de  morte 

•foi.  43.  regis  conquestus  est.  *Postquam*  autem  regium  funus  curas- 
sent,  principum  decreto  Compendii  tumulatus  est,  cum  ipse 
vivens  secus  patrem  tumulari  petierit.  Id  autem  consulto 
factum  est,  ne,  dum  itineris  longitudinem  eorum  quam  phires 
vitarent  et  a  se  divisi  discederent,  rei  pubHcae  utilhmum 
differretur  consultum.  Placuit  itaque  ante  discessum  con- 
venire  et  ex  regni  commodis  consulere. 

6.     Purgatio  Adalberonis  de  obiectis  a  Ludovico^. 

Quibus  dispositis,  dux  sic  orsus  coepit:  'Huc  ex  locis 
diversis  regio  iussu  vocati  ad  discutiendum  ea  quae  summo 
pontifici  Adalberoni  obiecta  sunt,  muha  fide,  ut  puto,  con- 
venistis.  Sed  divae  memoriae^  rex  qui  intendebat,  quoniam 
hac  vita  privatus  est,  controversiae  statum  nobis  discutien- 
dum  rehquit.  Si  ergo  preter  eum  est  qui  intendere  audeat, 
eoque  animo  valet,  ut  exsequendae  htis  partem  arripiat, 
adsit  coram,  qviid  sentiat  edicat,  nihil  metuens  criminato 
intendat.  Si  vera  proferat,  eius  verborum  approbatores  nos 
sine  dubio  habebit.  Quod  si  cahimniator  falsa  confinxit, 
vocem  supprimat,  ne  tanti  facinoris  argutus  poenas  solvat'. 
Ter  acclamatum  est,  ut  delator  procederet.  Ter  ab  omnibus 
negatum  est.  (7.)  Dux  itaque  iterum  locutus  ait:  'Si  hs 
iam  decidit,  quia  qui  intendat  non  est,  metropohtano,  utpote 
viro  nobih  et  muUa  sapientia  inchto,  cedendum  est.  Ab  hac 
ergo^  suspitione  penitus  discedite  summumque  presulem 
multo  honore  excohte.  Reveremini  hunc  talem  virum,  et 
quantae  virtutis,  sapientiae,  nobihtatis  sit,  hactenus  predioate. 
Quid  enim  prodest  suspitionem  ^'  habere,  cui  in  iuditio  uon 
fuere  vires  quicquam  dicere'? 

8.  Ergo  *  summo  pontifici  dux  rehquorum  primatum  con- 
eensu^  exsequendae  rationis  honorem  de  utihtate  rogni  attribuit, 

a)  Cum    —    curarent    1.  b)  do  absc.  c)  D.  M.  c.  A)  pos!.  iuU 

e)  itionem  e  corr.  f)  Purgato  e.   1.  g)  eusu  e  corr, 

1)  hematothecam  Guadet  proposuit.  2)  Quod  iam  J.  27.  Martii 
factum  esse,  epistola    docet  Gerberti,  cf.  Wilmaus  p.   17S  u. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII,  131 

eo   quocl  ipse   divinmnim   et   hiiinanarum  rerum  scientia  ex-  987. 

celleret  atque  facundiae  efficacitate  plurimum  valeret.    Factus 

itaque  cum  duce  omnium  medius,  ait:  ^Rege  nostro  piissimo 

inter  intejlectibilia  translato,  magni  ducis  ceterorumque  princi- 

pum  benivolentia  ab  obiectis  purgatus,  rei  publicae  consulturus 

consedi.    Nec  sedet  animo,  ut  quicquam  nisi  ad  profectum  rei  • 

publicae  edicam.    Commune  consilium  quaero,  quia  omnibus 

prodesse  cupio.  Cum  videam,  non  omnes  principes  adesse,  quo- 

rum  quoque  prudentia  et  diligentia  res  regni  administrari  vale- 

ant,  ratio  querendi  regis,  ut  mihi  videtur,  ad  tempus  difFerenda 

est,  ut  statuto  tempore  et  omnes  in  unum  confluant,  et  unius- 

cuiusque  ratio  eliiiiata  et  in  medium  prolata  suam  utilitatem   f  t/^J*«^«-< 

accommodet.     Unde  et  vobis  qui  hic  consulturi  adestis  pla- 

ceat,  vos  mecum  magno  duci  sacramento  alligari,   et  coram 

spondere,   de  principe   statuendo  vos  nihil  quesituros,   nihil 

molituros,  donec  in  unum  redeamus,  et  sic  de  habendo  prin- 

cipe  agitemus.     Plurimum  enim  valet,  deliberationi  dari  spa- 

tium   temporis;   in   quo  quamcumque  rem  quisque  discutiat, 

et  discussam  multa  diligentia  poliat'.     Haec  sententia  ab  om- 

nibus  suscepta  laudatur.     Sacramento  itaque  d^ici  alligantur. 

Tempus   redeundi   et    conveniendi  constituitur.     Sic  quoque 

a  se  soluti  sunt. 

9.     Conquestio  Karoli  apud  metropolitanum  de  regno. 

Interea  Karolus,  qui  fuerat  Lotharii  frater,  Ludovici 
patruus,  Remis  metropolitanum  adiit  atque  sic  de  regno 
eum  convenit:  ^Omnibus  notum  est,  pater  venerande,  *iure*p.  633. 
hereditario  debere  fratri  et  nepoti  me  succedere.  Licet  enim 
a  fratre  de  regno  pulsus  sim,  tamen  natura  nihil  humanitatis 
mihi  derogavit;  cum  omnibus  membris*  natus  sum,  sine  qui- 
bus  quivis  ad  dignitatem  quamlibet  promoveri  non  potuit. 
His  etiam  non  careo,  quae  in  regnaturis  quibuslibet  pluri- 
mum  queri  solent,  genere  et  ut  audeam  virtute.  Ciu'  ergo 
a  finibus  eiectus  sum,  quos  a  maioribus  meis  possessos  nemo 
dubitat,  cum  frater  non  sit  neposque  obierit  prolemque  nul- 
lam  reliquerint?  Pater*  nos  duos  fratres  superstites  reliquit. 
Frater  regnorum  dominium  totum  possedit  nihilque  mihi 
concessit.  Ego  fratri  subditus,  fidehter  non  minus  ahis  mi- 
litavi.  A  quo  tempore,  fateor,  nihil  mihi  carius  fuisse  salute 
fratris.  Abiectus  ergo  et  infelix  quo  me  potius  vertam,  cum 
etiam^  omnia  generis  mei  presidia  extincta  sint?  Quos 
preter  vos  omnium  honestarum  rerum  egens  appellem?    Per 

a)  Cum  his  n.  1.         b)  post  add. 

1)  Pater  —  reliquit  Sallusti  verba  sunt,  lug".  c.  14,  quem  Richerus 
imitatur. 

9* 


132  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

987.  quos  nisi  per  vos  paternis  honoribus  restituar?  Utinam  milii 
fortunisque  meis  honestus  exitus  accidisset.  Quicl  enim 
abiectus  spectantibus  nisi  spectacuhmi  esse  potero?  Tangat 
vos  ahqua  humanitatis  miseratio.  Compatimini  tantis  iniuriis 
fatigato'. 

10.  Postquam  Karohis  linem  querimoniae  fecit,  metro- 
poHtanus  animo  immobih''^  persistens,  pauca  admodum  ei 
respondit:  ^Cum',  inquiens,  'periuris  et  sacrilegis  ahisque 
nefariis  hominibus  ipse  semper  deditus  fueris,  nec  ab  eis 
adhuc  discedere  vehs,  quomodo'^  per  tales  et  cum  tahbus  ad 
principatum  venire  moliris'?  Ad  haec  Karolo  respondente, 
non  oportere  sese  suos  deserere,  sed  potius  ahos  adquirere, 
episcopus  intra  se  recogitabat '^ :  ^Cum',  inquiens*^,  ^omnium 
dignitatum  nunc  egens,  pravis  quibusque  annexus  est,  quo- 
rum  sotietate  nuho  modo  carere  vult,  in  quantam  pemitiem 
bonorum  esset,  si  electus  procederet  in  fasces'.  Tandem 
sine  principum  consensu  se  super  hoc  nihil^  facturum  re- 
spondens,  ab  eo  dimotus^  est.  Karolus  spe  regni  decidens, 
*foi.43'.  animo  *turbato,  in  Belgicam  iter  dimovit. 

11.     Oratio»  metropohtanis  pro  duce. 

Preterea  tempore  constituto  GaUiarum  principes  iurati 
Silvanecti  coUecti  sunt'.  Quibus  in  curia  residentibus,  duce 
annuente  metropohtanus  sic  locutus  est:  'Divae  memoriae^* 
Ludovico  sine  hberis  orbi'  subtracto,  querendum  muha  deh- 
beratione  fuit,  qui  eius  vices  in  regno  suppleret,  ne  res  pu- 
bhca  absque  gubernatore  neglecta  labefactaretur.  Unde  et 
huiusmodi  negotium  nuper  differri  utile  duximus,  ut  unus- 
quisque,  quod  singularis  a  Deo  datum  haberet,  hic  coram 
consulens,  post  eflfunderet;  ut,  coUectis  singulorum  sententiis, 
summa  totius  consihi  ex  muUitudinis  massa  deformaretur. 
Reductis  ergo  iam  nunc  nobis  in  unum,  muUa  prudentia, 
muUa  hde,  videndum'^  est,  ne  aut  odium  rationem  dissipet, 
aut  amor  veritatem  enervet.  Non  ignoramus,  Karohim  tau- 
tores  suos  habere,  qui  eum  dignum  regno  ex  parentum  col- 
Latione  contendant.  Sed  si  de  hoc  agitur,  nec  regnum  iiu'e 
hereditario  adquiritur,  nec  in  regnum  promovendus  est,  nisi 
quem  non  sohmi  corporis  nobihtas,  sed  et  animi  sapientia 
iUustrat,   lides  munit,  magnanimitas  firmat.     Leginnis  in  an- 

a)  obstiuato  superscr.   vol   imiuobili.  b)   «luomo  corr.   quomodo.  i")   reoosi- 

tans   1.         d)  «juieus  corr.  iuci.         o)  uil  1.  f)  motus  e  co/t.  g)  Or,  po  «i^ow. 

h)   D.  M.  c.  i)  ab  hac  vita   1.  k)   vid  «>  corr. 

1)  Qiiocl  nlii  Noviomi  (Noyon)  factum  esse  «.'onteiulunt;  of,  Oieso- 
brecht  K.  G.  I,  p.  849 ;  et  (|ni  has  ros  fusins  oxposuit  Monrin,  'Los  c«Mn- 
tes  do  Paris^  histoire  de  ravouemont  do   hi  troisit^ine  raoo',  Paris  IS70. 


RICIIERI  IIISTORIARUM  LIBER  IIII.  133 

nalibiis,  clarissiini  generis  iniperatoribus''^  ignavia  ab  dignitate  987. 
precipitatis  j  alios  moclo  pares,  modo  impares  successisse. 
Sed  quid  dignum  Karolo  conferri  potest,  quem  fides  non 
regitj  torpor  enervat,  postremo  qui  tanta  capitis  imminutionc 
hebuit,  ut  externo  regi  servire  non  horruerit  ^  et  uxorem  de 
militari  ordine  sibi  imparem  duxerit''- ^?  Quomodo  ergo  ma- 
gnus  dux  patietur,  de  suis  miHtibus  feminam  sumptam  reginam 
fieri  sibique  dominari?  Quomodo  capiti  suo  preponet,  cuius 
pares  et  etiam  maiores  sibi  genua  flectunt  pedibusque  manus 
supponunt?  Considerate  rcm  dihgenter,  et  Karolum  sua 
magis  culpa  precipitatum  quam  aHena  videte.  Rei  pubHcae 
beatitudinem  magis  quam  calamitatem  optate.  Si  eam  in- 
fcHcem  ficri  vultis,  Karohim  promovete.  Si  fortunatanij  egre- 
gium  ducem  Hugonem  in  regnum  coronate.  Ne  ergo  KaroH 
amor  quemque  ilHciat,  nec  odium  ducis  ab  utiHtate  communi 
quemhbet  amoveat!  Nam  si  bonum  vituperetis^  quomodo 
mahim  laudabitis?  Si  malum  laudetis,  quomodo  bonum  con- 
tempnetis?  Sed  taHbus  quid  interminatur  ipsa  Divinitas? 
'^Vae",  inquit,  ^^qui  dicitis  malum  bonum,  bonum  makmi,  les.  5,  20. 
ponentes  lucem  tenebras,  et  tenebras  lucem'-.  Promovete 
igitur  vobis  ducem,  actu,  nobiHtate,  copiis  clarissimum,  quem 
non  solum  rei  pubHcae,  sed  et  privatarum  rerum  tutorem 
invenietis.  Ipsa  eius  benivolentia  favente,  eum  pro  patre 
habebitis.  Quis  enim  ad  eum  confugit  et  pati^cinmm  non 
invenit?  Quis  suorum  auxihis  destitutus ,  per  eum  suis 
non  restitutus  fuit'? 

12.     Promotio  Plugonis  in  regnum. 

Hac  sententia  promulgata  et  ab  omnibus  laudata,  dux 
omnium  consensu  in  regnum  promovetur^  et  per  metropoH- 
tanum  aHosque  episcopos  Noviomi  coronatus,  GaHis,  Brit- 
tannis,  Dahis^,  Aquitanis,  Gothis,  Hispanis,  Wasconibus, 
rex  ^  KaL  ^  lun.  *  prerogatur.  Stipatus  itaque  regnorum 
principibus ,  more  regio  decreta  ^  fecit  f  legesque  condi- 
dit;  fcHci  successu  omnia  ordinans  atque  distribuens.  Et 
ut  beatitudini  suae  responderet,  multo  successu  rerums  se- 
cundarum  levatus,  ad  mukam  pietatem  intendit.    Utque  ^  post 

a)  imperatores  —  precipitatos  1,  b)  in  marg.  scriptum  alia  manu  deus  pro- 

pitius  esto.         c)  ab  omnibus  add.  1.  d)  Kal.  lun.  in  loco  vacuo  relicto  post  add. 

e)  decretra  corr,  decreta.         f)  dedit  1.         g)  post.  add.         b)  alio  perrjit  atramento. 

1)  Ducatura  inferioris   Lotharing-iae   a   rege    Tlieutonico    acceperat. 
2)  Uxor  dicitur  fiHa  comitis  Trecensis.  3)  i.  e.  Danis,  Nortmannis. 

4)  De  hac  diei  nota  post  addita  dubitari  potest;  alibi  dies  3.  lulii 
indicatur ;  cf.  Giesebrecht  1.  c.  p.  848.  —  Olleris  p.  532.  et  Mourin 
p.  349.  hoc  loco  Kal.  lul.  legendum  esse  contra  fidem  codicis  statuunt. 
.Si  vero  Laudunum  hoc  anno  captum  et  ab  Hugone  aestate  obsessum 
statuas  (infra  p.   137  n.   1),  certe  Kal.  lunii  praeferendae  sunt. 


134  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

987.  sui  discessum  a  vita,  heredem  eertum  in  regno  relinqueret, 
sese  consultum  cum  principibus  contulit.  Et  coUato  cum  eis 
consilio,  Remorum  metropolitanum  Aurelianis  de  promotione 
filii  sui  Rotberti  in  regnum  prius  per  legatos,  post  per  sese 
convenit.  Cui  cum  metropolitanus,  non  recte  posse  creari^ 
duos  reges  in  eodem  anno,  responderet,  ille  mox  epistolam 
a  duce  citerioris^  Hispaniae  Borrello  i  missam  protulit,  quae 
ducem  petentem  suffragia  contra  barbaros  ^  indicabat.  lam 
etiam  Hispaniae  partem  hostibus  pene  expugnatam  assere- 
bat*^,  et  nisi  intra  menses  10  copias  a  GaUis  accipiat,  bar- 
baris  totam  in  deditionem  transituram.  Petebat  itaque,  alterum 
regem  creari,  ut,  si  bellico  tumuhu^*  duorum  aher  decideret, 
de  principe  non  diffideret  exercitus.  Fieri  quoque  asserebat 
posse,  rege  interempto  et  patria  desolata,  primatum  discor- 
diam ,  pravorum  contra  bonos  tirannidem  et  inde  totius 
gentis  captivitatem. 

13.     Promotio  Rotberti  in  regnum. 

987.  MetropoHtanus  sic  posse  fieri  inteUigens,  dictis  regiis 
Dec.  25.  cessit.  Et  quia  tunc  in  nativitate  Domini  regnorum  princi- 
pes  convenerant  ad  celebrandum  regiae  coronationis  honorem^ 
in  basihca  sanctae  Crucis  eius  fihum  Rotbertum,  Francis 
laudantibus,  accepta*^  purpura^  sollempniter  coronavit  et  a 
Mosa  fluvio  usque  oceanum  occidentahbus  regem  prefecit 
et  ordinavit;  tanta  industria  atque  soUertia  clarum,  ut  et 
in  rebus  mihtaribus  preceUeret  et  divinis  ac  canonicis  insti- 
tutis  clarissimus  haberetur;  hberahbus  studiis  incomberet^, 
episcoporum  etiam  sinodis  interesset  et  cum  eis*^  causas 
aecclesiasticas  discuteret  ac  determinaret. 

*foi.  44.  14.     *Conquestio  Karoh  apud  amicos  de  regno. 

Intereaf-3  Karohis  apud  amicos  et  cognatos  motu  gra- 
vissimo  movebat  querelam  atque  in  sui  suffragium  querimoniis 
excitabat.  Qui  lacrimis  suffusus :  'Video',  inquit,  ^aetatem 
meam  procedere  et  me  ipsum  in  dies  patrimonii  rebus  exui. 
Unde  nec  sine  lacrimis  parvulos  meos  aspieere  valeo,  infeh- 
cis  germina  patris.  Quibus  potius  auctor  sum  futuri  dohu*is 
qiiam  honoris.  Satis  infehx  pater  fui,  qui  natis  adesse  vix 
aliquando  potui.  Sed  saUem  vos,  amici?,  consuhte  dolenti 
patri,    subvenite  destituto  parenti.     Adestote   natis    in   aetate 

a)  ordinari  ].  b)  iuter.  1.  o)  post  add.  d)  sl  iu  bello  Hispauioo  1. 

e)  sic  c.       f)  Quae  sequiintni-  in  folio  cuin  33.  cohaerente  exarata  /ortasse  prius  quam 
antecedentia  scrij>ta  sunt.         g)  6  amioi  mei   1. 

1)  Cf.  III,  43.  2)  i.  e.  Sarracenos.         S)  Haec  non  post.  sod 

ante  Rotberti    electionem  poueuda    esse,   tenipornm  ratioues  ilooeut ;  ct". 
Reimann  p.  33. 


RICHERI  ITLSTORIARIJM  LIBER  IIII.  136 

tenerrima   erumnas  iam   scientibus.     Providetc'*    abiectis,    inos?. 
casuS;  an  inrevocabiles  nescio,  exituris.    Suacleat  vobis  saltem 
sanguinis    communis    affinitas  ^.      Suadeat    et    nobilitas    non 
neglegenda.     Suadeat   et  recompensatio^   quae   sit    non   sine 
multiplici  fructu  reditura'. 

15.  Mox  omncs  commoti^  auxilium  spondent  et  sese** 
ad  auxiliandum  promptissime  parant.  Quorum  consilio  usus, 
cxploratores  Karolus  mittere  cepit,  qui  sagaciter  perpende- 
rent,  si  qua  oportunitas  pateret,  qua  Laudunum  ingredi 
valeret.  Directi  investigaverunt  deprehenderuntque,  nidlum 
aditum  patere.  Cum  quibusdam  tamen  civibus  secretum® 
contulere,  qui^  effectum  negotio  quererent.  Quo  tempore 
Adalbero  eiusdem  urbis^  episcopus  suis  civibus  plus  iusto 
iniurias  de  lege  agraria  ^  irrogabat.  Unde  quidam  ab  eo 
latenter  animo  discedentes  benivolentiamque  simulantes,  ex- 
ploratoribus,  Karolum  sese  in  urbem  recepturos,  promittunt^. 

16.     Qualiter  Karolus  Laudunum  ingressus  sit. 

Mox  etiam  urbis  proditionem,  si  Karolus  veniat,  polli- 
centur,  et  si  eis  sua'^  dimittat  et  insuper  augeat.  Explora- 
tores,  pacto  sacramentis  firmato,  haec  Karolo  reportant.  Ille 
mox  suis,  quos  superiore  conquestione  excitaverat,  hoc  man- 
datum  aperuit.  Qui  unanimes  oportuno  tempore  collecti,  ei 
sese  obtulere'.  Ilie  copiis  assumptis,  Laudunum  dum  sol 
occideret  tempestivus  advenit'^  misitque  exploratores  ad  trans- 
fugas,  ut^,  quid  esset  agendum,  referrent.  Latebant  itaque 
inter  vinearum  dumeta  et  sepes;  parati  urbem  ingredi,  si 
fortuna  admitteret,  et  armis  obniti,  si  eventus  id  afferret. 
Qui  missi  fuerant  ad  insidias,  per  loca  constituta  et  nota 
proditoribus  occurrunt  et  Karolum  cum  multo  equitatu  ad- 
venisse*"  nuntiant.  Proditores  gavisi^  exploratores  remittunt 
et  Karolo  cito  adesse  mandant.  Quibus  cognitis,  Karolus 
*cum  suis  per  montis  devexa "  urbis  portam  aggressus  est.  *p.  635. 
Sed"  vigilesP  cum  ex  fremitu  equorum  et  aliqua  collisione 
armorum  aliquos  adesse  persentirent  et  quinam  essent  a 
muro  inclamarent  ^i  lapidibusque  ^  iactis  urgerent,  proditores 
mox,  aliquos  esse  de  civibus,  responderunt.  Quo  commento 
corruptis  vigilibus,  introrsum  portam  aperuerunt  atque  ex- 
ercitum  ipso^  crepusculo^  exceperunt.    Mox  exercitus  urbem 

a)  Prov.    —    exituris    e   corr.  b)    aliquam    misericordiam  ostendere  add.  1. 

c)  Qua  o.  c.  conquestione  1.  d)  s.  mox  1.  e)  s.  suum  1.  f)  q.  et  celare 

possent  et  1,  g)  A.    Laudunensis    1.  h)  bona  s.   1.  i)  obtulerunt  1. 

k)  perr/ebat:  Ergo  inter  vinearum  sepes  latuerunt  donec  missi  exp.  1)  post  add. 

m)  adesse  1.  n)  non  sine  tumultu  add.   1.  o)  Quam    etiam    proditores    intr. 

aper.  1.  Sed  —  vigilibus  proditores  in  marg.  inf.  p)  v.  a  muro  1.  q)  pro- 

ditores  primum  pergebat,         r)  que  post  add.         s)  post  add. 

1)  De  censu  agrario  cogitandum  esse,  recte  monuit  Guadet.     2)  Haec 
cum   Conc.  Rera.  c.  5.  aliisque  testimoniis  pugnant. 


136  RICHERl  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

987.  implevit.     Portae   etiam,  ne  quis  aufugeret,  custodibus  adlii- 
bitis   pervasae   sunt.     Alii'-^  itaque  personabant  bucinis,  aliib 
vocibus  fremebant,  alii  armorum  sonitu  tumultuabantur.  Unde 
cives  territi,  utpote  qui  ignorabant  quid  esset,  et  de  domibus 
ebullientes,    profugio    se    eripere    conabantur.      Quorum    alii 
aecclesiarum  secretis  se  occultabant,  alii  diversis  latibuh's  se 
claudebant:  alii  vero  saltu  se  de  muris  precipitabant.    Quorum 
unus  episcopusc,  cum  per  declivia  montis  iam  elapsus  et  in 
vmeis  ab  observatoribus  repertus  esset,  Karolo  deductus  est 
et  ab  eo  carcere  detrusus.     Emmam  quoque  reginam,  cuius 
mstinctu  sese  repulsum  a  fratre  arbitrabatur,  ibi  comprehen- 
dit  eique   custodes   adhibuit.      ReHquam   etiam  urbis  nobih- 
tatem  pene  totam  pervasit.      (17.)     Postquam  sedatis  tumul- 
tibus  civitas  tranquilla  reddita  est,  Karolus  de  urbis  munitione 
et  nnlitum  victu  deliberare  atque  ordinare  coepit.    Deputavit^ 
ergo    vigiles   quingentenos ,   qui   noctibus  singulis  armati  ex- 
cubias  per  urbem  et  moenia  exercerent.    Annonam  etiam  ex 
toto   pago   Veromandensi    advehi    iussit.      Et  sic    urbem  ad 
resistendum  munivit.    Nam  turrim,  quae  adhuc  muris  humi- 
libus  perstabat,  pinnis  eminentibus  exstruxit  fossisque  paten- 
tibus  circumquaque  vallavit.    Machinas  etiam  hostibus  efFecit. 
Necnon   et   ligna^   advectantur ,   machinis   educendis  idonea. 
Sv^e.X  Valh  quoque  exacuuntur  f,  cratesque  contexuntur.    Nec  minus 
Fabri  accersimitur ,   qui  missiha  fabricent  ac  quaeque  neces^ 
foi.44'.saHa  ferro  instaurent.    Nec  defuere  qui  tanta  subtihtatis  *arte 
bahstas    emittant,   ut   apojthecam    in   recta   diametro  duplici 
foramine  patentem  certo  lactu  traiciant ;  aves  quoque  in  aere 
volantes  indubitato  ictu  impeterent  transfixasque  de  subhmi 
precipitarent. 

18.  Impetus8  Hugonis  in?  Karolum. 
Quae  dum  aguntur  regum  ^  auribus  delata  sunt.  Qui 
vehementissime  moti,  non  tamen  precipiti  impetu,  sed,  ut  in 
omnibus  solebant,  super  hoc  diligentissime  consultaverunt. 
Utcumque  etiam  cordis  dolorem  dissimulabant.  Legatos  qua- 
quaversum  dirigunt.  Gallos,  quos  hinc  JMatrona,  iude  abluit 
Garunna,  contra  tirannum  invitant.  Quibus  in  unum  coactis 
cum  h  exercitum  collegissent,  deliberabant,  an  urbem  aggressi 
expugnarent,  antequam  ab  hostibus  amplioribus  copiis  muni- 
retur,  et  expugnata  tirannum  confoderont,  eo  quod,  si  is 
solummodo  captus  aut  occisus  foret,  mox  seso  regnum  quiete 

a)  Personantesque  1.  b)  a.  v.  tVeme  in  loco  raso.  o)  u.  cum  osseteo.  1. 

d)  Deputati    ergo    sunt   v.    quingenteni    1.  e)  millenao   trabes  .  .  .  idonoae    1 

t)  exa.   c.   c.  m  loco  raso.         g)  I,  in  absc.         h)  post  udd. 

1)  Ob  hoc    vocabulmu  ros    liic    uanntas    post    Rotborti    electionem 
poneudas  esse,  non  ereditlerim. 


RICHERI  IIISTORIARUM  LIBER  IIII.  137 

liabitiiros,  an  cum  benivolentiii  siisciperent  supplicem,  si  forte  987. 

is  se  supplicem  confcrret  et  clono  re^-um  se  posse  tcnere  res 

porvasas    exposcerct.     At  qui  acrioris  animi  et  constantioris 

fuerc;  censebant,  forc  obsidioni  incombendum  ^  5  hostes  urgen- 

dos;  regioncm  etiam  quam  pervascrant,   igne  penitus  consu- 

mendam.     Collcctis  itaque  (JOOO  equitum,  in  hostem  vadunt. 

TemjDore   statuto   urbem   appetunt.       Obsidionem    disponunt. 

Castrisquc  loca  mctati,  fossis  et  aggeribus  vallant.    (lO.)  Ubi 

cum  diebus  multis  resederint,  nihil  virium,  nihii  damnationis 

in    hostcs    exerere    vakierunt;    tanta   eminentia*'    et  laterum 

obiectione    urbs    inexpugnabilis    erat.      Dies    etiam    autum- 

nales  •   breviore    circulo    ducti  his  exercitiis  non  sufficiebant. 

Noctes  quoque  prolixae  multo  sui  tempore  vigiles  afficiebant. 

Unde  cum  primatibus  consilio  habito,  redeunt,  post^  vernaH^ 

tempore  redituri.     Quibus  abductis,   Karokis  urbem  circum- 

quaque    perambiUat.        Sicubi    etiam    hostibus    faciHs    locus 

patet,    explorat.      Obstruit  itaque   portas,    hostium   ingressui     •  .     io   -i  uJ 

faciles.      Obturat  ^ostjca    post    domos    latentia.      Restaurat    ^?*'^!^  JLkI 

muros   vetustate  Tapsos.     Turrim  quoque  potioribus  edificiis  ^*^  ^^^' 

intra  et  extra  dilatat  ac  firmat. 

20.     Profugium  episcopi. 

In  quam  episcopus  detrusus,  cum  in  conclavi  teneretur, 
funibus  per  fenestram  demissus,  tempore  nocturno  equo  vec- 
tus  aufugit.  Et  ut  se  Karolo  non  favisse  monstraret,  ad  reges 
sese  contuHt  et  a  tanta  suspitione  purgavit.  Arbitrabatur 
enim,  quasdam  coniecturas  posse  a  cakimniatoribus  confingi, 
acsi  ipse  capiendi  oportunitatem  parasset.  Qui  susceptus  a 
rege,  utpote  tideHtatis  exsecutor,  non  minore  gratia  habitus  est. 

21.     Interea  rigore   hiemaH    elapso,   cum    aere    mitioriess. 
ver  rebus  arrideret  et  prata  atque  campos  virescere  faceret  ^, 

a)  incumb.  corr.  incomb.         b)   e.  sui  1.         c)  post  add,         d)  t.  v.   1. 

1)  Gerberto  teste,  epist.  143,  Olleris  p.  79,  ante  festum  s.  Dionysii 
(Octob.  9.)  incertum  erat :  si  obsidio  futura  est  vel  non  est ;  idem,  epist. 
145,  p.  80,  scribit :  ohsidio  Laudunensis  urhisy  jpraetenta  pace  sequestra 
intermissa,  est  13.  Kal.  Novemhr.  repetenda.  Quae  huc  pertinere  cre- 
diderim.  Cf.  epist.  128,  p.  70:  ohsides  a  K(arolo)  accipere  et  ohsidio- 
nem  solvere  .  .  .  voluir.ius ,  ubi  postea  de  conventu  20.  Aug-.  Satanaci 
habendo  sermo  est.  Haec  etiam  in  hunc  annum  cadere,  eo  docenmr, 
quod  Adalberonis  episcopi  tamquam  capti  mentio  fit.  Mourin  ig-itur 
p.  366.  recte  ter  Lauduni  obsidionem  inceptam  esse  statuere  mihi 
videtur;  sed  aestate  et  autumno  a.  987,  vere  vel  potius  aestate  a. 
988,  non  988   et  989  ,   ut    ille  vult.  2)  Sequentia  etiam  in  a.  987. 

collocanda  esse,  Wilmans  p.  179  sqq.  statuit  et  de  secunda  hac  obsi- 
dione  dubitavit;  sed  cf.  Olleris  p.  531,  qui  taraen  haec  minus  recte 
a.  989.  gesta  putat;  id  quod  cum  iis  pugnat  quae  ipse  de  obitu  Adal- 
beronis  archiepiscopi  (q.  24j  proposuit. 


138 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 


f/At^ 


•p.  636.  reges  exercitu  colleeto  urbem  predictam  cum  8000  *aggi'essi 
^^^•sunt.     Castra  inprimis  aggere  et  fossa  muniunt. 

22.     Compositio  arietis. 

Inde  exstruitur  aries,  muris  frangendis  obnisurus.  Cuius 
machinam  ex  quatuor  mirae  grossitudinis  et  longitudinis  tra- 
bibus  longilatero  scemate  erexerunt,  in  cacumine  et  basi  per 
quatuor  latera  repagulis  transverse  annexis;  in  medio  vero 
solummodo^  levum  latus  et  dextrum  ligna  transmissa  habu- 
ere.  At  super  trabium  erectarum  superiores  commissuras 
longurips  duos  straverunt  inmotosque  effecerunt,  partem  ter- 
tiam  superioris  spatii  trabium  in  medio  obtinentes.  A^  quibus 
longuriis  funes  implicitos  deposuerunt.  Funibus  quoque 
trabem  cum  ferrato  capite  multae  grossitudinis  suspenderunt. 
Cui  etiam  trabi  in  medio  et  extremo  funes  alligatos  adhibu- 
erunt^;  qui  a  multitudine^  tracti  et  remissi,  ferratae  moli 
motum  darent.  Unde  et  huiusmodi  machina,  quia  more  arietis 
retro  tracta  ante  cum  impetu  ruit,  aries  appellatur;  cuius- 
cumque  soliditatis  muris  frangendis  aptissimus.  Quam  etiam 
machinam  super  tres  rotas  triangulo  scemate  positam  apta- 
verunt,  quo^  facilius  obliquata,  quocumque  oporteret  verti 
valeret.  At  quia  urbis  situs  accedere  prohibuit,  eo  quod  ipsa 
urbs  in  eminenti  montis  cacumine  eminetf,  aries  fabricatus 
cessit. 

23.     Digressio  Hugonis  cum  exercitu  a  Lauduno. 

^^^g  Post   haec    cum   per   dies    plurimos   in   obsidione    urbis 

vigiliis  et  curis  pugnisque  frequentibus  laboravissent,  die  qua- 
dam  custodibus  castrorum  vino  somnoque  aggravatis^,  urbani 
vino  exhilarati  cum  armis  ad  castra  pedestres  venerunt. 
Equites  vero  consequenter  armati  subsecuti  sunt,  rei  evcntum 
prestolantes  ^,  ut,  si  pugnae  locus  adesset  prosperaque  for- 
tuna  felicem  annueret^  eventum,  cum  hoste  comminus  con- 
■foi.  45.fligerent.  Cum  ergo  pedites  *iam  castris  propinquassent 
custodesque  consopitos  intellexissent,  faces  castris  immisero. 
Quorum  incendii  fumo  aer  densatus,  non  sohim  intuentium 
visibus  tetra'^  nigredine'^  obstabat,  at  gravi  vapore  narium  ot 
faucium  meatus  interchulebat.  Pedites'  mox  vociferari,  (.'lan- 
gere  miHtes  cepere.  Rex  et  qui  cum  eo  erant  okMnentorum 
confusione  multoque  virorum  chimore  et  turbaruni  chuigoro 
turbati,  ab  urbe  sedes  mutavere.  Nam  castra  cum  oibis  ot 
rebus  omnibus  absumpta'"  videbat.     Unde  ot"  oxoroitum  ad 

a)  1.  1.  et  (l.  s.   l.           b)  In    1.           c)  suaponderunt    I.           tl)  mlU(tum^  .v.-i  » 

eoephim.          o)  ut  1.          f)  omiuobat   1.  g)  grav.   l.          \\)  prost.  i*.          i)  >pou- 

doret  auperscr.  anuueret.         k)  post  add.  1)  1*.  m.  v.  cl    m.    in  m<i''y,         m)  «b^ 
Bunipt^    orant  1.           n)  rox   1- 


RICIIERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII.  139 

tempus   reducere    disposuit ,    ut   reditum   amplioriljus   copiis  988. 
post    appararet.      Quae     omnia     Augusti    temporc    patrata*^"^' 
sunt'. 

24.     Obitus  Adalberonis^  metropolitani ''♦. 

His  ita  gestis  non  multo   post  metropolitanus  in  egritu- 
dinem  decidens,  quae  a  Grecis  causon  ^,  a  Latinis  incendium 
dicitur,  per  legatos  regi  tunc  Parisii  commoranti  indicavit,  sese 
in  gravem  valitudinem  decidisse;  unde  et  ei  maturandum^  ne 
Karolus  quj_  cetera  Remos^'   etiam   pervaderet.     Rex  accitis 
qui  aderant,  moxTre  disposuit.    Quo  in  itinere  aliquantisper 
tardante,  cum  metropolitanus  insomnietate  simulque  et  mentis 
alienatione  nimium  vexaretur,  nullaque  crisi  omnes  dies  cre-  j 
ticos  huic  egritudini  commodos  preteriret,  dissolutis  elementis,   | 
^debitum  humanitatis  10.  Kal.  Febr.   exsolvit  ^.     Qua  die  rex  939  ? 
tempestivus  adveniens,  urbe  receptus  est.    In  exsequiis  etiam  i»"-  23. 

f)ontiiicis  pku^ima^  commiseratione  condoluit.  Nec  vero  sine 
acrimis  aliquot  de  eo  querimonias  habuit.  Corpus  quoque 
multo  honore  sepulturae  dedit.  Cives  domino  destitutos 
mira  benivolentia  solatus  est.  Qui  de  fidelitate  regi  servanda 
et  urbe  tuenda  interrogati,  fidem  iurant,  urbis  tuitionem  polli- 
centur.  Quibus  sacramento  astrictis,  eisque  libertate  eligendi 
domini  quem  vellent  ab  rege  concessaj  rex  ab  eis  dimotus 
Parisium  devenit. 

25.     Quomodo  Arnulfus**  archiepiscopatum  <i  petiit. 

Ubi  cum  de  liberalitate  et  fide  civium  Remensium  laetus 
moraretur,  Arnulfus^,  Lotharii  filius  *,  per  quosdamf  regis 
stipatores  ab  rege  episcopatum  expetebat,  Karolum  quoque 
patruum  sese   deserturum  mandat,   fidem  spondet;   regisque 

a)  albe,  opo  ahsc.  b)  hanc  etiam  1.  c)  plurimam  c.  d)  A(rnulfus), 

archi,  m  ahsc.  e)  A.  c.  f)  Burch  scrihi  coeptum. 

1)  Cf.  Gerberti  epist.  158,  ed.  Olleris  p.  88  :  post  meridiem,  occu- 
patis  militihus  regiis  vino  et  somno ,  oppidani  totis  viribus  eriiptionem 
fecerunt,  nostrisque  resistentihus  ac  eos  repellentihus,  a  mendicis  cremata 
sunt  castra.  Quo  incendio  omnis  apparatus  ohsidionis  ahsumptus  est, 
Quae  damna  S.  Kal.  Sept.  multiplicius  restauranda  sunt;  Sigeb.  a  988: 
Hugo  rex  Karolum  in  Lauduno  ohsidet,  sed  secuyido  ohsidionis  mense 
ohsessi  prosilientes,  castra  ohsidentium  incenderunt ,  et  ipse  rex  Hugo^ 
plurimis  suorum  peremptis ,    turpiter  fugiens  vix  evasit.  2)  y.o.voc3V. 

3)  Olleris  p.  529.  cum  Mabillonio  mortera  Adalberonis  in  a.  989.  recte 
collocare  videtur.  Certe  non  a.  990.  hoc  adscribi  potest.  Nam  Ar- 
nulfus  eius  successor  'sexto  mense  ab  eius  ordinatione  nondum  elapso' 
urbera  ab  hoste  captam  vidit;  decera  et  octo  continuis  mensibus  ,  ut  a 
coepto  desisteret ,  monitus  est  ;  post  ficte  Hugoni  regi  reconciliatus 
fidem  fregit,  et  his  gestis  mense  lunio  991.  depositus  est  (Gerberti 
epist.    193,    p.  109).      Igitur  vere   a.    989.    eum    promotum    esse  patet. 

4)  ex  concubina;  cf.  Hug.  Flav.  SS.  VIII,  p.  365,  quae  minime  ex 
Richero  sumta  sunt. 


140  RICHERI  HISTORIARUM  LIRER  IIII. 

989.  iniiiriam  ultunim ;  conti'a  hostes  etiam  regis  plurima  nisurum ; 
urbem  Laudunum  ab  hostibus  pervasam  in  brevi  redditurum. 
Regii  stipatores  letati,  episcopatum  petenti  quam  cito  dari, 
suadent;  regi  nil  perditurum,  asserentes,  si  sibi  militaturo  et 
fidem  servaturo  quod  petit  largiatur;  multo  etiam  sibi  pro- 
futurum,  si  id  faciat,  quod  cum  factum  sit,  omnium  salutem 
affectet.  Rex  eorum  suasionibus  adquiescens,  Remos  devenit, 
civibus  hanc  petitionem  ostensurus,  ne  malelidae  sponsionis 
teneretur  obnoxius. 

26.     Oratio  regis*  ad  cives  Remenses. 

Et  omnibus  accersitis,  sic  locutus  ait :  ^Quoniam  tidei 
exsecutores  vos  probavi,  nec  me  a  iide  ahenum  experiemini. 
Cum  enim  sit  fides,  cum  quod  dicitur  fit,  quia  vos  id  fecisse 
perspitio,  et  me  penitus  observasse  idem  fateor.  Arnulfus, 
p.  637.divae  memoriae^  *Lotharii*^  ex  concubina  filius,  huius  sedis 
dignitatem  per  aliquos^^  qui  mihi  assistunt  expetiit;  quicquid 
nobis  nuper  derogatum  est  se  restituturum  pollicitus ;  necnon 
et  contra  hostes  multa  moliturum.  Cuius  promissiones  et 
fidem  ad  vestrum  contuli  examinanda  iuditium,  ut  auf^  vestro 
approbetur*^  examine  aut  improbetur.  Ille  petitionibus  instat. 
Potestatis  vestrae  sit,  utrum  quod  petit  accipiat.  Nec  vero 
in  quoquam  ei  a  me  fautum  est.  Nihil  etiam  deliberatum. 
Quicquid  id  foret,  utile  duxi  ad  vestram  deferri  debere  cen- 
suram,  ut,  si  honestum  iiat,  vobis  utilitatem  et  mihi  gloriam 
comparet.  Si  autem  pernitiosum,  ego  quidem  nulHus  per- 
lidiae,  nulHus  doH,  nuUius  f  illatiae  penitus  ar^'uar.  Vos  vero 
aut  suifecti  ^  doH  falsam  opinionem  cum  ^  doioso  *^  subibitis, 
aut,  si^  non^,  in  desertorem  manus  assidue  exseretis'. 

27.     Responsio«  civium  ad  regem^. 

Ad  haec  cives :  ^Cum',  inquiunt,  S^estrae  maiestatis  dono 
eHgendi  domini  optio  nobis  data  sit,  multa  lide,  multo  in- 
genio  enitendum  est'^,  ut  et  regiae  dignitatis  derogatio  nuHa 
fiat,  et  nos  falsae  criminationis  notam  casumque  futuri  in- 
commodi  vitemus.  ArnuHus,  quem  paulo  ante  memoratum 
audivimus,  a  nobis  nuper  idem  expoposcit;  phu-ima  tide,  si 
hoc  fiat,  regis  commoda  sese  exsecuturum,  poUieens;  erga 
cives  non  modicam  benivolentiam  liabiturum.    Sed  quia  eius, 

iutpote  adolescentis,  mores  afFectusque  incertos  habennis,  uostras 
solum  modorationes  non  sufficere  ad  haec,  arbitramur.  Adsint 
ergo  qui  vobis  id  suadent.  Conferanuis'  utrimque  rationes. 
Dicat  quid  quisque  potius  cogitet;  quid  junissinuun,  ne  ab- 
scondat;  ut  et  ex  honesto  gk)ria  sit  connnunis,  et  ex  pornitie 
inconnnodum  aeque  patiamur'. 

ft)  r(egi,s)  absc.  h)  D.  M.  c.  o)   L    rtUus   1.  A)   eos   l.  e)  po*t  aU.i. 

t)  facti    1.  g)  ui ,    em    nbnc.  li)  viilotur   ^niHracr.    ost.  I)    eoufer*ut«v   l 


RICHERI  HISTORIAHUM  LIBER  IIII.  141 

28.  Proinotio  Armilli^. 
Rex  civium  sentontiam  approbat,  ut  coram  dcliberent  989. 
iubet.  Rationes  coram  dispositae  sunt.  Arnulfum  itaque,  si 
Cjuod  spondet  *faciat,  dignum  summo  sacerdotio  asserunt.  *  foi.  45' 
Itaque  vocatus  et  ante  regem  admissus  est.  Qui  de  fide 
habenda  erga  regem  sciscitatus,  ad  omnium  vota  modestissime 
respondit.  Ad  coenobium  ergo  monachorum  sancti  Remigii, 
quod  ab  urbe  uno  mib'ario  situm  est,  ubi  ordinatio  episco- 
porum  ex  antiquo  habenda  est,  a  rege  et  primatibus  deduc- 
tus  est.  Ubi  rex  cum  suorum  medius  resideret,  post  consilia 
apud  suos  secessim  habita,  liberaH  eloquio  sic  affatus  est: 
'Divae  memoriae^  Ludovico,  Lotharii  filio,  orbi  subtracto,  si 
proles  superfuisset,  eam  sibi  successisse,  dignum  foret.  Quia 
vero  regiae  generationi  successio  nulla  est,  idque  omnibus 
ita  fore  patet,  vestri  caeterorumque  principum,  eorum  etiam 
qui  in  mihtari  ordine  potiores  erant  optione  assumptus,  pre- 
mineo.  Nunc  vero  quoniam  ex  linea  regali  hic  unde 
sermo  est  solus  superfuit,  ne  tanti  patris  nomen  adhuc  obli- 
vione  fuscetur,  hunc  superstitem  alicuius  dignitatis  honore 
expoposcistis  donari.  Si  ergo  fidei  servandae  lus  poUiceatur, 
urbis  tuitionem  spondeat,  hostibus  etiam  in  nullo  sese  com- 
municaturum,  immo  illos  impetiturum,  promittat,  vestri  iuditii 
censura  concedere  ei  episcopatum  non  pigebit;  ita  tamen  ut 
secundum  prudentium  ordinationem  sacramenti  auctoritate 
mihi  conexus  sit'. 

29.     Cirographi^  scriptum. 

^Et  ut  penitus  mentis  conceptum  aperiam,  post  iurationis 
sacramentum  cirographum  ab  eo  scribendum  puto ;  in  quo 
maledictionis  afiathema  habeatur  huiusmodi,  quod  ei  impre- 
cetur  pro  felicibus  contumeliosa,  pro  salutaribus  pernitiosa, 
pro  honestis  turpia,  pro  diuturnitate  punctum,  pro  honore  j 
contemptum,  et  ut  toKim  conchidatur,  pro  omnibus  bonis  l 
omnia  mala.  Quod  etiam  bipertitum  fieri  placet.  Alterum 
mihi,  sibi  alterum  concedatur.  Quandoque  etiam  hoc  illi 
calumnias  ingeret,  si  turpiter  a  fide  declinet'.  Hac  promul- 
gata  sententia,  id  ita  faciendum  ab  omnibus  laudatum  est. 
Procedit  itaque  Arnulfus  coram.  Si  id  inventum  laudet, 
consulitur.  An  sic  suscipiat  quod  petit,  sciscitatm*.  Ille  hono- 
ris  cujiidus  inventum  laudat.  Sese  sic  posse  suscipere,  asse- 
verat.  lussus  itaque  cirographum  bipertitum  notavit^  Regi 
alterum,  alterum  sibi  servavit. 

a)   Ar  absc.         b)  D,  M.  c.         c)  Ci  ahsc. 
1)  Quod  V.  infra  c.  60. 


142  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

989.  30.     Eiikaristia*  causa  perditionis  data. 

Quod  cum  regi  penitus  sufficeret,  episcopis  tamen,  ut'' 
fertur  ^,  non  satis  id  visum  est,  nisi  ^  illud  etiam  adderetur, 
ut  in  missarum  celebratione  eukaristiam  a  sacerdote  sume- 
ret  eamque^  perditionis  causam  sibi  inprecando  coram  optaret, 
si  fidem  violando  umquam  desertor  fieret.  Quod  et  factum 
fuit.  Nam  sacerdos  inter  celebrandum  eukaristiam  optiJit, 
et  ^  ille  consequenter  surapsit  atque®  ad  iuditium  sibi  fieri 
optavit,  si  idlo  modo  fidei  violator  exsisteret.  Quod  tandem 
regi  et  primatibus  fidem  fecit. 

31.     Reprehensio  de  codem. 
Nonnidlis  tamen,  quorum  mens  purgatior  erat,  nefarium'' 
*p.  638.  et  contra  fidei  ius  *id  creditum  est.    Eiusmodi  enim  naturae 

Ihominem  esse  aiebant,  ut  facile  ^  per  sese  corrumpatur  in  se, 
amplius  vero  inpulsionibus  ad  flagitium  extrinsecus  posse 
pertrahi.  Asserebant  quoque  ex  decretis  patrum  et  ?  canonum 
scriptis,  neque  invitum  ad  eucaristiam  impellendum,  neque 
eucaristiam  perditionis  causa  cuiquam  ofFerendam,  cum  re- 
demptionis  gratia  et  petentibus  offerendam  et  invitis  negan- 
dam  credendum  sit.  Indignum  etiam  videri,  panem^  ange- 
lorum  et  hominum  temere  indignis  dari,  cum  ipsa  Divinitas 
et  inmundos  abhorreat  et  puros  mira  parcitate  foveat,  iuxta 
;  Sap.  1,  5.  quod  scriptum  est :  'Spiritus  sanctus  disciplinae  efi^ugiet 
j  fictum,  et  auferet  se  a  cogitationibus  quae  sunt  sine  intellectu, 

I  et  corripietur  a  superveniente  iniquitate'. 

32.  Quod  amplius  iusto  Karohim  Arnulfus  dilexerit. 
Ab  episcopis  ergo  Remorum  dioceseos  ordinatus  Arnul- 
fus  et  sacerdotahbus  infuHs  decenter  insignitus  est.  Nec 
multo  post  a  papa  Romano  missum  apostolicae  auctoritatis 
pallium  sumpsit.  Qui  cum  ex  tanta'  dignitate  procederet 
msignis,  iUud  tamen  infortunii  genus  arbitrabatur,  quod  ipse 
superstes  de  patrio  genere  nulhmi  preter  Karohun  ^  habebat. 
Miserrimum  quoque  sibi  videri,  si  is  *  honore  frustraretur,  in 
quo  solo  spes  restituendi  genus  paternum  sita  foret.  Patruo 
itaque  miserescebat ;  iUum  cogitabat,  iHum  colebat,  ilhun 
pro  parentibus  carissimum  habebat.  Apud  quem  colhito 
consilio  querebat ,  quonam  modo  in  cidmen  honoris  ilhnu 
provehere  posset,  sic  tamen  ut  ipse  regis  desertor  non  apparerot. 

33.     Remorum  captio. 
Cuius  rei  rationem  sic  fieri  arbitrabatur,  ut  stiituorotur "» 
tempus,    quo  primates  quot  posset  in  urbe  acsi  aliquid  uia- 

a)  E  absc.         b)  post  add.        c)  si  corr.  nisi.       U)  eam  coittu»  p.  o,  s.  i.  opt.  l. 
e)  ct  1.  f)  id  n,   1.  g)  ot  et  c.         h)  cibum   1.  i)  multa  1.  k)  K.   pa- 

truum  1.         1)  is  solus  1.         m)  statuertur  c. 


RICIIERI  IIISTORIARUM  LIBER  IIII.  143 

gnum  ordinaturus  ipse  colligcret.     Tunc  etiani  Karolus  peroso. 

noctis^  silentia  cum  exercitu  ad  portas  urbis  adveniret''.    Nec 

tunc  deesset  qui  exercitui  irruenti*^  portas  panderet,   iuratus 

secreti  fidem  •'.    Exercitus  intromissus  urbem  invaderet  atque 

sese  cum  primatibus  coUectis   comprehenderet,  vim   inferret 

ac  ergastiuo  ^  detruderet.     Itaque  factum   foret,   ut  et  *  regia '  foi.  46. 

potestas  inlirmaretur,  et  patruo  virtus  dominandi  augesceret, 

nec    ipse    desertor    viderctur.       Quod    et    effectum    habuit. 

(34.)    Gj  et  V.  comites  atque  ahos  viros  consularesf  invitat. 

Quiddam  magnum  sese  ordinaturum,  mandat;  unde   et  mul- 

tum  eis  maturandum.    IIH  sine  dilatione  advenerunt,  in  obse- 

quio   domini  paratissimos   se   demonstrantes.     Arnulfus   alia 

pro  aliis  dans,  quod  vere  moHtur  penitus  dissimulat.  Ad  quid 

potius  intendat,  omnes  ignorant.    Uni  tantum^  de  cuius  taci- 

turnitate  et  fide  non  diffidebat,  id  totum   creduhis  commisit. 

Qua   nocte   Karoluss   intromittendus  ^'   esset,    aperuit.     Et  ut 

tunc  portarum  claves  a  suo  cervicaH  toHeret  urbemque  arma-      j^^^H^^. 

tis  aperiret,  iussit.     Nec  multo  post  nox  cui  hoc  debebatm' 

flagitium   affuit.    Karolus  cum  exercitu  tempore  deputato  ad 

portas  urbis  nocturnus  affuit.    Algerus  presbiter  —  sic  enim 

vocabatur    —  introrsum  cum   clavibus   se  presentem  habuit. 

A^    quo*   moxi    portae    patefactae   sunt    exercitusque    intro- 

missus.     Urbs  quoque  a  predonibus  direpta  et  spoHata. 

35.     Arnulfi^^  suorumque  captio'^. 

Unde  cum  clamor  per  m^bem  fieret  tumultusque  dis- 
currentium  cives  incautos  excitaret,  Arnulfus  aeque  turbatum 
clamore  sese  simulat.  Et  fingens  metum,  turrim  petiit  atque 
conscendit.  Quem  comites^  secuti,  post  se  ostia  obseravere. 
Karolus  Arnulfum  perquirens  nec  reperienSj  ubinam  lateret, 
scrutabatur.  Cui  cum  proderetur  in  turris  cacumine  latere, 
ostio  mox  custodes  adhibuit.  Et  quoniam  nec  cibum  nec 
arma  ante  congesserant  ,  Karolo  cedunt  atque  a  turri 
egressi  sunt.  (36.)  Comprehensique  et  Laudunum  ducti^ 
custodibus  deputati  sunt.  Karolo  redeunte  et  fidem  ab  eis 
querente,  unanimiter"*  refragantur.  Odium  ergo  utrimque 
simulant.  Pium  affectum  nuHo  modo  produnt.  Ab  utroque 
querimonia  nonnuUa  simulabatur,  eo  quod  alter  desertor, 
alter  invasor  alterius  ab  utroque  enuntiaretur".  Tandem 
Arnulfus^'  sacramento  fidem  faciens,  Hbertate  potitus  est  et 
ad   sua  reversus.     Karolo  exinde   in   omnibus   favit^.      lus 

a)  notis  corr.  noctis.            b)  adesset  1.  c)  ruenti  1.            cl)  secretum  hoc 

numquam  proditurum  1.          e)  custodie  superscr.  ergastulo.          f)  .uc.  c.          g)  ex- 

ercitus   superscr.   K.            h)    intromilendus    c.  i)   post    add.             k)    i,    p    abse. 

1)  comites  c.           m)  unamimiter  corr.  unanim.  n)  predicaretur  superscr.  enun- 
tiarotur.         o)  episcopus  superscr.  Ar, 

1)  Gislebertus  et  Vido,  ut  videtur,  de  quibus  Conc.  Rem.  c.  5. 
agitur.  2j  Cf.  Gerberti  epist,  193,  p.  109:  Necdum  a  sua  ordinatione 
eextus  mensis  elapsus  erat,  et  ecce  quasi  tempestas  urhem  ah  eo  proditam 


144  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIH. 

quoque  iidei  regi  servandum  penitus  abrupit.  G.  et  V.  per 
dies  aliquot  carcere  detrusi ,  non  multo  post  sacramento 
astricti,  redire  permissi  sunt.  Karolus  ergo  felici  successu 
insignis,  Remorum  metropolim  cum  Lauduno  ac  Suesionis  ^ 
earumque^  oppidis  optinuit. 

37.     Impetus^  Hugonis*\ 

990.  Nec  defuit  qui  id  ad  regis*^  aures  perferrent.     Qua   rex 

p.  639.  contumelia  perstrictus,  *  quid  inde  agendum  foret,  sciscitaba- 
tur.  Comperitque,  non  precibus,  non  donis,  sed  viribus  et 
armis  invocata  Divinitate  hoc  esse  labefactandum^.  In^^  tiran- 
num  ire  disponens,  6000  itaque  militum  collegit;  obsidionem 
ei  adhibere  cupiens,  si  copiae  sibi  sufficiant;  et  si  ei  felix 
adsit  fortuna,  tandiu  id  committere  volens,  donec  aut  armis 
aut  inedia  hostem  precipitet.  Proficiscitur  ergo  magnanimis. 
Et  per  terram,  unde  annonam  hostes  asportabant,  exercitum 
duxit.  Quam  etiam  penitus  depopulatus  combussit;  sic 
efferatus,  ut  nec  tugm'ium  saltem  dehranti  anui  rehnqueret. 
Post  animo  precipiti  exercitum  in  hostem  retorquens,  obsidio- 
nem  adhibere  nitebatur.  Karohis  cum  ante  sibi  copias  pa- 
rasset,  venienti  resistere  viriliter  conabatur.  4000  etenim 
pugnatorum  Lauduni  collegerat  animoque  firmaverat,  ut,  si 
non  impeteretur,  quiesceret;  et  resisteret,  si  urgeretur. 

38.     Exercitus^  tripertito  ^  ordinatur*^. 

Rex  interea  exercitum  inducens,  Karoli  legionem  ordi- 
natam  Dugnatum_  videt.  Exercitum  ergo  tripertito  dividit, 
ne  muTtus "  exercitus  mole  sui  gravatus  propriis  viribus 
frustraretur.  Tres  itaque  acies  constituit,  primam  belH  pri- 
mos  impetus  ^  inituram;  secundam,  quae  labenti  succurreret 
viresque  referret ;  tertiam  vero  spoliis  eripiendis  ordinavit. 
Quibus  sic  divisis  et  ordinatis,  prima  acies  signis  erectis 
congressura  cum  rege  incedebat.  Reliquae  duae  kicis  con- 
stitutis  paratae  succurrere  opperiebantur. 

39.  Karohis  cum  4000  obvius  procedit,  summam  Di- 
vinitatem  invocans,  ut  ab  innumeris  paucos  protegat;  nndti- 
tudini  non  fidendum  et  paucitati  non  diffidendum,  demonstret. 
Quem  incedentem  Arnulfus  comitabatur,  suos  adhortans,  ut 
animo  forti  starent;  ordinati  et  indivisi  procederent;  de  vic- 
toria  a  Deo  nuUo  modo  diffiderent;  si  viriliter  invocato  Doo 

a)  eaque   1  b)  tus,  nis  absc.  c)  regum  superscr.  is.  il)  VI.   i.  lu.  o. 

in  t.  i.  d.   1.         e)  tus,  o,  tur  ahsc.         f)  tumultus  1. 

hostis  invasit,  sanctiianum  Vei  polluit ,  spolia  diripuit ,  cieru)n  ti  popu 
lum    captivavit.     Post    haec  vero  Arnulphus  ....  conjuratomm   fuanutn 
contra  suum  regem  eittsque  exercitum  in  aciem  suh  siipiis  Karoli  pr\hltt.i-i(. 
1)  Do  luac  urbo  captn  alibi  nihil.  2)  Cf.   SuUust.   Catil.  c.   o-. 


RICIIERI  HISTORIARUM  LIHER  IIII.  146 

starent,  cuiii  niiilta  gloria  et  fama   victoriani  in   brevi   adep-  99o. 
turos.     Processit  exercitu.s   uterquc,    donec   alter   alterum   in 
prospectu  haberet.     Et  sic  uterque  fixus  herebat.     Utrimque 
non  mediocriter   dul)itatum    est,    cum    Karolus    rei  militaris 
inopiam  haberet,  regem  vero   animus   sui   facinoris   conscius 
contra   ius   agerc'*   argueret,    cum   Karohim    paterno   honore 
spohaverit  atque   regni  iura  in   sese   transfuderit.     His   uter- 
que  herens  persistebat.     Tandem   ratione   congrua  a  prima- 
tibusregi''  suggestum  est^  ahquantispercum  exercitu  standum; 
si    hostis   adventaret,    *comminus   congrediendum;  si  nullus  *  foi.  4C'. 
lacessiretj   cum  exercitu  redeundum.     Nec  minus   a   Karolo 
idem    deliberatum    fuit.     Unde,    quia  uterque  constitit,  uter-     • 
■que  sibi  cessit.    Rex  exercitum  reduxit;  Karolus  vero  Lau- 
duni  sese  recepit. 

40.  *  Odo  ^*,  interea  Drocarum  i  cupidus ,  de  Lauduni '  ^^^-  ^^- 
captione  sese  plurimum  diffidere  apud  regem^  simulate 
querebatur,  cum  aries  cesserit  mihtesque  viribus  diffiderent  ^, 
immo  etiam  urbs  ipsa  inaccessibih  situ  obnitentes  contemp- 
nat.  Rex  merore  confectus,  ab  Odone  subsidia  petit;  sese  vicem 
recompensaturum,  si  copias  suppeditet  et  ad  integrum  urbem 
expugnet;  quod  si  inpresentiarum  ahquid  qiiod  largiendum 
sit  petat,  sine  dubio  sese  hberahter  exhibiturum.  Odo  Lauduni 
inpugnationem  simulque  et  captionem  in  proximo  pohicetur, 
si  tantum  a  rege  Drocas  accipiat.  Rex  vincendi  gloriam 
cupiens,  petenti  castrum  accommodat.  Palam  omnibus  cedit, 
promissionum  de  Lauduno  credulus.  Odo  quoque  urbem 
amissam  in  brevi  sese  redditurum  palam  omnibus  spondet. 
Castrum  ergo  a  rege  concessum  absque  mora  petit,  castrenses 
sibi  sacramenti  iure  annectens  eisque  ahos  ahquot,  quorum 
fidei  vigorem  sciebat,  assotians ;  regia  negotia  exinde  utihter 
satagens.  Cuius  tamen  voluntatis  effectus  nuUus  fuit,  eo 
quod  tempestiva^  urbis  proditio  vetaret  et  casus  repentini 
ahter^   fieri  arguerent. 

4L     *Subtihsf  machinatiof  in  Karolum  et  Arnulfura.        •foi.  46'. 

Ab  hoc  tempore  Adalbero  Laudunensium  episcopus, 
qui  ante  a  Karolo  captus  aufugerat,  omni  ingenio  oportuni- 
tatem  quaerebat,  qua  versa  vice  et  Laudunum  caperet  et 
Karolum  comprehenderet.  Legatos  itaque  huiusmodi  negotii 
officiosissimos  Arnulfo  dirigens,  amicitiam,  fidem,  suppetiarum 
subsidia  mandat.     Ei  quoque  utpote   suo    metropohtano  sese 

a)  fecisse  superscr.    aijere   c.  b)  post  add.  b')  seqiientia   in  folio  minore 

jpost  inserto  addita  sunt.  —   O.  c.  semper.  c)  diffidant  1.  d)  in  ante  tempe- 

fltiva  del.         e)  et  aliter  1.         f)   Sub,  ma  absc. 

1)  Dreux.  2)  Comes  procul  dubio  Carnotensis,    qui  c.   74  sqq. 

memoratur, 

10 


14G  RICIIERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

velle  reconciliari.  Sibi  etiain  iniuriae  esse,  quocl  transfuga 
et  desertor  cliceretur,  eo  cjuod  Karolo  post  iidem  factam » 
non  obsecutus  sit.  Et  si  vacuum  sibi  esset,  a  se  id  dede- 
coris  velle  abicere.  Ad  eius  celsitudinem  redire  velle,  et 
Karoli  amicitiam  utpote  domini  sese  optare.  Unde  et  sibi 
quocumque  libitum  foret  occurrendum  mandaret.  Arnulfus 
simulatam  iidem  nesciens,  legatos  fallentes  excipit;  et  utpote 
cdo.boni  alicuius  *nuntios  humanissime  honorat.  Per  lios  itaque 
locum,  quo  occursuri  et  sibi  collocuturi  forent,  letabundus 
designat.  Illi  se  decepisse  letati,  haec  domino  referunt.  Qui 
fallatiae  seminarium  utiliter  positum  considerans ,  alcioris 
machinamenti  dolos  prodire  posse  advertit.  Post  haec  in 
locum  statutum  sibi  occurrunt;  amplexibus  phu'ibus  atque 
oscuhs  sibi  congratulantes ;  tantos  ibi  demonstrantes  affectus 
animi,  ut  nulla  simidatio,  nuUus  dohis  videretur. 

42.  Adalberonis ''^  dolosa  machinatio^. 
At  postcjuam  satis  amplexationum,  osculorum  satis  fac- 
tum  est,  Adalbero,  penes  quem  simulationis  color  et  doh  onus 
erat,  incautum  sic  prior  alloquitur:  'Idem  casus  eademque 
fortuna  ambos  nos  male  perstringit.  Unde  et  idem  consihum 
eademque^  ratio  nobis  captanda  videtur.  Nuper  enim  ambo 
lapsi,  vos  ab  gratia  regis,  ego  a  Karoh  amicitia  decidi.  Unde 
et  nunc  vos  Karolo,  ego  regi  faveo.  Ihe  vobis,  iste  mihi 
promptissime  creclit.  Si  itaque  per  vos  Karoh  amor  mihi 
restituatur,  regis  gratia  vobis  non  aberit.  Quod  et  facto 
difficile  non  erit.  Karohmi  igitur  convenite,  et  pro  me,  si 
forte  concesserit,  orate.  De  hcle  erga  eum  habenda  midta 
dicere  non  inutile  erit.    De  quibus  si  quid  ei  dubium  visum 

(fuerit,  post,  dicite,  probandum  sacramentis.  Si  his  episcopa- 
tus<^  reddiderit  sedem,  adsint  sanctorum  rehquiae;  paratus 
smn  fidem  facere.  Si  hoc  satis  erit  et  reddiderit,  de  regis 
gratia  phmmum  confidite.  In  hac  hngua  et  manu  pax  sita 
est  et  dissidentia.  Regem  adibo.  Commodum  quoddam 
spondebo,  quod  non  sohim  sibi,  sed  et  posteris  sit  profuiu- 
rum.  Dolos  Karoh  proferam.  Incauto  nimis  metropoHtano 
preiuditium  factum  asseram.  Et  quod  penitus  hoc  metropo- 
litanum  peniteat,  nonnulhs  am})hficationibus  asseverabo.  Kex 
suapte  mihi  creduhis  hoc  gratissimum  acci[)iet.  Et  quia 
haec  ratio  utrimque  agitabitur,  ''(hm  commoda  gignentur. 
Ex  quibus  chiobus  tertium  ehicebit.  Nam  cum  et  vobis  gratia 
regum  et  mihi  Karoh  reddetur,  })er  nos  conseqiuMiter  ahi^rum 
utihtas  com})arabitur.  Sed  hic  iam  verborum  nnis;  iam  mnio 
clicta*'  factis  probentur'.  Datisque  strictim  oscuhs,  promissi^ 
polhciti,  ab  se  chgressi  sunt*^. 

a)  Acl(alboroni8),  machin  (d>sc.         b)  ot   1.  i-)  eitiscopatum   l.  vl)   »>.\  i/e.' 

e)  dictis   1.         f)  absces.serunt  superscr,  ab  se  (ligres.<ti  suul. 

1)  Haec  cuni  e.   10.  et  20.  pugnaro  vitleutur. 


RICHEIU  HISTORIAKUM  LIBER  IIII.  147 

43.  Armilfus^  per  ignorantlam  ■'*  Karolum  patruum^  seducit. 
Arnulfus  Karolum   petcns,  Adalberonem  magnifieat,    de-991. 

eeptorem  neseiens,  valde  etiam  profuturum  asserit  fidemque 
servaturum  testatur.  Tandem  in  eo  nil  dubitandum,  seductus 
persuadet.  Karolus  nei^oti  favens,  sese  id  facturum  spondet, 
episcopatum  sic  redditurum  non  abnuit.  Dum  haec  apud 
Karolum  fideliter  ordinabantur,  Adalbero  apud  regem  de 
Karolo  et  Arnulfo  urbisque  captione  quaerebat.  Et  eum  tec- 
nas^  superiores  effunderet ''^  gratulatio  inde  spesque  urbis 
repetendae  non  modica  erat.  Nec  multo  post  Arnulfus  Adal- 
beroni  legatos  dirigit^  Karoli  gratiam  sibi  indultam  liberaliter 
indicat,  atque  ^  cum  multa  ambitione  excipiendum  in  urbem ; 
honorem  quoque  absque  mora  recepturum;  imde  nec  moras 
faceret,  sed  quantotius  adveniretj  largitatem  pollicitam  ex- 
perturus. 

44.  Adalbero^^  Karolum  et  Arnidfum  sacramento*^  decipit*^. 

Adalbero  sine  dilatione  in  loco  constituto  Karolo  et  Ar- 
nulfo  accitus  occurrit.  A  quibus  benigniter  exceptus,  non 
mediocrem  letitiam  repperit.  Si  quid  discordiae  precessit, 
levi  et  raro  sermone  tactum  preteriere.  lus  amicitiae  inter 
sese  exinde  amplius  colendum,  diversis  rationibus  extulere. 
Quanta  etiam  commoditas  sit  profutura,  si  amicitia  bene 
usi  sint,  sepenumero  retulere.  Quanta  quoque  ^  gloria,  quan- 
tus  honor,  quantum  presidium.  Necnon  et  illud  libatum  est, 
in  brevi  fieri  posse  et  suae  partis  provectionem  et  hostium 
precipitationem ;  nihilque  his^  obstare  posse,  si  sola  Divini- 
tas  non  impediat ;  si  vota  sua  effectus  consequatur,  quando- 
que  futurum,  ut  per  sese  res  pubUca  multo  honore,  multa 
gloria  cumuletur  et  floreat.  His  dictis  sacramento  sibi  annexi 
sunt  atque  a  se  digressi.  Adalbero  regi  se  contulit,  quae? 
§gerat  explicans.  Quibus  rex  auditis,  negotium  approbat, 
Arnulfum  sese  *recepturum,  si  veniat,  pollicetur;  eius  purga-*foi.  48. 
tionem  de  obiectis  se  sponte  auditurum;  et  si  recte  purgetur, 
non  minori  gratia  quam  ante  habendum.  Adalbero  haec 
Araulfo  refert.  Regem  benivoluni;  clementem  sibi  asserit; 
eum  etiam  eius  purgationem  sponte  audire  velle  suique 
gratiam  sine  mora  reddere;  unde  et  ei  esse  maturandum  et 
quantotius  id  petendum;  otius  ergo  regem  adeundunij  ne 
aliquorum  dolus  consiUum  abrumpat. 

45.  Arnulfus   ad  regem^  se  contulit^  et^  gratiam  ab'^   eo^ 

accepit^. 

Ad  regem  itaque  ambo  profecti  sunt.    *Arnulfus  admissus*?-  64i. 

a)  Ar(nulfus),  ran  ,  pa    ahsc.  b)  aperiret  superscr.  efifunderet.  c)   et  1. 

d;  A,  sa,  d  alse  e)  et  1.         f)  eis  superscr.  his        g)   omnia  q.   1.         b)  regem, 

it  et,  b  eo,  it  absc. 

1)  xiyyu.c,.  artes.  10* 


U8  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

99i.regi,  ab  eo  osculum  accepit '.  Et  cum  de  obiectis  aliquam 
purgationi  operam  dare  vellet,  rex  sibi  sufficere  dixit,  ut  a 
preteritis  quiesceret  et  exinde  sibi  lidem  inviolabiliter  ser- 
varet.  Sese  penitus  non  ignorare,  Karolum  ei  vim  intulisse, 
et  summa  id  necessitudine  factum,  ut  ad  tempus  a  se  dis- 
cederet  et  Karolo  etiam  nolens  faveret.  Sed  quia  id  factum 
erat,  quod  labefactari  non  poterat,  multa  ratione  ei  esse  vi- 
dendum,  ut  amissae  urbis  dampnum  aliquo  modo  supjDleret. 
Si  urbem  liabere  ut  ante  non  posset,  saltem  Karolum  ad  se 
transire  faceret,  ut  se  consentiente  quod  pervaserat  teneret. 
Haec  et  ampliora  Arnulfus  sese  facturum  pollicetur,  tantum 
ut  regis  gratia  sibi  reddatur  et  i])se  apud  eum  ut  metropoli- 
tanus  honoretur.  Rex  gratiam  indulsit  et  ut  plurimum  coram 
se  honorem  haberet  concessit^.  Unde  et  factum  est,  ut  in 
prandio^  die  eadem  regi  dexter,  Adalbero  reginae  levus 
resideret.  His  ita  sese  habentibus,  Arnulfus  ab  rege  dimotus 
est.  Miram  regis  benivolentiam  Karolo  indicavit.  Quanto 
quoque  honore  apud  eum  habitus  sit  expHcans,  de  eius  gratia 
plurimum  gloriabatur.  A  quo  tempore  regis  et  Karoli  recon- 
ciliationem  atque  favorem  quaerebat. 

46.     Exceptio^  Adalberonis  a  Karolo^\ 

Quae  dum  sic  sese  haberent,  Adalbero  a  rege  digressus 
est,  Karolumque  petens,  Lauduni  multa  ambitione  exceptus 
est.  Ad  se  sui  redeunt,  qui  ante  ab  urbe  exulaverant.  Rem 
familiarem  ut  ante  disponunt,  in  nullo  dubitantes  et  pacem'-' 
postmodum  sperantes.  Clerum  quem  amiserat,  revisit  eique 
compatitur,  benivolentiam  spondet,  ut  a  se  non  deficiant  hor- 
tatur.  Postquam  satis  coUoquii  cum  suis  habuit,  de  securitate 
fidei  et  urbis  a  Karoio  convenitur.  Qui  ^  sic  orsus  coepit : 
^Quoniam  Divinitas  in  omnibus  misericors  etiam  dum  punit 
misericorditer  operatm-,  iusto  eius  iuditio  me  et  abiectum  et 
receptum  cognosco.  Eius  aequitate  hac  urbe  me  exceptum 
arbitror,  eius  benignitate  quod  superest  prestolor.  Ipsum 
etiam  vos  et  hanc  urbem  mihi  reddidisse,  opinor.  A  Deo 
itaque  redditum   mihi  adiungi  quaero.    Adsunt  saneta,  super- 

a)  iupando  1.         b)  ptio,  Karolo  absc.         c)  post  add. 

1)  Cf.  Gerberti  epistolam  193,  Olleris  p.  109:  (p'aviut>i  episcopo- 
rum  facto  consultu ,  legatis  et  literis  synodicis  ac  miti  ammouitione 
Arnulphus  conventus,  decem  et  octo  continuis  mensibus ,  ut  a  coepto 
furore  desisteret  seque  a  scelere  proditionis  et  rebellionis ,  quo  impete- 
batur ,  regulariter  purgaret,  noluit.  Sed  cum  a  se  fautores  ma.rintos 
nequitiae  suae  discedere  sensit,  tei^^ritus  regem  adiit  novisque  sacrainentiii 
ac  novis  rerum  conditionibus  regiae  mensae  particeps  factus  es!. 
2)  Cf.  epistohim  1.  1.,  qua  teste  mo.r  rediots  fdem  sacramentorum  rupit, 
co)ulitionibHs  non  servatis.  3)  scil.   Knrolus. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII.  149 

ponitc  dexteraoi,  ficlem  contra  omnes  spondete.  Exceptio  99i. 
nulla  erit,  si  vultis  milii  comes  fieri'.  Ille  sui  voti  avidus, 
quicquid  expetitur  spondet.  ISuper^  sancta  dextram  extendit; 
non  veritus  iurare  quodcumque  propositum  fuit.  Undo  et 
cunctis  credulus,  nulli  suspectus  fuit.  In  nullo  neffotio  a 
quoque  vitatur.  De  urbe  munienda  ipse  querit  et  deliberat. 
Omnium  causam  sciscitatur.  Pro  omnibus  consultat.  Quare 
ignotus  cunctos'^  latuit. 

47.     Comprehensio  ^  Karoli  ab  Adalberone. 

Interea  cum  Karoli  suorumque  habitum  penitus  pervi- 
disset,  sese  etiam  nulli  esse  suspectum,  dolos  multifariam 
pretendebat,  ut  et  urbem  sibi  redderet  et  Karolum  regi  cap- 
tum  traderet.  Karoli  itaque  colloquio  utitur  saepius,  beni- 
volentiam  profert  ampHus.  Sese  quoque,  si  oporteat,  sacra- 
mentis  magis  stringendum  offert;  tanta  cautela  caUiditatis 
usus,  ut  omnino  dokim  simulationis  colore  obvelaret.  Unde 
cum  nocte  quadam  inter  cenandum  hilaris  resideret,  Karolus 
craterem  aureum,  in  quo  panem  infregerat  vinoque  tempe- 
raverat,  tenens,  post  multum  cogitatum  ei  obtulit:  'Quoniam', 
inquiens,  ^ex  patrum  decretis  pahxias  et  frondes  hodie  sancti- 
ficastisi  atque  plebem^  sacris  benedictionibus  consecrastis 
nobisque  eid^aristiam  porrexistis ,  ahquorum  susurronum 
cahmmias,  qui  vobis  fidendum  negant,  vihpendens,  cum  instet 
dies  passionis  domini  et  salvatoris  nostri  Ihesu  Christi,  hoc 
vascidum  vestrae  dignitati  aptum  ^  cum  vino  et  pane  infracto 
vobis  porrigo.  Hoc  pocuhmi  in  signo  habendae  et  servandae 
iidei  ebibite.  Si  vero  fidem  servare  animo  non  stat,  poculo 
parcite,  ne  horrendam  ludae  proditoris  speciem  referatis'. 
Quo  respondente:  ^Craterem  recipiam  et  potum  libere  ebi- 
bam',  Karolus  mox  prosecutus,  addendum  dixit:  'et  fidem 
faciam'.  Ille  ebibens  prosecutus  est:  ^et  fidem  faciam;  aHo- 
quin  cum  luda  inteream' !  Et  multa  his  simiha  anathematis 
verba  cenantibus  dedit.  Nox  futuri  kictus  et  proditionis 
conscia  instabat.  Quietum  ire  constitutum  est  dormitumque 
in  mane.  Adalbero  sui  doh  conscius,  dormientibus  ^  Karolo 
et  Arnukb ,  gladios  et  arma  a  capitibus  eorum  amovit  lati- 
buhsque  mandavit.  Hostiarium  huius  doh  ignarum  accer- 
siens,  cursum  accelerare  et  quendam  suorum  accersire  iubet; 
ostium  sese  servaturum  interim  poUicens.  Quo  digresso, 
Adalbero  in  ipso  ostio  sese  medium  fixit,  gladium  sub  veste 

a)  Nam  siiper  1.  b)  cunctis  1.  c)  hensio  absc.  d)  •poTpulum  supersa\ 

plebem.         e)  ptum  corr.  aptum.         f)  dormienti  1. 

1)  Dominica  palmarum  (Mart.  29)  indicari  videtur,     Alii  de  coena 
Domini  cogitarunt.      Cf.  Wilmans  p.   168. 


1 


150  RICHERI  niSTORIARUM  LIBER  IIII. 

991.  tenens.  Cui  niox  siii  assistentes,  ntpote  huins  facinoris  con- 
scii,  ab  Adalberone  omnes   intromissi   sunt.     Karolus   et  Ar- 

•  p.  642.  nulfiis  matutino  *  somno  oppressi,  quiescebant.  Coram  quibus 
cum  hostes  facto  agmine  adessent;  et  ilH  expergefacti  adver- 
sarios  advertissent,  a  lectis  prosihentes  et  arma  capessere 
nitentes,  nec  reperientes,  querunt  ^,  quidnam  inatutinus  eorum 
afFerat  eventus.  x\dalbero  vero:  ^Quoniam',  inquit;  ^arcem 
hanc  mihi  nuper  surripuistis  et  ab  ea  exulem  abire  coegistis, 
ct   vos   hinc   dissimili   tamen   fortuna   pellemini.      Ego    enim 

•foi.  48'.  proprii  iuris  remansi.  Vos  aUeno  subibitis'.  *Ad  hec  Karo- 
lus:  ^An',  inquit,  ^o  episcope,  hesternae  cenae  memor  sis, 
nimium  miror.  Non  ergo  ipsa  Divinitatis  reverentia  inhibe- 
bit?  nihihie  ius  sacramenti?  nihil  hesternae  cenae  imprecatio'? 
Et  hec  dicens,  preceps  in  hostem  fertur.  Quem  furentem 
armati  circumdant  atque  in  lectum  repulsum  comprimunt. 
Nec  minus  Arnuhum  pervadunt.  Quos  comprehensos  in  ea- 
dem  turri  inchidunt.  Turrim  quoque  clavibus  et  seris  repa- 
guHsque,  custodibus  adhibitis,  muniunt.  Unde  cum  chamor 
feminarum  puerorumque  simul  et  famulorum  uhdatus  in  cae- 
him  ferretur,  cives  per  urbem  turbati  et  expergefacti  sunt. 
Quicumque  KaroH  partibus  favebant,  mox  profugio  sese  Hbe- 
raverunt.  Quod  etiam  vix  factum  fuit.  Nam  cum  pene 
adhuc  •'  fugerent,  statim  tota  civitas  obfirmari  ab  ^  Adalberone  "^ 
iussa  est,  ut  omnes  quos  sibi  adversos  ^^^^tabat  comprehen- 
deret.  Quaesiti  fuere,  nec  reperti.  Subductus  est  et  KaroH 
iiHus  biennis,  patris  vocabuhnn  habens,  et  a  captivitate  Hbe- 
ratus'.  Adalbero  regi  Silvanectim  legatos  otius  mittit;  quon- 
dam  amissam  urbem  iam'^  receptam,  Karohnn  cum  uxore  et 
natis  cajitum,  atque  ArnuHum  inter  hostes  inventum  et  com- 
prehensum,  mandat;  unde  et  sine  mora  cum  quotcumque 
posset  veniat;  exercitui  coHigendo  moram  nuHam  intendat; 
vicinis,  quibuscumque  conlidit,  ut  post  se  veniant,  legatos 
mittat;  moxque,  etsi  cum  paucis,  veniat. 

48.  Rex^,  captis  Karolo^*  et^  Arnulfo,  Laudunum^  ingreditur'^ 

Rex  quotcumque  potest  assumit  et  sine  dihitione  Laudu- 
num  petit.  Nactusque  urbem  et  regia  dignitate  exceptus,  de 
sahite  HdeHum  urbisque  ereptione  et  hostium  comprehonsione 
quesivit  et  adcUdicit.  Die  altora  civibus  accitis,  de  tide  sibi 
haboniLa  pertraotat.  IHi,  acsi  qui  capti  erant  et  qui  iam  in 
ius  alterius  cesserant,  fidem  faeiunt  et  regi  sacramonto  asciscun- 
tur.  Urbis(p\o  seouritate  fiicta,  rox  Silvanootim»"  post  oum 
oaptis  hostibus  rodiit.  Suos  dt^inde  soiscitans,  doHboraniH 
rationem  querebat. 

a)   (luerit    I.  I))   uil   hiinc  corr.  adhuo   1.  c)  post  adJ.  il)  Ke,  K^*rc>lo 

et  A,   luim   i  absc,  editur  e  corr.  o)   S.   rediit   1. 

1)  Aliter  Hugo  Flor.   c.   7,  SS.   IX,  p,   40-2. 


RICIIERI  IILSTORIARUM  LIBER  IIII.  161 

40.     Deliberatlo  ■'^  quorumdam '''  apud*  regem  super*  Karolo. 

Qua  de  re  aliorum  sententia  erat,  a  Karolo  viro  elaro^Moi. 
et  regio  genere  inclito  eius*^  natos^'  omnes  cum  natabus  ob- 
sides  accipiendos ;  petendum  etiam  ab  eo  sacramentum,  quo  "^ 
regi  fidem  faciat ;  regnum  Franciae  numquam  sese  repetiturum, 
contra  natos  quoque  testamentum  inde  facturum.  Quo  facto, 
Karolum  dimittcndum,  censebant.  Aliorum  vero  sententianiuius- 
modi  erat.  Tam  clarum  et  antiqui  generis  virum  non  mox  red- 
dendum,  sed  apud  regem  tam  diu  liabendum,  donec  qui  eius 
captionem  indignaturi  sint^  appareant.  8i  eo  numero  et  nomine 
atque  duce  premineant,  ut  indigni  non  sint  qui  liostes  regis  Fran- 
corum  dicantur,  sive  inferiores  sint,  attendendum.  Si  ergo 
pauci  et  inferiores  indignentur,  tenendum  censebant;  si  vero 
maiores  et  quam  plures,  reddendum  superiori  ^  ratione  ^  sua- 
debant.  Karolum  ergo  cum  uxore  Adelaide  et  filio  Ludo- 
vico  et  filiabus  duabus,  quarum  altera  Gerberga,  altera 
Adelaidis  dicebatur,  necnon  et  Arnulfo  nepote  carceri  dedit  ^ 

50.     *De  difficultate'^   sui   itineris '^   ab'^   urbe'^  Remorum     'foi.  49. 

Carnotum  '\ 

Ante*  horum  captionem  diebus  ferme  14,  cum  avidi-  ^rart. 
tate  discendi  logicam  Yppacratis^'  Choi  de  studiis'  Uberalibus 
saepe  et  multum  cogitarem,  quadam  die  equitem  Carnoti- 
num""  in  urbe  Remorum  positus  offendi.  Qui  a  me  interro- 
gatus,  quis  et  cuius  esset,  cur  et  unde  venisset,  Heribrandi 
clerici  Carnotensis  legatum  sese  et  Richero  Sancti  Remigii 
monacho  se  velle  loqui,  respondit.  Ego  mox  amici  nomen 
et  legationis  causam  advertens,  me"  quem  querebat"  indi- 
cavi,  datoque"  osculo,  secrete"  secessimus".  Ille  mox  epi- 
stolam  protuht  hortatoriam  ad  aj^h^qri^i^oiTnn  lectionem. 
Unde  et  ego  admodum  laetatus,  assumpto  quodam  puero 
cum  Carnotino  equite ,  iter  Carnotum  ^  arripere  disposui. 
Digressus  autem,  ab  abbate^  meo  2  unius  tantum  parvaredi 
sohitium  accepi.  Nummis  etiam,  mutatoriis  ceterisqifeP^  ne- 
cessariis  vacuus,  Orbatium^  perveni,  locum  multa  caritate 
incHtum.  Ibique  domni  abbatls  D.-^  colloquio  recreatus, 
simulque  *et  munificentla  sustentatus,  in  crastino  iter  usque*p.643. 
Meldim   peragendum   arripui.      Ingressus   vero   cum   duobus 

a)  Deli,  quo,  apu,  super  absc.  b)   cloro  c.  c)  2^ost  add.  d)   o.   n.   o. 

c.  n.  a.   1.  e)  quo  de  oranibus  sibi  obiciendis   1.  f)  sentia  corr.  sententia  c. 

g)  st  c.         h)  uUate,  is  ab  ur,  notum  absc.  i)  fol.  49.   50.  et  parva  scedula  f.   51. 

post   inserta    sunt.  k)  ita  c.  1)   studii   1.  ra)    Caruotinara    1.  n)   (cum 

illo  po-it  add.)  secrete  (?)  secessimus  1 ,  quibus  deletis  me  —  secessimus  in  marg, 
add. ,    ubi  rebat,    datoque,    crete,  iis  absc.  o)  aT  m.  c.         p)   coteriisque  c. 

1)  Cf.  Hug.  Flor.  1.  ].;  aliter  Hist.   Senon.,  c.  6,  p.  368.  2)  Ar- 

borlo.  3)  Orbais  prope  viam  magnam  quae  Catalaunis  Meldos  ducit; 
Matronam  igitur  primo  clie  Sparnaci,  altero  ad  Castellum  Theodorici 
transiisse  videtur.  P.  4)  Nomen  ig'notura  est. 


152  RICHEKI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

^^^^^1- comitibus  liicorum   anfractus.   non  defuere    infortunii   casus, 
""'^Nam  fallentibus  biviis,   sex  leugarum   superfluitate  exorbita- 
vimus.    Transmisso  vero  Teodorici  castello,  parvaredus  ante 
visus  bucephalus  iieri    coepit  asello  tardiusculus.    lam  sol  a 
mesembrino  discesserat,  totoque  aere  in  piuvias  dissoluto,  in 
occasum  vergebat,   cum  fortis  ille  bucefalus   supremo   labore 
victus,  inter  femora  insidentis  pueri  deficiens  corruit,  et  velut 
fulgure  traiectus,  sexto»  miliario  ab  urbe  exspiravit.    Quanta 
tunc  fuit  perturbatio,  quanta  anxietas,  illi  perpendere  valent, 
qui   casus   similes   aliquando  perpessi  sunt,   et  ex   similibus 
similia  colligant.    Puer  inexpertus  tanti  itineris  difticultatem, 
fessus  toto  corpore  equo  amisso  iacebat.     Impedimenta  sine 
vectore  aderant.     Imbres   nimia   infusione  ruebant.     Caelum 
nubila  pretendebat.     Sol  iam  in  occasu  minabatur  tenebras. 
Inter    baec    omnia    dubitanti    consilium   a   Deo    non  defuit. 
Puerum  namque  cum  impedimentis  ibi  reliqui;  dictatoque  ei 
c^md  interrogatus  a  transeuntibus    responderet    et    ut  somno 
imminenti  resisteret,  solo  equite  Carnotino  comitatus,  Meldim 
perveni.^    Pontem  quoque  vix  de  luce  videns,  ingredior.    Et 
dum  diligentius  contemplarer,   novis  iterum  infortuniis  ange- 
bar.     Tantis    enim    et    tot    hiatibus   patebat,   ut   vix   civium 
necessarii  die  eadem  per  eum  transierint.    Carnotinus  inpiger 
et  in  peragendo  itinere  satis  providus,  navicidam  circumqua- 
que  inquirens  et  nullam  inveniens,  ad  pontis  pericula  rediit, 
et  ut  equi  incoUunes  transmitterentur  e  caelo  emeruit.    Nam 
in  locis  liiantibus    equorum   pedibus  aliquando  clipeum  sub- 
dens,  aliquando  tabulas  abiectas  adiungens,  modo  incurvatus, 
modo   erectus,   modo   accedens,   modo   recurrens,  efticaciter 
cum  equis  me  comitante  pertransiit.     Nox  inhorruerat  mun- 
dumque  tetra  caligine  obduxerat,  cum  basilicam  sancti  Plia- 
ronis  introii,  fratribus  adhuc  parantibus  potum  caritatis  >.   Qua 
die  sollempniter  pranserant,   recitato    capitido^   de   celjarario 
monasterii,  quod  fuit  causa  tam  serae  potationis.    X^quibus 
ut  frater  exceptus,   dulcibus  alhiquiis    cibisque   sufficientibus 
recreatus  sum.     Carnotinum  equitem   cum    equis  vitata  })on- 
tis<^     pericula    iterum    attemptaturum     puero    relicto    remisi. 
Arte  premissa  pertransiit.    Et  ad  puerum  secunda  noctis  vi- 
giHa  errabundus  pervonit.     Vixque  eum  saepius  inclamatum 
repperit.     Quo  assumpto  cum  ad  urbem   devenisset,   suspec- 
tus  pontis   pericuhi,    quae   pernitiosa    experimcnto    didicerat, 
cum  puero  et  equis  in  cuiusdam  tuguriuni  dccHnavit.    Ibiquo 
per  totam  diem  jncibati^  nocte  iHa  ad  quioscenJuni,   non  ad 
cenandum   coHecti  sunt.     Quam   noctem  ut  insomnem  duxe- 
rim   et  quanto  in  ea  cruciatu  tortus  *'  sim,  perpendere  possunt, 

a)  tertio   1.         b)   cap.  o.         c)  bis  scrijttum    erat.      il)   voxntus  suj>erscr     tvM-tus. 

1)  Quod    iu     meilirt    quadragesima    die    lovis,    Mart.    Id.    fuisso, 
censet  Poinsognon. 


RICIIERI  IIISTORIARUM  LIBER  IIII.  153 

qiii  cura  caroruiii  aliquando  vigilassc  coacti  sunt.  Po.st  vcro  9di. 
optata  luce  reddita,  nimia  esurie  confecti,  maturius  affuerunt. 
Eis  etiam  cibi  illati.  Annona  quoque  cum  _£aleis  equis  ante- 
posita  est.  Dimittensque  abbati  Aug.*'*'  puerum  peditem, 
solo  Carnotino  comitatus,  Carnotum  raptim  deveni.  Unde 
mox  equis  remissis,  ab  urbe  Meldensi  puerum  revocavi.  Quo 
reducto,  et  omni  sollicitudine  amota,  in  aphorismis''  Yppo- 
cratis  vigilanter  studui  ^^  apud  domnum  lierbrandum,  magnae 
liberalitatis  atque  scientiae  virum.  In  quibus  cum  tantum 
prognostica  morborum  accepissem,  et^  simplex  egritudinum 
cognitio  cupienti  non  sufficeret,  petii  etiam  ab  eo  lectionem 
eius  libri,  qui  inscribitur  de  concordia  Yppocratis,  Galieni** 
et  Surani.  Quod  et^  obtinui;  cum  eum  in  arte  peritissimum 
dinamidia,  farmaceutica,  butanica  atque  cirurgica  non  laterent. 

51.      Quod  ex    querela^  reprehendentium  ^    captionem^    Ar- 
nulfi  regio^  iussu^  sinodus^  habita^  est^. 

Sed  ut  iam  §  superioris  negotii  seriem  repetamuSj  cumiun.  17. 
de  episcopi  captione  aliqui  amicorum'^  indignarentur,  nonnuUi 
etiam  scolasticorum  in  eius  defensionem  alia  scriberent,  alia 
scripta  de  canonibus  proferrent,  idque  ad  aures  regum  rela- 
tum  esset,  edicto*  regio  decretum  est^,  ut  episcopi  Galliae^ 
omnes  qui  valent  et  maxime  qui  comprovinciales  sunt  inaerb.  c.  1. 
muim  conveniant;  qui  autem  adesse  non  possent,  suam  ab~ 
sentiam  per  legatos  idoneos  a'  suspitione^  purgarent;  ibique  "^ 
certis  ac  firmis  decretorum  rationibus  aut  convictum"  damp- 
narent  aut  pristinae  sedis  dignitati  purgatum<^  restituerent. 
CoUecti  sunt  ergo  in  coenobio  monachorum  sancti  Ba^soli 
confessoris  Remorum  diocesanei '^,  RemensisP  quidem  metro- 
politani  comprovincialesj  Guido  Suesorum  episcopuS;  Adalbero 
Laudunensis  episcopus,  Herivevus  Belvacensis  episcopus,  Go- 
desmannus  Ambianensis  episcopuSj  Ratbodus  Noviomensis 
episcopus,  Odo  Silvanectensis  episcopus;  Daibertus  Bituri- 
censium  *  metropoHtanus ;  Lugdunensis  'i  metropolitani  com-  *  p-  si*- 
provinciales ,    Gualterus   Augustudunensis   episcoptus,    Bruno 

a)  Aug.  c.  b)   in  —  stiidui  in  marg.,  ubi  mis,    dui  absc.  •,  ap.   d.  h.  stiidui   1. 

c)  cum  et  1.  d)  ita  c.  e)  quoque  1.  f)  uere,  enden,  tionem,  gio    ius ,  us 

ha,  t  absc.  g)  lam  ad  1.  h)  scolasticorum  1.  i)  decreto  r.  cautum  1. 

k)   o.   G.   1.  1)  post  add.  m)  Ibique   —  «onvictum  e  corr.  partim  in  loco  raso. 

n)  captum  post  add.   et  convictum,    corr.  convictum.  o)  restitutum  1.  p)  ex 

provincia  quidem  Remensi  G.   1.  q)  Ex  provincia  Lugdunensi  1. 

1)  Gall.  clirist.  VIII,  p.  1691.  abbas  S.  Faronis  laudatur  'Augustus 
sive  Augustinus,  qui  obiit  ex  necrologio   13.   Cal.  Dec'  2)  Sequen- 

tia  ex  libro  Gerberti  de  hac  sinodo,    infra  c.   73.    laudato,    sumta  sunt; 
multa  vero  arbitrarie  mutata.  3)  Haec  Gerberti    verba  sequentibus 

interpretari  videtur  auctor. 


154  RICHERI  IIISTORIARUM  LIBER  IIII. 

991.  Lingonensis  episcopus,  Milo  IMatisconensis  episcopus;   Sigui- 

lun.  17.  j^^^ga  Senonensiuni  metropolitanus   cum  suis,   Arnulfo   Aure- 

lianensi  episcopo,  Herberto  Autisiodorensi  episcopo.    Qui  in 

unum  considentes,^  diversorum  '^  locorum  abbates,  qui  aderant, 

1    post  solitariam  sui  disputationem  secum  consedere  iusserunt. 

52.    Deliberatio  ^  de  dignitate  •^  habendi «  iuditii  et  prelaturae  ^ 

De    habenda   igitur   sinodo,    ratione   facta,    ordinandum 

putabant ,    cui    potestas    iudicandi    de    singulis    conferretur; 

I-foi.  49'.*quem  etiam  habendarum^^  rationum  custodem  atque  inter- 
pretem  accommodarent.  ludicandi  itaque  dignitas  Siguino 
Senonensium  metropolitano  commissa  est,  eo  quod  aetatis 
reverentia  et  vitae  merito  phirimum  commendaretur.  Ordi- 
nandi  vero  facultas  ac  magisterium  interpretandi  Arnulfo 
AureUanensi  episcopo  credita  est,  eo  quod  ipse  inter  Galha- 
rum  episcopos  eloquii  virtute  et  efficatia  dicendi  florebat. 
His  ergo  sic  habitis,  post  cleri  ingressum,  sententiis  ad  ne- 
f  gotium  facientibus  recitatis,  Arnulfus  sic  prefatus  ait: 

53.     Elocutio^  Arnulfi*^  in^  sinodo. 
Gerb.  c.  2.  ^Quoniam,  patres  reverendi,  serenissimorum  regum  iussu 

necnon  et  sacrae  rehgionis  causa  huc  convenimus,  multa  fide, 
multo  etiam  studio  cavendum  videtur,  ne  nos,  qui  gratia 
sancti  Spiritus  hic  collecti  sumus,  aut  odium  ahcuius  aut 
amor  a  rectitudinis  norma  exorbitare  faciat.  Et  quia  hic  in 
nomine  Domini  cohecti  sumus,  ante  conspectum  summae 
Divinitatis  veridicis  sententiis  debemus  omnia  agitare;  nulh 
loquendi  locum  surripere ;  veritati  operam  dare ;  pro  veritate 
vivaciter^  stare;  contra  obiecta  simplicibus  ac  puris  sententiis 
et  intendere  et  respondere.  Unicuique  debitus  honor  serve- 
tur.  Dicendi  potestas  omnibus  sit.  Intendendi  etiams  et 
refellendi  Hbertas  omnibus  concessa  sit.  Nunc  deinde,  quo- 
niam  me  ante  omnes  fari  vohiistis,  causam  huius  sinodi*^ 
coram  edicendam  arbitror,  quatinus  bene  digesta  omnibus  ut 
est  videatur.  Clarissima  illa  Remorum  metropoHs  proditione 
nuper'  pervasa  ab  hostibus  fuit.  Sancta  sanctorum  liostiiim 
impetu  contaminata  sunt;  sanctuarium  Dei  netariis  quibusipie 
violatum;  cives  quoque  a  predonibus  direpti.  Quoruni  nia- 
lorum  ille  auctor  esse  criminatur'%  qui  ab  hostibus  tutari 
debuit,  Arnulfus  eiusdem  urbis  episcopus.  IIoc  ei  intouditur. 
Ad  hoc  discutiendum  regahs  dignitas  hie  nos  collogit.  Kla- 
borate  igitur,  patres  reverendi,  ne  unius  perfidia  dignitas 
sacerdotahs  vilescat'. 

a)  Ex  provincia  Senonensi  Sig.  m.  1.  b)  aivorsrtnun  1.  i)  ra.  iligui,  nai, 
prela  absc.  d)  liabondao  rationls  1.  e)  El,  Ar(nulrt),  In  (i^.sv.  t")  oontr*  V">"' 
Inm  1.         g)  post  add.         h)  sinoni  c.         i)  p.  olim  ab  l.         k)  aicUur  l. 


J 


RICIIERI  IIISTORIARUM  LIBER  IIII.  155 

54.  Contra  Iiaec  ciuu  quidani  residentium  rcsponderent,  99i. 
huiusiuodi  houiinem  quantotius"  convincendum  ct  sic  iusto  Jj'JJ.-^^^^'  g^ 
iuditio  puniendum»,  Siguinus  episcopus  non  id  scsc  per- 
missurum  respoudit,  ut  is,  qui  maiestatis  reus  accusatur,  sub 
discutiendi  censura  ponatur,  nisi  ante  ex  iurciurando  promis- 
sionem  indulgentiae  ab  regibus  et  episcopis  accipiat.  Idque 
faciendum  asscrebat   ex  concilii  Toletani  capitc  31.     Quod, 

quia  brevitati  studemus,   omisimus  poncre. 

54*.     Sermocinatio''  Daiberti''  pro'^  iuditio  dando. 

Daibertus  Bituricensium  archicpiscopus  ^  dixit  ^ :  'Cum  c.  4. 
constet  factum,  et  de  nomine  facti  dubitatio  nuUa  sit,  quan- 
tum  quoque  facinus  perpendatur,  quomodo  ex  necessitate  reo 
sit  indulgendum,  penitus  non  adverto.  Hic  enim  incurrere 
necessitas  videtur,  cum  iuditium  promulgandum  non  sit,  nisi 
prius  supplicii  indulgentia  convincendo  concessa  fuerit.  At  si 
ad  secularia  iura  respiciatur,  quodcumque  scehis  quisque 
commiserit,  secundum^  sceleris  modum  poenitentiae  severitati 
subiacebit'. 

55.  Herivevus  Belvacensis  episcopus  dixit:  ^Cavendum 
summopere  est,  ne  leges  divinas  forensibus  comparemus. 
Phmmum  enim**  a  se  differunt,  cum  divinarum  sit  de  aeccle- 
siasticis  negotiis  tractare  et  secularium  secularibus  adhiberi. 
Quaruni  primae  tanto  secundas  superant,  quanto  secundae 
primis  inferiores  sunt.  Unde  et  divinis  per  omnia  suus  honor 
servandus  est.  Si  ergo  frater  et  coepiscopus  noster  Arnulfus 
maiestatis  reus  convictus  faerit,  pro  sacerdotali  reverentia  et 
sanguinis  affinitate  a  serenissimis  regibus  indulgendum-  ali- 
quatenus  non  abnuo.  luditii  tamen  sententiam^  omnino  non 
effugiet,  si  sua  confessione  indignus  sacerdotah  dignitate 
manifestabitur'. 

56.     Indignatio*'  Brunonisf  in  ArnulfLmif. 

Bruno  Lingonensis  episcopus  dixit:  'Hunc  unde  hic*^  sermo  c.  5. 
habetur  in  has  miserias  precipitasse  videor,  cum  contra  mul- 
torum  bonorum  vota  ad  honoris  cuhnen  provexi.  Et  hoc 
non  solum  propter  carnis  affinitatem  effeci,  sed  etiam  ut  ad 
meUoris  vitae  statum  ilhim  attraherem,  cum  non  ignorarem, 
ipsum  Laudunensis  urbis  pervasorem  *atque  nefariae  factionis*p.  645. 
temerarium  principem;  sub  iure  cirographi  regibus  fidem 
spopondisse ;  pro  nuUo  preterito  aut  futuro  sacramento  tidem 

a)  quam  cito   1.  b)  Sermo,  berti  pro,  da  ahsc;  Oratio  D.   1.  c)  D.   epi- 

scopus  1.         d)  post  add.         e)  severitatem  1.         f)  Ind,  Bru,  Ar(nulfum)  absc. 

1)  Haec  Richerus  aJdidit.        2)  Orationis  sensum  hoc  et  sequenti 
cap.  auctor  mutavit. 


156  mCHEEI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 


c.  6 


lun  j}-P^<^^issam  sese  umquam  violatm-um;  regum  hostes  pro  in- 
Gerb!"c.  5!  8'^^i<^  et  viribus  impetiturum ;  illisque  in  nullo  communiea- 
turum.  Sed  quia  Karolus  avunculus  meus »  regum  adversarius 
patet,  cum  ei  is  de  quo  loquimur  communicavit  iidemque 
sacramento  dedit,  ius  iidei  promissae  penitus  abrupit.  An 
Manasse^  et  Rotgerus  regum  adversarii  dicendi  non  sunt,  qui 
cuni  Karolo  urbis  Remorum  pervasores  fuere  et  sanctae  Dei 
genitricis  IMariae  basilicam  cum  armata  manu  ingressi  sunt 
sanctuariumque  nefario  ingressu  violaverunt?  Hos  etiam  iste 
sui  consilii  custodes  et  amicorum  precipuos  habebat.  Quod 
quia  evidentissimum  est,  dicat  nunc  ^  ipse,  cuius  ^  impulsione 
aut  suasione  istud'*  ao-gressus  sit.  Aut  certe  alii  intendet 
aut  convictus  testimoniis  labascet.  Nidkis  consangiiinitatis 
amor,  ^  nulla  liabitae  familiaritatis  gratia  a  recti  iudicii  forma 
me  aliquo  modo  seducent'. 

57.  Laus^  Godesmanni^^  de  magnanimitate « •  f  Brimonis  et^ 
ute  ab  eo  iuditium  proferatm-^  postidatio. 
Godesmannus^  Ambianensis  episcopus  dixit:  ^Novimus 
venerabilis  Brunonis  magnanimitatem,  quem  mdlus  affinitatis^ 
amor,  nulla  famiharitas  a  veritate  sequestrat,  at  rigor  animi 
et  morum  probitas  veridicum  et  cui  credendum  sit  prom- 
tissime  indicant.  Ergo'^  quia  de  examinatione  reatiis  fratris 
et  coepiscopi  nostri  Arnulfi  mentio  superius  factaT  est,  ab  eo 
quaerendum  videtur,  quale  ex  hac  re  habendum  sit  iuditium, 
eo  quod  ipsum  oporteat  iuditii  temperare  censuram,  cum  ipse 
sic  inter  utrumque  sit  constitutus,  ut  et  regi  fidem  et  Ar- 
nidfo  ex  consanguinitate  dilectionem  debeat.  Unde  et  nuUius 
doli  suspitione  tenendus  erit,  quem  fidelitas  domini  ad  iudi- 
tium   incitabit  et   caritas  proximi  a  malivolentia  prohibebit'. 

58.  Responsio'  Brunonis'. 
Ad^^  hec  Bruno  episcopus:  'Mentem',  inquit,  ^vestram 
satis^  plane^  inteUigo.  Hic,  qui  reus  maiestatis  accusatur, 
carnis  affinitate  mihi  coniungitur,  utpote  avuncuh  mei  Lo- 
tharii  regis  fihus.  Unde  et  vestra  benignitas  mihi  fieri  in- 
mriam  metuit',  si  dignum  de  eo  a  vobis  proferatur  iuditium. 
Sed^  absit,  ut  amorem  consanguinitatis  Christi  amoro  pro- 
ciosiorem  habeam.  Rem  unde  agitur  sanctitas  vestra  subtih 
indagine  mecum  discutiat;    de  condemnatione   convieto  infe- 

a)  Manas  c.  b)  post   adU.  0)  qua  1.  d)  u\   1.  e)  Lau.  mau.  uaui 

et  ut  a,    profe  (?)  absc.  f)   —    tatom  c.  g)    cousauguiuitatis   1.  h)  At  1 

1)  Ke,  Br.  ttbsc.        k)  Et  B.  ep.  respondit  1.        1)  motui  c. 

1)  Mater  Brunonis  Hlia  erat  Gerbergae  et  Giselberti  thiois  Lotlm- 
riugorum. 


RICHEKI  IILSTORIARUM  LIBKR  IIII.  157 

renda  nihil  metuentes,  cuni  .icque  iustuni  sit,  et  reum  maie-^^^- 
statis  damnari  et  innocentem^  laxari'. 

59.     Dcmonstratio   Ratbodi'',   quod  libcllum''    fidclitatis   epi- 
scopi  •'  Lotliaricnsium  ^  perpcram  '^  calumnientur. 
Ratbodus  Noviomensis  episcopus  dixit:  'Si  j)lacct,  patres<^erb.  c.  7. 
revcrendi,  libellum   fidelitatis,    ab  Arnulfo    quondam    regibus 
de  habenda  fidc  porrectum,  a  vobis  nunc  discuticndum  puto. 
Videtur  enim,   quod  sohis  in   cius   dampnationc   sufficiat,   co 
quod  fidem  iureiurando   promissam   et   manus  scripto    robo- 
ratam  sacrilegio  <^  periurii'^  penitus  violaverit.  Sed  est  quiddam 
quod  remordet,    quod  scilicet  a  Lothariensium   cpiscopis,   ut 
fertur,   contra   ilhim   disputatur.     Calumniantur  enim,   contra 
leges  divinas  scriptum,  lectum,  reconditum.  Unde  et,  si  placet, 
iam  *a  vobis  discuticndus  in  medium*^  proferatur'.     Sinodus '  foi.  50. 
dixit:  ^Proferatur'. 

60.     Textus  libelli^  fidelitatis^  Arnulfi. 

Prolatus  est  itaque,  hanc  textus  seriem  habens  1 :  ^Ego  ^-  ^- 
Arnulfus  gratia  Dei  preveniente  Remorum  archiepiscopus, 
promitto  regibus  Francorum  Hugoni  et  RotbertOj  me  fidem 
purissimam  servaturum,  consilium  et  auxilium  eis  secundum 
jrneum  scire  et  posse  in  omnibus  negotiis  prebiturum;  inimi- 
cis^  eorum  nec  consilio  nec  auxilio  ad  eorum  infidelitatem 
scienter  adiuturum.  Haec  in  conspectu  divinae  maiestatis 
et  beatorum  spirituum  et  totius  aecclesiae  assistens  promitto, 
pro  bene  servatis  laturus  premia  aeternae  beatitudinis.  Si 
vero,  quod  nolo  et  quod  absit,  ab  his  deviavero,  omnis 
benedictio  mea  convertatur  in  maledictionem ,  et  fiant  dies 
mei  pauci,  et  episcopatum  meum  accipiat  alter.  Recedant 
a  me  amici  mei  sintque  perpetuo  inimici.  Huic  ego  ciro- 
grapho  a  me  edito  in  testimonium  benedictionis  vel  male- 
dictionis  meae  subscribo  fratresque  et  filios  meos  ut  sub- 
scribant  rogo.     Ego  Arnulfus  archiepiscopus  subscripsi'. 

6L     Amulfus   libellums  ex  parte  probat^   et  ex  parte 

vituperat ». 

Quo  recitato,  a  sinodo  investigatur  ^,  an   alicuius  repre- c  9. 
henslonis  aut  defensionis  vim  habere  videatur.     Tunc  vene- 
rabilis  episcopus  Arnulfus,  eo  quod  officium  interpretandi  ei 
commissum  erat:   'Et  pro  se',  inquit,    'ex  parte  defensionem 
continet     et     vires    ex    parte    reprchensoribus    accommodat. 

a)  innoxcentem    deleto  x.  b)    Ratbo,   bell,    episcopi  L,    perperam  (?)    absc. 

c)  post  add,         d)  medio  1.  e)  elli  fide  absc.  f)  ita  c.  g)  bellum,  probat, 

vitu  absc. 

1)   Haec    fideliter    exscripta   sunt   ex   Gerberto    c.  8.  2)  Haec 

Richerus  ex  Arnulfi  oratione  sumsit. 


158  RICHERl  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

991.  Causa  iiamque,  ut  scrlberetur,  eius  auctor  Arnulfus  fuit.    Qui 
lun.  17.  ^^^jj^  detestandae   cupiditatis   morbo   nimium   laboraret,   ea'it 

trerb.  c.  y.  i*  it  •  fi  'S 

*  p.  64G.  quod     reprenendi   potest,  cum  luratus    ndem   non   servavit. 

Hoc  enim   reprehensioni   succumbit.     Et   quod   sapientes  et 

I  boni  id  effecerunt,  quod  dolis  et  astutiae  perditissimi  hominis 

I  contrairet,  contra  querulos  defensioni  hrmitatem  affectat  vires- 

I   que  ministrat.    Et  quicquid  illud  sit,  testimonio  tamen  robo- 

randum  est.     Procedat  Adalgerus  presbiter.     Adest  namque 

qui   rerum   seriem   proditionis   conscius    optime   novit.     Ille, 

inquam,   adsit  et  vestrae  ckritudini  inauditum  scehis  edicat, 

ut  et,  ubi  sit  vituperatio  habenda,    cognoscatis   et,  ubi   laus 

concedenda,  videatis'. 

62.     Admovetur^  Adalgerus*  accusationis  *  causa. 

c.  ii|  Adalgerus  itaque  accersitus  adest.  Super  hac  re  inter- 
'rogatus  et  nil  moratus  respondet:  ^Utinam,  patres  sancti,  in 
hac  vocatione  concedatur  milii  ahqua  remissionis  indulgentia. 
Sed  quia  ad  id  deveni,  ut,  si  quid  quod  pro  me  faciat  inve- 
niri  possit,  id  contra  me  stare  videatur,  verbis  brevioribus 
quod  queritis  edicam.  Dudo,  Karoh  miles,  hortatus  est,  ut 
hanc  unde  hic  queritis  proditionem  aggrederer,  sic  domino 
meo  placere  iuratus.  Unde  cum  ei  non  crederem,  dominum 
meum  per  me  interrogavi.  Sese  id  fieri  veUe,  respondit.  Ut 
autem  hoc  dedecus  specie  honesti  veLaretur,  Karolo  manus 
dedi ;  eiusque  factus,  proditionem  per  sacramentum  spopondi. 
Et  feci  quidem,  sed  non  iniussus.  Quod  si  vobis  falsum 
videatur,  paratus  sum  omnia  iuditiorum  genera  subire'. 

63.     [Hic^  ratio  ^  accusationis^].    Brevis  et<^  dihicida^  demon- 
stratio  *^  criminis  ^  a  Guidone  episcopo  ^. 

c-  i<i  Guido  1  Suessionensis  episcopus  dixit:  ^Ut  hic  ex  ratione 

huius  intehigitur,  unius  reatus  forte  ambo  tenentur.  Nam 
cum  hic  sese  effecisse  asserat,  non  est  immunis  eius  dominus, 
qui  facinus  perpetrandum  suasit,  eo  quod  sceleris  causam  se 
ipsum  prebuerit.  Quoniam  ergo  utriusque^*  negotium  inditiis 
evidentibus  constat,  cum  aUer  facinus  suaserit,  aUer  effecerit, 
iuditii  censura  vestram  paternitatem  non  hxtet.  Est  etiam 
quod  iuditio  habendo  vires  prebeat,  quod^  cum  ipse  episco- 
pus  proditionis  auctor  cxtiterit,  ut  suum  flagitium  meHoris 
zeh  fervore  tegeret,  inuUae  excommunicationis  et  maJodic 
tionis   anathemate   a   cor})ore   et   sanguiiio   Domiui   soparavii 

a)  ovetur,  rus  ac,  nis  oausa  absc.  b)  haec  post  add,  /ortas^/e  ad  antMdm  u\ 

pertinent.         c)  io,  is,  ot  di,  mon,  luinis,  pi.scopo  o^jtc.         d)  iiue  po^it  aihi. 

1)  Richcnis    narrationis    ordinem    mutrtvit,    Gniilouis    orHtiouom    ab 
cu  quani  Gerbortus  trndit  diversaui  liuxit. 


RICIIEKI  IIISTORIAIiUM  LIBEK  IIII.  159 

atquc  ab  ecclesia  fideliuin  suspcndit,   Rcmcnsium  ])redonum  «9i- 
auctores,  factorcs,  coopcratores,  fautores  et  a  proj)riis  dominis^""'  ^^" 
rcrum  sub  cmptionis  noniinc  abalicnatorcs.     8ed "  cum  tanti 
mali  episcopus   auctor   cxistat,    anathcmatc   involutu.s    niani- 
festissime  patet.    Quod  etiam  ad  cius  condempnationem  non 
minimum  valet'. 

64.     Indignatio^  Gualteri  episcopi^  in  Arnulfum. 

Gualterus  Augustudunensis   episcopus   dixit :    ^An  male-  Gerb.  c.  13. 
sanae  mcntis  hic   cpiscopus   non  cst,    qui  pro  se  defcnsiones 
nititur,   cum  regibus   ct   tot   patribus   eius   iniquitas   dilucide 
patcat  et  insuper  presbitcri  malorum  conscii  testimonio  con- 
vincatur?      An    ipse    mali    inventor    periculum    anathematis 
evadere  potuit,    cum    ipse  mali  invcntor  ct  fautor  invcntores 
et  factorcs^  fautoresque  malcdictionis  telo  perfodit?    An  ip- 
sam    Divinitatem    hec    pcrpcndcre^  non  animadvertit,    cum^ 
scriptum  sit,  quod  oculi  Domini  in  omni  loco  contemplantur 
bonos  et  malos?     Et  ccrtc  arbitror,    quia    dixit   insipiens  inProv.  15,3. 
corde  suo:  Non  est  Deus.    Animadvertite  ergo  patres,  quamps.  52,  1. 
corrupti  sunt  et  abominabiles «  facti  sunt  in  studiis  suis  fac- 
tor  et  fautor'. 

65.  Odonis   episcopi  admonitio^  de  iuditio^   accelerando  ^. 

Odo  Silvanectensis  episcopus  dixit  ^ :  'Quoniam  religionis  cf.  c.  12. 
causa  et  iussu  serenissimorum  regum  hic  collecti  sumus, 
non  est  differendum  habendi  iuditii  exanien.  Id  enim  reges 
prestolantur.  Clerus  et  plebs  idem  expectant.  Nec  est  in 
divcrsissimis  sententiarum  rationibus  diutius  immorandum, 
cum  res  sit  evidens  et  iuditii  ratio  in  j)romptu  sit.  De  quibus 
non  solum  patium  statuta'  legitis,  verum  etiam  per  conse-  \ 
quentias  rerum  equitatis  censuram  proferre  non  ignoratis'.        I 

66.  Arnulfi  persuasio^^-^  ad  defensores^,  ut  Hbere^  disputent. 

Arnulfus  Aurelianensis  cpiscopus  dixit:  ^Licet,  patres  c  17. 
venerandi,  hec  certissime  se  sic  habeant,  ut  de  Arnulfo  pre- 
dicantur,  plurimisque  sententiis  patrum  iusto  iuditio  damnari 
valeat,  tamen,  ne  videamur  de  fratris  ruina  letantes  et  in  eius 
damnatione  absque  iusto  ardentes,  statuendum  coramuni  de- 
creto  arbitror,  ut,  quicumque  in™  cius  defensione  aliquid 
dicere  nititur,   locum  defensandi  habeat,   revolvat_jfoluiiima, 

a)  Cuius  anathematis  1.  L)  atio,    episcopi  absc.         c)  io,  is  ahsc.         d)  fau- 

tores  1,           e)  non  p.   1.  f)  e  corr.   1.            g)  abhom.  1             h)  admo,    iuditio, 

ndo  absc.           i)  decreta  1.  k)  suatsio  corr.   suasio.           1)  per,  defen,  ere  absc. 
m)  pro  1. 

1)  Ab  his  lcnge  diversa  apud  Gerbertum  leguntur. 


160  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

991.  proferat  quot  viilt''^  sententias^',  atque  omnia  quae  ad  defen- 

lun.  17.  sJQi-^ein  paravit,  liic  corani  nil  metuens  effundat.     Atque  hoc 

constituendum  reor,  ut  ultra  eis  defensandi  locus  non  pateat ; 

'Gerb.  c.  18.  hic  tautum  nunc  cogitata  edicant'.    Tunc  Sigulnus  episcopus 

Arnulii  statutum  approbat   ac    decretalibus    interdictis '^    vio- 

,    lari  inhibet.  Si  quispiam  ergo''  quid  dicere  habet,  ut  edicat, 

^    ammonet. 

'p  647.  *67.     Defensio^  scolasticorum  ^  pro  Arnulfo. 

c.  19.  Et  cum  phu'es  ibi  assisterent,  qui  in  defensione  niteren- 

tur,  maximi  tamen  defensores  fuere  abbates  Abbo  Floria- 
'  foi.  50'.  censis  >  et  Ramnulfus  Senonensis  2,  *atque  lohannes  scolasti- 
cus  Autisiodorensis.  Hi  enim  scientia  simul  et  eloquentia 
inter  suos  insignes  habebantur.  Et  indicto  silentio,  librorum 
multa  vohimina  aperta  sunt,  muha  quoque  ex  patrum  decre- 
tis  prolata,  nonnuUa  etiam  ad  defensionem  obiecta.  Inter 
quae  quatuor  principahter  obiciebant.  Aiebant  cnim,  inpri- 
c.  23.  uiis  eum  suae  sedi  restituendum ;  deinde  legittimam  ei  voca- 
tionem  adhibendam;  tum  quoque  Romano  pontiiici  id  inno- 
tescendum;  et  postremo  pontiiicis  Romani  auctoritate  in 
generah  sinodo  totum  facinus  discutiendum.  Hoc  etiam  se- 
cundum  divinas  et  humanas  leges   approbandum  asserebant. 

68.     Infirmatio''  defensionis^ 

Ab  akera  vero  parte  responsum  est,  eum  sedi  pristinae 
non  restituendum,  eo  quod  culpis  evidentissimis  a  probabiU 
accusatore  convictus,  ad  flagicia  magis  preceps,  quam  ad 
rehgionis  honorem  et  dominorum  fidem  commodus  videretur. 
Nec  iam  ultra  esse  vocandum,  cum  post  proditionis  nefas 
per  sex  continuos  menses  vocatus  fuerit  et  ad  rationem 
venire  contempserit.  Romano  vero  pontifici  notificari  non 
posse,  eo  quod  itineris  difficultas  atque  inimicorum  minae  id  phi- 
rimum  prohiberent  s  •  ^.  Id  vero^  sceleris  iam  non  esse  dis- 
cutiendum,  cum  totum  constaret,  accusator  crimen  intenderet 
ac  firmamentum  multiplex  aiferret;  reus  vero  convictus  nil 
««.  30.  contra  valeret.  His  episcoporum  sententiis  multa  ratione 
prolatis,  defensores  cedunt.  (09.)  Quibus  a  defensione  ces- 
santibus,  episcopi  nihil  ahud  superesse,  nisi  Arnuhum  in 
medium  statuendum ',  censebant,  ut  pro  se  quae  veHet  respon- 

a)  bis  sc7-iptnm  erat.         h)  sensentias  corr.  sententias.         c)  intor  |  intoriliotis  c. 
d)  post  add.  e)   Defensi,    ticorum  absc.  f)  Intir,  ilofensio  absc.  g)  Discu- 

tiendura  vero  multa  ratione   1.         h)  post  adU.         i)  producenilum   l. 

1)  Ita  etiam  Gerbertns;  sed  Abboneni  tnno  nundnm  abbatis  iliijni- 
tatem    nactnm    fnisse,    Gnadet  moiniit.  2)  Seuones.  3^    Mrtoo 

falsa  esse,  Gerberti  ostendit  narratio  o.  25  sqq. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII.  IGl 

deret.     Vocatus  itaque  in  ordinc  episcoporum  consedit.    Cui99i. 
postquam  ab  episcopis  multa  ilWta  fucre,    quibus   conclusus  ^""*  ^^*  \ 
cessavit,  et  ille  ut  potuit  alia*'^  intendit,   alia  reppulit,   victus 
tamen  argumentorum  rationibus  succubuit   et  sese   reum  ac 
sacerdotio  indignum  coram  confessus  est. 

70.     Ingressus^  regum^^  in  sinodura. 

Quod  cum  regibus  suggestum  est,  ipsi  cum  primatibus  Gerb.  c.  50. 
sacro  episcoporum  conventui  sese  inferunt;  gratias  episcopis 
reddentes,  eo  quod  pro  se  et  salute  principum  diu  delibe- 
rassent.  Petunt  quoque^  gestorum  seriem  sibi  evolvi,  et  in 
quo  constiterint  rationum  fine.  Tunc  etiam  omnium  gesto- 
rum  series  regibus  exposita  est.  Post  auditum  narrationis 
ordinem ,  iam  tempus  adesse  iuditii  habendi  ^,  asseverant. 
Tunc  episcopi  Arnulfum,  ut  regum  genibus  provolvatur,  com-  c.  53. 
monent,  reatum  quoque  suum  confiteatur  atque  pro  sui  vita 
et  membrorum  integritate  supplicet.  Ille  mox  dominorum 
pedibus  prostratus,  crimen  confessus  est;  et  sacerdotio  se 
indignum  asserens,  pro  vita  et  membris  suffusus  lacrimis 
postulabat.  Unde  et  universam  sinodum  in  lacrimas  coegit. 
Reges  midta  pietate  flexi,  vitam  et  membrorum  integritatem 
indulgent.  Sub  custodia  sui  absque  ferro  et  vinculis  haben- 
dum  decernunt.  Et  a  terra  erectus,  interrogatur,  an  abdica- 
lionem   sui   canonum  auctoritate  sollempniter  velit  celebrari. 

71.     Decretale^. 

Quod  cum  episcoporum  ordinationi  totum  committeret, 
mox  decretum  est,  ut,  quia  se  indignum  sacerdotio  confite- 
batur  scelusque  non  tegebat,  sicut  gradibus  profectus  fuit, 
ita  gradibus  deponeretur.  Suasus  ergo,  regibus  quae  ab  eis 
acceperat  reddidit,  sacerdotales  ^  vero  infulas»  episcopis  sine 
mora  laxp.vit.  Interrogatus  etiam,  an  abdicationis  et  repudii 
libellum  faceret,  ad  votum  '^  episcoporum  omnia  sese  facturum, 
respondit.  Et  libellum  mox  scriptum  et  oblatum  coram 
regibus  in  conciHo  legit  atque  subscripsit. 

72,     Textus  libelli  repudii^  Arnulfi. 

Textus   autem  libelli    huiusmodi    erat^:    'Ego   Arnulfus  c.  54. 
gratia  Dei  Remorum  quondam   episcopus,   recognoscens  fra- 
gilitatem  meam  et  pondera  peccatorum  meorum,   testes  con- 
fessores   meos   Siguinum   archiepiscopum,    Daibertum   archi- 

a)  plurima  intenderet  1.  b)  Ing,  regum  absc.  c)   ergo  1.  d)  habenda 

corr.  habendi.  e)  Decret  ahsc.  f)  episcopi  1.  g)  i.  ante  1.         h)  vota  1. 

1)  Tex,  repu  absc. 

1)  Hic  ad  verbum  est  exscriptus. 

11 


162  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

991.  episcopum,  Arnulfum  episcopum,  Goclesmamium  episcopum, 
lun.  17.  Heriveum  episcopum,  Katbodum  episcopum,  Walterum  epi- 
scopum,  Brunonem  episcopum,  Milonem  episcopum,  Adalbe- 
ronem  episcopum,  Odonem  episcopum,  Widonem  episcopum, 
Heribertum  episcopum ,  constitui  mihi  iudices  delictorum 
meorum  et  puram  ipsis  confessionem  dedi,  quaerens  reme- 
dium  penitendi  et  salutem  animae  meae,  ut  recederem  ab 
officio  et  ministerio  pontilicali,  quo  me  recognosco  esse  in- 
dignum,  et  alienum  me  reddens  pro  reatibus  meis,  in  quibus 
peccasse  secreto  ipsis^  confessus  sum  et  de  quibus  publice 
arguebar;  eo  scilicet  modo,  ut  ipsi  sint  testes  et  potestatem  ^ 
habeant  substituendi  et  consecrandi  alium  in  loco  meo,  qui 
digne  preesse  et  prodesse  possit  aecclesiae,  cui  actenus  in- 
•p.  648.  dignus  prefui.  Et  ut  inde  *ultra  nullam  repetitionem  aut 
interpellationem  auctoritate  canonica  facere  valeam ,  manu 
mea  propria  subscribens  firmavi.  Quo  ita  perlecto,  ita  sub- 
scripsi*^.  Ego  Arnulfus  quondam  Remorum  archiepiscopus 
subscripsi^'.  Necnon  et  adstantes  episcopi  ab  eo  rogati  ut 
subscriberent,  subscripserunt  ^,  atque  sic  ei  respondenmt: 
'Secundum  professionem  et  subscriptionem  tuam  cessa  ab 
officio'.  Post  hec  sacramenti  iure  hos  qui  sui  fuerant  absol- 
vit  atque  libertatem  transeundi  in  ius  alterius  victus  concessit. 

73.     Depositio  ^  Adalgeri  ^  presbiteri  a  ^  gradibus  '^. 

Gerb.  c.  55.  Dum  hcc  multa  consideratione  gererentur,  Adalgerus 
presbiter,  eo  quod  communione  privatus  esset,  regum  pedibus 
provolutus,  multa  conquestione  querebatur,  communioni  pe- 
tens  restitui,  parcius  sibi  inferendam  censuram  ratus,  eo  quod 
iussus  domino  obtemperavisset.  Quem  Arnulfiis  Aurelianensis 
episcopus  adorsus:  'Num  quidnam',  inquit,  ^iuditii  expertem 
te  tua  conficta  hodie  facient?  Numquid  tu  es  qui  Karolo 
portas  aperuisti  et  hostiliter  cum^  illo®  sancta  sanctorum 
ingressus  es?  Numquid  tu  es  qui  adolescentem  cum  tui 
simihbus  perdidisti?  Confitere,  infandissime' !  Quo  respon- 
•foi.  5i.dente:  '  ^Negare'^  non  possuin',  ille  mox  prosecutus:  'An  ideo', 
inquit,  ^communioni  restituendus  es,  ut,  domino  tuo  higente, 
tu,  nefandissime,  rideas'?  Tandem  decretum  est,  duorum 
incommodorum  utrumlibet^'  ab  eo  ehgi,  aut  a  gradibus  do- 
poni,  aut  perpetuo  anathemate  teneri.  Q.ui  apud  se  phirima 
pertraetans,  tandem  mahiit  gradibus  privari,  quam  anatliomate 
perpetuo  teneri.  Et  mox  episooporum  iussu  indumontis 
sacerdotaHbus  vestitur.  Quae  singula  absquo  ulla  misora- 
tione  ^  detrahentes,  ei  singuli  dicebant :  'Cessa  ab  otficio  tuo\ 

a)  ipsi  c.        b)  p.  h.  des,  ap.  Gerb  ,  ubi  minus  recte  ut  viiielur  «iiitHtH  *sl:    toaloa 
alli  succedemU  et  c.  in.  c)  ss.  o.  il)  Dop,  .\Ual,  a  gv  u*jh".  o)  i»o**  aJ»<, 

f)  sequenlia  in  parva  schednla.         g)  altoruni   1.  h)     inijttM-iconlia   1. 


RICHERI  niSTORIARUM  LIBER  IIIT.  165 

Laicorum   ergo   tjintum   communionem  ci   reddentes^   illum^oDi. 
penitentiae  subdunt,  atque  sic  a  sinodo  soluti  sunt.     8i  quis'""-  ^'^- 
autem  plenius  scire  voluerit,  quid  quisque  eorum  de  canoni- 
bus   et   patrum   decretis   in    concilio   protulerit^    quid  quoquc 
ab  eis  ibi  sanccitum   sit,   quid   etiam  a  rcgibus  et  episcopis 
Romano  pontilici  directum'^  quibus  quoque  causarum  ratio- 
nibus    Arnulfi    abdicatio    roborata*^,    legat  librum    domni    et 
incomparabilis   viri    Gerberti^,    huius   Arnulfi    in   episcopatu 
successoris,  qui  omnia  haec  digesta  continens,  mira  eloquen- 
tiae   suavitate   Tulliano   eloquio   comparatur.      Obiectionibus 
namque  et  responsionibus,  conquestionibus  atque  orationibus^ , 
invectivis    coniecturisque   et  diffinitionibus  repletus,   luculen- 
tissime   ac   rationabiHter  proponit,   assumit   atque    concludit. 
Qui  non  solum  sinodahbus  causis,   sed  status   rethoricae  co- 
gnoscentibus  utiUimus  habetur. 

74.  *Conquestio^  Odonis^  apud®  suos  de^Miliduni  ereptione®.  *foi.  48' 

Interea^  Odo^  rerum  suarum  augmentum  querebat. 
Unde  et  apud  suos^  quorum  fidem  indubitatam  sciebat,  castrum 
Meledunum^  in  suum  ius  transfundi,  parabat;  sibi,  inquiens, 
miserrimum  fore^  quod  in  Sequana  fluvio  transmittendis  ex- 
ercitibus  nullus  sibi  transitus  pateret;  unde  et  id  animo  sibi 
incidisse,  quatinus  §  Milidunum,  quod  est  circumfluente  Sequana 
tutissimum  et  duplici  portu  pervium,  ad  suam  partem  retor- 
queret,  cum  etiam  in  Ligeri  plures  sibi  portus  paterent ;  nec 
de  periurii'^  facinore  formidandum,  cum  illud  iam  ab  avo 
possessum  sit  et  nunc  non  regis,  sed  alterius  habeatur.  Unde 
et  omnibus  qui  fidem  spondebant  accelerandum  suadebat,  ut, 
quacumque  ratione  valerent,  ad  sui  dominium  transferrent. 

75.  Inductio'  ab^  legato  Odonis  in*  presidem  MiHduni*. 
Tunc  suorum  unus  castri  presidem  petens,  firmissimam 
amicitiam  simulat  fidemque  multam  poUicetur.  Quod  et 
utrimque  sacramento  mox  firmatum  fuit.  Presidemque  affa- 
tuS;  cuius  antehac  castrum  fuerit,  quaerit.  lUe,  cuius  fuerit, 
non  abnuit.  Iste  quoque:  'Quo',  inquit,  'ordine  ad  regium 
ius  accessit'?  lUe  quoque  idem  prosequitur.  Et  iste:  ^Cur', 
inquit,  ^Odoni  preiuditium  fit,  cum  sepenumero'^  reddi  sibi 
petierit,  et  se  inferior  eo  nunc  potiatur'?  ^Quoniam',  inquit, 
'id  regi  sic  visum  est'.  Et  iste:  'Putasne',  inquit,  ^ipsam 
Divinitatem  non  offendi,   cum  mortuo   patre  pupillus  absque 

a)  post  add.  b)  d.  sit  1.  c)  r.  sit  1.  d)  G-  c.  e)  Co,    O(donis)  a, 

de,  ere  absc.      f)  Nec  multo  post  O.   1,  duohus  vocahulis  post  O  erasis.       g)  quod  1. 
h)  peccati  1.         i)  In,  ab,  in,  li  ahsc.         k)  sine  dubio  1, 

1)  Cf.  e.  40.  2)  Melun;  cf.  Vitam  Burchardi,  qui  Meledunum 

ab  Hugone  receperat,  Bouq.  X,  p.  354. 

11* 


164  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

re  patrimonio  friistratur'?  Et  ille:  'Ita',  inquit.  ^Et  non  solum 
id,  sed  et  bonorum  desperatio  fit.  Quis  enim  inter^  prima- 
tes  Odone  potentior^?  Quis  omni  honore  dignior'?  Atque 
ad  liaec  iste:  ^Si',  inquit,  'ad  Odonem  transverti  velles,  num 
quidnam  ampliori  potentia  te  non  sublimandum  arbitrare?  Si 
eius  esses,  eius  sine  dubio  gratiam,  consilium,  suppetias  ha- 
beres.  Pro  uno  castro  pku'ima  possideres.  Unde  et  tui 
nominis  gloria  eo  ulterius  iret,  quo  amplius  honoris  cuhnen 
adipiscereris'.  Ille  vero:  ^Quomodo*,  inquit,  'absque  peccato 
et  dedecore  hec  fieri  posse  confidis'?  Et  iste  inquit:  'Si  te 
cum  castro  Odoni  confers,  quicquid  sceleris  nasci  putas, 
p.  649.meum  fiat,  meum  dicatur.  Poenas*^  inde  hiam  et  *summae 
Divinitati  rationem  reddam.  Consule  nobihtati  tuae.  Fae 
tuarum  rerum  augmentum.  Instat  tempus.  Oportunitas  id 
suadet,  cum  inpotentia  regnandi  rex  sit  inglorius,  et  Odonem 
prosperior  semper  sequatm'  successus'.  Ille  rerum  promissa- 
rum  cupidus,  sacramentum  petit.  Iste  facit  et  pro  agendo 
negotio  obsides  querit.  lUe  muhum  honorem  sese  habiturum 
arbitrans,  obsides  dare  non  distulit.  Quos  iste  receptos  do- 
mum  duxit  et  Odoni  omnia  haec  retuht. 

foi.  52.  76.     *  Pervasio  ^  Mihduni  ^  ab  Odone. 

Odoni  itaque,  ut  coeptis  instet,  suadet.  Interea  ab 
Odone  copiae  clam  parantur,  ut  castrum  ingrediatur  et  op- 
tineat.  Paratis  autem,  tempore  statuto  aggressus  appetit  et 
ingreditur.  Proditorem  simulato  furore  invadit  et  carceri 
mancipat.  Qui  non  muho  post  carcere  emissus,  sacramento 
coram  fidem  facit  et  exinde  ad  resistendum  cum  Odone  sese 
parat.  Quae  omnia  ad  regum  aures  mox  delata  feruntur. 
Reges  de  castri  amissione  commoti,  in  hostes  mihtes  parant^; 
proponentes,  ab  obsidione  non  sese  discessuros,  donec  aut 
expugnatum  recipiant,  aut,  si  res  exposcat,  cum  hoste  com- 
minus  vires  et  arma  conferant. 

77.     Accessus*^  regum  ad  Mihdunumf. 

Paratis  itaque  copiis,  expugnatum  accedunt  Et  quia 
castrum  circumfluente  Sequana  ambiebatur,  ipsi  in  htore 
primo  castra  disponunt;  in  ukeriore^  accitas**  piratarum 
acies  ordinant.  Et  ne  quo  intercideretur  obsidio,  olasses 
armatas  in  fluvio  circumquaque  adhibent.  Itaque  factuni  fuit, 
ut  fluviah  superficie  vecti,  castrum  nav^ah  pugna  acriter 
urgerent.  Castrenses  non  impares  inpugnantibus  obnituntur. 
Pro  viribus  certant.     Advorsariis  nullo  modo  eedunt.     Cum- 

a)  in    corr.    inter.  b)    poteutio    corr,    ivoteutior.  c)    Peuaa    corr.    Potni)i. 

d)  vasio,  ni  abnc.  o)  parat  corr.  paraut.  f)  8U3,  ad  Mili  absc.  g)  rloro 

e  corr.         h)  aecitae  corr.   accita  c. 


^  RICIIERI  IIISTORIARUM  LIBER  IIII.  166 

qiie  diutius  resistentes  couiminus  pugnarent  nec  cederent, 
postico  quod  inferius  latebat  viribus  caedentium  eruto,  pira- 
tae  admissi  sunt.  Et  a  tergo  in  muro  pugnantibus  super- 
venientes,  multa  caede  in  eis  debaccati  sunt.  8ic  quoque 
factum  est,  ut  et  reliquus  exercitus  in  *  litore  adhuc  persistens, 
classibus  pedester  intromitteretur  castrumque  repentinus  per- 
vaderet. 

78.     Castrenses  ^  capti  [regi]  ^  dantur^. 

A  quibus  castrenses  capti  et  victi  ^,  mox  regi  oblati  sunt. 
Pro  quibus  coram^  rege  ab  amicis  oratione  habita,  facta 
regi  fide  dimissi  sunt^  cum  non  tantum  rei^  maiestatis^  regiae, 
quantum^  sui  domini  fideles  dicendi  essent.  Ad  id  etiam 
non  perfidiae  vitio,  sed  multa  virtute  adductos  asserebant. 
His  ergo  obsidum  iure  dimissis,  et  castro  domino  priori 
reddito,  proditorj  cuius  dolo  huiusmodi  infortunium  accessit, 
mox  comprehensus ,  suspendio  secus  castri  portam  defecit. 
Nec  minus  eius  uxor,  inusitato  ludibrii  genere  pedibus 
suspensa,  exuviis  circumquaque  defluentibus  nudata,  atroci 
fine  iuxta  virum  interiit.  Cum  haec  agebaixtm-,  Odo  cum 
exercitu  haud  procul  rei  eventum  opperiebatur ;  ratus  castrum 
a  suis  posse  contra  hostes  defendi;  insidias  piratarum?  ali- 
quantisper  suspectas  habens.  Dum  ergo  herens  de  eventu 
nutaret,  affuere  nuntii,  qui  castrum  captum  suosque  compre- 
hensos  et  inermes  factos  assererent.  Quo  audito,  exercitum 
non  aequo  animo  ad  sua  dimovit.  Cui  cum  a  querulis 
quibusdam  intenderetur,  propter  eum  virum  consularem^ 
suspendio  interisse,  Odo  respondisse  fertur,  sese  amplius 
lesum  suorum  comprehensione  quam  proditoris  suspendio. 

79.     Rixa^  Odonis  et  Fulconis^  de  Brittannia^ 

Nec  multo  post'^  bella  civilia  reparata  sunt.  Etenim 
FuJco^i,  qui  regum  partibus  favebat,  exercitum  in  Odonem 
parabat,  quaesiturus  ab  eo  Brittanniae  partem,  quam  non 
multo  ante  ei"^  abstulerat.  Collegit  itaque  4000,  qui  non 
comminus  confligerent,  eo  quod  eorum  vires  Odonis"  poten- 
tiae"  non  sufficerent,  sed  eius^  terram  incendiis  et  rapinis 
afficerent.  Et  tandiuP  id  faciendum  arbitrabatur,  donec  Oda 
aut  tedio  victus  redderet  aut  pro  ea  aliam  non  inparem 
conferret^i.     Preceps  itaque  fertur  terramque  predis",  manu- 

a)  in  primo  1.          b)  enses,  i  regi(?),  ntur  ahsc,           c)  vincti    legendum  videtur. 

d)  ab  a.  c.  r.   1.         e)  magestatis  regi^  rei  1.         f)  e  corr.  g)  i.  tantum  p.  s.  1.. 

h)  VC  c.          i)  a,  F(ulconis),  tan  ahsc.          k)  post  et  1.  1)  F.  c.            m)  sibi  1. 
n)  jpost  add.         o)  O.  1.         p)  hoc  t.  1.         q)  redderet  1. 

1)  Comes  Andegavensis. 


166  RICHERI  mSTORIARUM  LIBER  IIII. 

biis  combustionibusque  affecit^  Et  cum  apud  Blesum''  loca 
suburbana  succenderet,  incendiis  aura  flante  circumquaque 
erumpentibus,  in  coenobium  monachorum  sancti  confessoris 
Laudomari  ignis  plurinms  evolavit.  Quod  mox  combustura, 
dirutum  fuit.  Cibi  quoque  consumpti.  Unde  nec  monachorum 
migratio  defuit.  His  exemptis,  in  loca  alia  exercitum  retor- 
quet  et  vastat.  Post  cuius  digressum  Odo  in  eius  terram 
versa  vice  exercitum  induxit,  sic  in  ea  efferatus,  ut  nec 
tugurium  vel  gallum  relinqueret,  hostem  provocans*^  et  ut 
dimicaturus  veniat  invitans.  Ille  autem  copias  non  sufficere 
sibi  cognoscens,  provocanti  cessit  atque  ad  sua  rediit.  Atque 
haec  fere  per  bienniumi. 

•p.  650. 80.     *Oratio^  legatorum''  Odonis  apud   regem**  de  MiUduni 

pervasione  ^  ■  ^. 

Odo  interea  castro  amisso  frustratus,  etiam  in  hoc  sese 
cautissimum  habebat.  Arbitrabatur  etenim  dupHci  calamitate 
se  posse  torqueri,  cum  de*"  castri  amissione  plurimum  doleret 
et  a  rege  irato  non  mediocriter  valeret  urgeri.  Unde  et  regi 
legatos  direxit,  per  quos  sese  optime  ratiocinari  posse  de 
obiectis  quibuscumque  s  suggereret:  sese  in  nullo  regiani 
maiestatem  lesisse  ostensurum.  Si  de  Mihduno  agatur,  contra 
regem  nil  mali  mohtum,  cum  non  regi,  sed  suo  commihtoni 
illud  abstuHsset.  Regi  nihil  derogatum  fuisse,  cum  ipse  regis 
aeque  sit  ut  iHe  cui  abstuHt.  Nihilque  interesse  quantum 
ad  regiam  dignitatem,  quicumque  teneat.  Sese  etiam^^  id 
iustis  causis  effecisse,  cum  iUud  a  suis  precessoribus  oHm» 
possessum  approbari  possit.  Unde  etiam  videri  posse,  a§ 
se  dignius  teneri  debere  quam  ab  aho  quocumque.  Tandem 
j  si  quid  piacuH  factum  est,  in  sese  poenam  dedecoris  redun- 
dasse  tantumque  scehis  pari  ignominia  abstersum.  Unde  et 
faciHus  sibi  indulgendum  atque  in  tanta  iniuria  ampHus  par- 
cendum.  Rex  orationis  vim  advertens,  legatis  satistaeit 
benivolentiamque  petenti  mandat.  Haec  legati  Odoni  referunt. 
Odo  itaque  regem  adiit.  Coram  quo  oratione  utiHter  usus, 
eius  gratia  potitus  est;  tanta  affabiHtate  insignis,  ut  amicitiam 
pristinam  renovarent  et  in  niUlo  suspectus  regi  haberetur. 

81.     BeUum  inter  Odonem  et>  Fulconem'  de  Brittannia'. 

Hac  tempestate  itidem  civiha  beHa  reparata  sunt,     Xani 
Fidco   Brlttanniae    parte    frustratus,    insidias    adhue    parare 

a)  pcrcutit  siiperscr.  alfecit.         b)  B.  oastrum  1.         c)  provocas  corr.  provooaus. 
d)    o,  rum,  rogom,    ouo  absc.  e)    capti(one)  1.  f)    iu  1.  g)    poj!    aMi 

h)  etiam  id  iustis  c.  iil  o.  c.         i)  ot  r(iilcouom),  ttau  ahsc. 

1)  De    Iiarum    rerum    tempore    parum  constat. 


RICIIERI  IIISTORIARUM  LIBER  IIII.  1^7 

contcndcbat.     Collectoquc   cxcrcitii,    in   l'>nttanniam   preccps992. 
fcrtur  Nanitasquc »  appctit.     Cuius  custodes   alios   auro  cor- 
rupit,  *aIios  quibusdani  poUicitationibus  illcxit.     Eis   quoqucfoi.  52'. 
usquc  ad  cffectuni  suasit,   quo  sibi  satisfaccrent ,    ut   scdicet 
urbis   introituni   pandcrcnt.     Qui    suasi,   sacranicnto   tempus 
constituunt.     Ncc  niulto  post  ct  in  urbem  admittunt.    Ingres- 
susquc  pervadit  et  a  civibus  iurc  sacramcnti  obsides  acccpit. 
Arccm  solam  cxpugnare  non  valuit,  co  quod  mihtes  magna- 
nimos  haberet.     Unde  et   cessit,   sese   rccedere  dehbcrans», 
ut  copiis  amphoribus   congressurus   redirct  arcemque    cxpu- 
p-narct.    (82.)  Conanus  in  cxterioribus  Brittanmac  partibus,  qui 
locus  Brucrech^   dicitur,   de   rebus   bchicis   apud   suos    per- 
tractabat,  cum  ad   eius   aurcs   hacc  dclata   sunt.     Magisque 
coepto   negotio    insistens,    exercitum   congregat^'    beliumque 
fieri  parat.    *Et<^  quoniam  obsidioni  instandum  tempus  suade-  •  foi.  53. 
bat    collectum^excrcitum  urbi  inducit  eique  ad^  unum  latus 
obsidionem  per  terram  ordinat.    Ad  alterum  vero  per  Ligenm 
classcs  piratarum  adhibctf.    Undique  ergo  obsidionc  disposita, 
a  piratis  per  fluvium,  a  Brittannis  per  terram  urbani?  vehe- 
menter   urgcntur.     Nec   minus   qui   in  arce   remanserant   a» 
superioribus  iaculorum  divcrsa  geneva  precipitabant.    Parique 
inpugnatione  superiorum   atque  infcriorum    qui   medn   erant 
vexabanturh.     Nam   qui  in  arce   et   in    obsidione    certabant 
Conani  partes  tucbantur.    Urbani  vero  pro' Fulcoms  victoria 
operam  dabant.     *Nec   minus  Fulco  copias  parabat  et  exei-- •  foi.  ^52'. 
citum  tam  de  suis  quam  conducticiis  congregabat.     Auclito 
vcro  Conanum  urbi'^  obsidionem  adhibuisse^,  moxi  legionem 
Brittanniae  infert. 

83.  Dolus'"  Fulconi  paratus. 
Erat  campus  non^  valde»  procul%  longitudine  sui  et 
latitudine  vastus,  fihcetum  in  se  maximum  habens.  mc 
Conanus "  locum  gerendi  belli  constituens ,  msidiarum  clolos 
infodit.  Nam  fossas  quam  plures  ibi  inmergens,  vn^gif  et 
viminibus  stipulisque  earum  hiatus  desuper  operuit,  mtus 
surculis  defixisP,  qui  superiora  continercnt^  et  sohditatem 
superficiei  simularent.  Et  ut^  simulata  superhcies  pemtus 
lateret,  fihcem  coUectam  desuper  respersit  msidiasque  dissi- 
mulavit. 

a)  postadd.         b)  parat  superscr.  congregat.         c)  haec  in  parva  schedula  adjecta. 
<1^  totum  1  e)  per  superscr.  ad.  f)  adhibuit  superscr.  et.  g)    uiDi  i. 

h    lcTecorr.  ')  v.  I.  victori?  1.  k)    Aud.    -    adhibuisse    ..  rnar^-'^- 

Audito    urb,  adh  absc.  1)  congr.  Et  collectum    1.  m)  Dol  aisc.  n)  signim 

tpposl^llrnaro.^^.         o)  virgultis  1.         p)  defixit  1.         q)  s.  c.  et  ,n  marg.,  ul. 
supe,  cont  ahsc.         r)  ut  penitus  s.   1. 

1)  Nantes.         2)  Bmc?  POINS. 


168  KICHEKI  UISTOKIARUM  LIBEK  IIII. 

"^-  ^4.     Dolus»  Conani»  contra  hostes». 

Post  insidiasK  ipse  acies  ordinans,   sic  fraude   usus  est 
ut  diceret,  se  ibi  raansuruni  nec  ulterius  hostes  ouaesiturum  • 

^Lt'    'l  J"'f°'-°"t'   '^'  t'-^"*™!   vitam  dofensurim;   nec   ob 
metuni  id  facturum,  at  ut  hostes,  si  sese  quorant  et  mpetant 
contm  lus  id  fac.ant;  sic  enim  eorum  ruina  facilius  pro^veniVe 
poss.t    cum  sua  temeritate  quietos  et  innoxios  agg.-ediantur. 
Ibi   itaque    ac.es    ord.navit,    insidias    in    prospectu    habens 
Werebat   ergo    hostesque  excepturus  opperiebatur.      Fulco^ 
Conanum  herentem  videns    nec  ab  eo  loco  exiturum "    cum 
insid.as  nescret,  suos  multo  hortatu  suadebat,  quatinus  vehe- 
nent.^  conamme   impetum   facerent   hostesque   aggredi  non 
•„  65.  '^"Ji'*'^'-*'"*;  /e   victoriaf  non  diffiderent,    cum  v?rium    spes 
P-  «1.  opt,ma  non  desit    si  Divinitas  s  aversa  >  non  sit.     Da to  itaqC 
signo  irruunt.     Arbitrati  quoque  sohdum  iter,   fossis  indi?b^ 
tate  propmquant '». 

85.     Precipitatioi  hostium  a'  Conanoi. 

nT.v.i.^T'^''^^/'**''''''.'''  '''^^'^  lierentes  arbitrarentur ,  telis 
obmtentes,  ad  fossas  irruunt.  Precipitatique  cum  eqiis  in- 
merguntur,  ac'^  caeca  ruina  confusi,  ad  200001  inmersi-  atque 
compressi  sunt.  At  posterior  exercitus,  priori"  preciDit^lto 
terga  dedit.  Unde  et  Fulco,  vitae  tantum^  consiC^^^p^- 
mgio  eripi  conabatur.  ^  y  yi^ 

86.  InterfectioP  ConaniP. 
Quem  cum  fuga  exagitaretS  Conanus  interim  in  dume- 
tum  cumr  tribus^  sese  recepit,  armisque  depositis,  corporis 
fervorem  ad  auram^  mitigabat.  Quem  quidam  adversariorum 
mtuitus,  lacto  impetu  illum  adorsus,  gladio  translixit  Ful- 
comsque  victoriam  extulif.  Fulco  S  animo  resumpto,  Namtas 
repetit  atque  mgreditur,  qui  in  arce  erant"  acriter  vexans 
Qui  prmcipe  destituti  pene  exanimes ,  inpugnanti  cedunt 
fidemque  postulati  faciunt.  '       ■t'  & 

87.  ^  Repudiumv  reginaev  Susannae  a^  rege>'  Rotberto. 

^       His  ita  sese  habentibus,  Rotbertus  rex  cum  in  10  aet-i 

tis  anno  luventutis  flore  vernaret,  Susannam  uxorem,  genere 

e)  nnmJ^^l'  "''  'l)  WHbus  1  '^  '"''^  ^"  '"l''"  ''"  ^'''  '•  ^^  '■  «^^--t^^-  ^- 

pinquant  1.  i)  Pre,  ti,  a  C  absc.  k     Cecaque  1.  l)  ita  l\X)  c  m\   i 

prin    Co  15 -^«  P'-f  P«tata  .„pe,.o-.  pnon\/o.         o)  ooLuU>l  .^l  '«0^^«"  u  " 
p)  In,  Co  alsc.         q)  et  per  add.  1.         r)  jwst  add.         s)  a.  mitiorem  1  t^  Fnl?; 

-   repetit  ^n  loco  raso.         u)  erat  corr.  eraut.         v)  Re,  re,  a  r    X-.  ^ 

of  KnLu"^nTK^^T7''/'?>^^°'l'"''^*""'  (Conquereux)  gestam  alii  traduut: 
ct  Kulolt.  Glab.  II  3,  Bouq.  X,  p.  15;  Fulc.  Hist.  Audeg.,  ib.  p.  204.- 
Marchegay,  Chrou.  des  eglises  d'Aujou  p.  22. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII.  169 

Italicam',  co  quod  anus  essct,  facto  divortio  rcpudiavit.  Quac«92; 
repudiata,  eum  ea  quae  cx  dotc  acccperat  rc])ctere  vcllct 
nec  ci  rcx  adquiesceret,  aliorsum  animum  transvertit.  A 
qua  etiam  dic  sua  quaerens,  rcgi  insidias  moliebatur.  Nam 
Monasteriolum  castrum,  quod  in  dote  acccperat,  ad  suum 
ius  refundcre  cupiens,  cum  id  efficcre  non  possct,  secus  eum 

aliud  nomine ^  extruxit ;  rege  interim  occupato  circa 

Odonis  et  Fulconis  facinora.  Ex  cuius  munitione  ailbitrabatur 
posse  omnem  navium  convectationem  prohiberi,  cum  sibi** 
advenientes  sese  prius  offerrent,  unde  et  eis  transitum  ulterius 
inhibere  valeret. 

88.     Reprchensio^  repudii^. 

Huius  rcpudii  scelus  a'^  nonnullis,  qui  intelligentiae 
purioris  fuere,  Scitis  ^  laceratum  ^  eo  tempore  fuit;  clam  tamen 
nec  patenti  refragratione  culpatum. 

89.     Sinodus^  Chclaef  habita. 
Huius  temporis  diebus  cum  a  papa  Romano  Benedicto^-^ 
abdicatio  Arnulfi   et  promotio  Gerberti  plurimis  epistolarum 
scriptis  cahunniarentur,  episcopi  quoque  rei  huiusmodi  auctores 
simulque  et  ahi  cooperatores  diversis  reprehensionibus  redar- 
guerentur,    placuit   episcopis  Galliae   in   unum   convenire   et 
super  hac  reprehensione  consulere.      Quibus  Chelae  ^    coUec-  Mai. 
tis,     sinodus     habita     est.       Cui     Rotbertus     rex     presedit, 
considentibus    metropolitanis ,    Gerberto    Remensi,    cui    tota 
sinodalium  causarum  ratio  discutienda  commissa  fuit,  Siguino 
quoque  Senonensi ,  Erchembaldo  Turonico ,  Daiberto  Bituri- 
censi    aliisque   horum   comprovintialibus   nonnullis.      In  -qua 
postquam  ex  patrum  decretis  rationes  de  statu  sanctae  aec- 
clesiae  promulgarunt,  inter  nonnulla  utiHa  constitui  et  robo- 
rari  placuit,  ut  ab  ea  die  idem  sentirent,  idem  vellent,  idem  Act.  4, 32. 
cooperarentur ,    secundum  id    quod   scriptum  est:     ^Erat   eis 
cor  unum  et  anima  una'.     Decerni  et  ilhid  vohierC;  ut,  si  in 
qualibet  aecclesia  quaecumque  tirannis  emergeret,   quae  telo  \ 
anathematis    feriendah    videretur,    id    inprimis    ab    omnibus 
consulendum    et   sic   communi   decreto   agitandum.      Et   qui 
anathemate    relaxandi    forent',     decreto    communi   similiter  ^  Tob.  4, 1»^ 
relaxandos,  iuxta  quod  scriptum  est:    ^Consilium  a  sapiente  *foi.  54. 
perquire.    *Placuit  quoque  sanciri'^,  si  quid  a  papa  Romano 

a)  locus  vacuus  relictus.         b)  c.  prius  advenientibus  s.  offerret  et  1,  c)  Re,  re 

absc.         d)  an  n.  c.  e)  post  add.         f)  Si,  Che  absc.         g)  B.  c.         h)  iugulanda 

superscr.  ferienda.         i)  sunt  1.         k)  s.  ut  1. 

1)  Filiam  Berengarii  II.    regis ;  v.  V.  Bertulfi,  Bouq.  X,  p.  365^ 
Gen.   com.  Flandr.,  SS.  IX,  p.  306,  2)  lohanne  XVI;  nam  Benedic- 

tus  VII.  a.  983.  obierat.  3)  Chelles. 


170  RICIIERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

992.  contra  patriim  decreta  &uggercretur,  cassum  et  irritum  fieri, 
ij,^  3^\*(J*  iuxta  quod  ai^ostolus  ait:  'Hereticum  hominem  et  ab  ecclcsia 
'dissentientem  penitus  devita'.  Nec  minus  abdicationem 
Arnulfi  et  promotionem  Gerberti,  prout  ab  eis  ordinatae  et 
])eractae  essent,  perpetuo  placuit  sanciri,  iuxta  quod  in  cano- 
nibus  scriptum  habetur:  'Sinodo  provinciaU  statutum  a  nullo 
temere  labefactandum'. 

90.     Impetus*  Odonis  et  Fulconis  inter^  se*. 
994.  Hac  tempestate  bella  civiHa  reparata  sunt.      Cum  enim 

tirannorum  insidiis  Odonis  et  Fulconis  de  Brittanniae  prin- 
cipatu  rixa  resurgeret,  ilHs  dissidentibus  rehqui  etiam  regnorum 
principes  moti  dissensere.  Rex  Fulconis  partes  tutabat,  Odo 
suorum  necnon  et  piratarum,  qui  rege  deserto  ad  se  trans- 
ierant,  Aquitanorumque  copiis  fretus  incedebat.  Unde 
Fulco  in  Odonem  preceps,  eius  terram  depopulatur  et  post 
in  ea  non  ^  procul  ab  urbe  Turonica  oppidum  ^  exstruit  atque 
munit;  copias  ponit;  mihtibus  implet;  et  quia  ad  hoc  diru- 
endum  Odonem  adventurum  sperabat,  regem  petiit,  auxiHa 
imploraturus.  Cui  cum  rex  auxiHum  polliceretur,  obstina- 
•p.  652.tiore  animo  ferebatur.  *Itaque  copias  contra  hostem  con- 
gressurus  parat.  Exercitum  colHgit.  BeUumque  Odoni  in- 
dicit.  Odo  pudore  tactus^^,  a  GalHs  Belgis  subsidia  petit. 
Si  adsint,  gratiam  sese  recompensaturum  spondet.  IHi  Hbe- 
raHter  annuunt  fidemque  faciunt.  Nec  minus  Flandrenses^ 
accersit  ab  eisque  tutelam  petiit,  vicem  polHcens,  si  quod 
petit  non  abnuant.  IHi  quoque  animo  HberaH  quesita  accom- 
modant.  Piratis  etiam  legatos  dirigens,  copias  sibi  non 
negari  deposcit.  Tempus  et  locus  omnibus  constituitur,  quo 
coHecti  sese  conferant.  Odo  interim  suos  placat,  colHgit^ 
et  incitat.  Ratusque  Belgas  et  piratas  tempestivos,  cum 
suorum  paucis  tanta  celeritate  in  Fulconem  fertur,  ut  in 
cei-tamine  plus  4000  pugnatormn  non  haberet.  Castro  tamen 
obsidionem  adhibet  armiferosque  disponit.  Castrenses  muUo 
conatu  adurget. 

91.     Fulconis  suppHcatio^'  apud^^  Odonem  per  legatos^'. 

Fulco  regem  morantem  non  auxiHaturum  et  Odonis 
exercitum  intolerabilem  ratus,  remissiori  mox  animo  liabitus 
est.  Itaque  per  legatos  Odonis  amicitiam  expetit.  Pro  Conani 
interitu  100'*  pondo  argenti  sese  im})ensurum  mandat.  Looo 
miHtis  interfecti  fiHum  suum  pro  eo  miHtaturum  offert.  Castrum 
extructum  in  eius  honore  sese  eversurum  atque  a  suis  ova- 
cuaturum;    sese  quoque  ei   sponte    miHtatum    iro,    si    id   rogi 

a)  petus,  in,  se  absc.  h)  n.  p.  in  loco  raso.  c)  castruiu  superscr.  oppuUim 
d)  t,  UallosBelira.s  1.  e)  FrandrensossK/^em-r.  1.  ()postaiU.  ^')  ppU,apud.  ogato.s  ii'-*.- 
h)  ita  P,  0  p  c. ;  quidZ  sitjn{fice:  nescio  { f ortasse  nxUlo^i) ',  f  (ut  IVrtM  U^l)  WJiWl  00000. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  ini.  171 

iniuriosuiu  non  foret;  quod  quia  absque  regis  iniuria  iieriQU. 
non  poterat,  eius  filio  nianus  per  sacramentuni  daret ;  itaque 
lieret,  ut  ipse  cum  nato''^  militaret,  cum  lilium  suum  (Jdoni 
pro"^  Conano^  daret  et  sese  Odonis  filio  militaturos  com- 
mitteret;  daturum  se  etiam  lidem  sacramento  contra  omnium 
causam  preter  regis  et  horum  quibus  speciali  consanguinitate 
carius  addictus  est,  utpote  nati,  fratris  ac*'  nepotum.  His 
Odo  perceptis,  suorum  usus  consilioj  haec  sese  excepturum 
optime  mandat,  si  Namtas  Brittanniae  urbem  dolo  captam 
reddat  et  a  suis  evacuet.  Iniuriosum  enim  id  videri,  si  ablata 
prius  non  repetat,  et  non  redditis,  cum  hoste   pacem   faciat. 

02,     Abiectio^  supplicationis '^  ab  [Fulcone]  <^. 

Haec  dum  exagitarentur  et  Odo  exercitum  suum  pau- 
latim  augeri  arbitraretur ,  priusquam  copias  congrediendi 
haberet,  rex  cum  12000  affuit,  cum  Fulconem  6000  suorum 
stiparent.  Quibus  mixtis,  exercitus  armatorum  densatus  est. 
Unde  et  Fulco  insolentior  factus,  quae  ante  supplex  obtulerat 
spemit.  Ut  beUum  fiat,  fervidus  instat.  Et  ut  vada  Ligeris, 
qui  eis  interfluebat,  pertranseant  hostemque  impetant,  horta- 
tur  atque  suadet.  Odo  suos  ut  spoponderant  non  venisse 
advertens;  eo  quod  exercitibus  coUigendis  huius  temporis 
brevitas  non  sufticeret,  animo  nimis  turbato  ferebatur.  Atta- 
men  cum  4000  refragratus,  vada  Ligeris  prohibebat.  (93.)  Rex 
vadi  incessu  prohibitus ,  ad  Ambatiam '  castrum  retorquet 
exercitumj  quod  non  procul  in  eodem  Htore  fluminis  inter 
rupes  eminebat,  ut  ibi  transiens  et  post  obliquatus  hostibus 
a  tergo  inprovisus  adsistat  eosque  adurgeat.  Odo  regis 
exercitum  non  sustinens,  legatos  ei  dirigit :  hostem  suum,-  non 
regem  sese  impetiisse  mandans;  nec  contra  regem  quicquam 
mohtum,  at  contra  inimicum ;  si  rex  iubeat,  se  mox  ulterius 
iturum  et  sibi  de  omnibus  satisfacturum.  Rex  rationis  con- 
sequentiam  advertens,  tantum  virum  absque  causa  a  se  lae- 
sum  suspectum  habebat.  Unde  et  ne  penitus^  a  se  deficeret, 
ab  eo  obsides  sub  pace  sequestra  accepit;  de*^  omnibus  quae 
ei  intenderet  post  rationem  ab  eo  auditurus.  Unde  et  exer- 
citum  reducens,  Parisium  devenit.  Odo  quoque  nihil  amit- 
tens.  indempnis  Meldim  cum  suis  devenit.  *Inde  etiam  post  *foi.  54'. 
dies  non  muhos  castrum  quod  Dunum'^  dicitur  sua  dispo- 
siturus  petiit. 

94.     Obitus^  Odonis^ 

Unde  cum  de  suis,  quos  sub  pace^  sequestra  regi  dele- 
gaverat,  plurima  consultatione  deliiDeraret,  humorum »  super- 

a)  natis  1,  b)  posf  add.  c)  ectio,  lica,  is,  F(ulcone)  ahsc.  d)  de  o.  in 

loco  raso.         e)  Obi,  Odo  ahsc,         f)  deletum  videtur,         g)  liomorum  c, 

1)  Amboise.         2)  Chateaudun. 


172  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

994.fluitate  pro  temporis  immutatione  vexatus,  in  egritudinem 
quae  a  phisicis  synantica  dicitur'  decidit.  Quae  cum  intra 
gulae  interiora  sedem  habeat,  ex  fleumatis  reumatismo  pro- 
gressa,  tamen  aUquando  ad  maxillas  et  genas,  ahquando  ad 
toracem  et  pulmones  tumorem  cum  dolore  gravi  immittit» 
Quibus  tumentibus  atque  ferventibus  excepta  initii  die,  post 
diatritum  patientem  perimit.  In  hanc  igitur  Odo  lapsus, 
infestis  gulae  doloribus  circumquaque  pulsabatur.  Arteria- 
rum  quoque  fervor  sermonis  intercisionem  operabatur.  Nec 
petiit  huiusmodi  dolor  capitis  superiora,  at  precordia  per- 
temptans,  pulmonem  et  epar  peracuto  dolore  stimulalbat* 
Fuit  itaque  miUtiim  hictus,  famulorum  clamor,  feminarum 
*p.  653.  frequens  exclamatio,  *eo  quod  dominum  inconsultum  amitte- 
bant,  et  natis  dominandi  spes  nulla  rehnqueretur,  cum  reges 
patri  adhuc  animo  irato  perstarent,  et  Fiilco  insolentiae  spi- 
ritu  pacem  muhifariam  turbaret.  Et  tamen  in  brevi  victurus, 
regibus  legatos  celeres  misit,  qui  pro  se  supphces  suasorie 
rogarent  et  pro  iniuriis  iUatis  iustissimam^  recompensationem 
sponderent.  Rex  veteranus  malorum  correctionem  ab  legatis 
excipere  volens,  a  iiUo  indignante  inhibitus  est.  Unde  et 
legatorum  aUegationem  penitus  sprevit  atque  iUos  immunes 
redire  coegit.  Quibus  in  itinere  moram  agentibus,  antequam 
redissent  die  quarta  natae  synanticae  facta,  Odo  monachus^ 
factus^  defecit  atque  sic  vitae  finem  habuit;  ad  Sanctum 
Martinum  delatus  et  in<^  loco  quod  Maius  -  monasterium  * 
dicitur  cum  multo  suorum  obsequio  sepuUus. 

95.    lohannes^  papa  Leonem^'  abbatem  in^  GaUias**  mittif^, 
uf^  Arnulii  abdicationem  ^  dissolvat^^. 

995.  Per  idem  tempus  cum  a  Germanorum  episcopis  domno 
lohanni  papae  per  epistolas  saepenumero  suggestum  foret, 
ut  Gerberti  Remorum  metropoUtani  promolionem  abdicaret 
et  Arnulfi  abdicationem  preter  ius  factani  indignaretur,  a 
papa  in^  Germaniam*^  tunc  directus  est  Leo  monachus  et 
abbas,  qui  vicibus  papae  potitus  cum  episcopis  Germaniae 
vJL^^ev.  ^^^.^^  GaUiarum  huius  negotii  et  indaginem  faceret  et  iudi- 
^  tium    diUgens^    inde   proferret^.      Qui   humanissime   ab   epi- 

scopis  ^  exceptus,  de  habenda  sinodo  super  hoc  negotio  cum 
eis  tractabat.  A  quibus  GaUorum  regibus,  Ilugoni  vidoUcot 
eiusque  flUo  Rotberto,  legati^'  directi  sunt,  qui  papae  maiula- 

a)  aeciuissimam  superscr.  iustissimam.         b)  yost  adil.         c)  in  mon  scribi  coe^p- 
tum.  d)  lob(annes),  Leon,  in  Gal,  tit  u,  diuati,  solv  absc.  e)  dtligoutissime 

promulgaret  1.         f)  e.  Germaniao  1.         g)  q.  legati  —  U.  d.   1. 

1)  Italis  sinanza.  2)  Marmoutier  -  lez  -  Toiirs.  S^i  Leo  iam  a. 

992.  missus  et  syiiodus  tunc  Aquis ,  a.  994.  lugelheini  habita  est ;  el". 
Wilmans  p.  58.  60. 


RICHERI  HISTORIAKUM  LIBER  IIII.  173 

um  nccnon  et  episcoporum  voluntatem   super   lioc   aperiantoos. 
iisquc,  ut  cum  suis  episcopis  conveniant,   rationabiliter  sua- 
ieant^;  locum  etiam  tempusque,  quo  et  quando  conveniendum 
jsset,   a  regibus  discerent  eorumque*'   animum   ex   hoc   sibi 
fefcrrent. 

56.     Quod^  regibus  [nuntiatjum*^  sit,   cpiscopos  Germaniae*^ 
in  [sinodum<^]  convenire. 

Legati    igitur    directi    sunt.       Legatio    quoque    prolata. 

Juam*^  etiam  reges  serenissima  mente  excipientes,  papae  et 

ipiscoporum  mandatis  in  nullo  tunc  refragati  sunt;  sese  con- 

nium  super  hoc  quaesituros  respondentes   atque  aequitatem 

ie  omnibus  facturos.     Legatis  itaque  abductis,  per  quosdam 

'egibus  indicatum  est,  Adalberonem  Laudunensem  episcopum 

laec  dolo  ordinasse;  omnino   etiam   apud  Odonem  illud  pri- 

iem  pertractasse ;  eorum  utrumque  in  voto  habuisse,  ut  Otto- 

lem^  regem  Galliis  inducerent   et   reges  ingenio    et   viribus 

oras  expungerent;    episcopos    quoque  Germaniae   ideo    con- 

i^enire,  ut  dolum  quaesitum  expleant.     Reges  itaque,  fraude 

)ercepta,  episcopis  iam  ad  locum  designatumf  convenientibus 

)er  legatos  indicavere  «,  sese  illuc  non  ituros,  eo  quod  suorum 

Draecipuos  penes'^   se^^  non  haberent,  sine^  quorum  consilio 

lihil  agendum  vel   omittendum  ^  videbatur ;   indignum    etiam 

sibi  videri,  si  correctioni  episcoporum  Germaniae  suos  subdat, 

um  isti  non  minus  nobiles,  non  minus  potentes,  aeque  etiam 

mt  amplius  sapientes  sint;  ipsi  ergo,  si  indigent,  in  Gallias 

Droperent,    unde   volunt  edicant;    alioquin,   redeant   et   sua 

Lit  libet  curent.     Horum  ergo  ^  res  in  contrarium  relapsa  est. 

Adalbero  enim,  qui  horum  ministrum   sese   prebuerat,   cum 

ielationis'^  nescius  reges  moneret,  ut  occurrentibus  obvenirent  ^, 

ex  veteranus,  fraudium  non  '^   ignarus ,   Ludovicum ,   Karoli 

ilium,  ab  eo  reposcit,  quem  in  captione  Lauduni  captum  ei 

ustodiendum  commiserat.     Repoposcit  etiam  eiusdem  urbis 

arcem,  quam  similiter  commiserat. 

97.     Adalbero'"  totius  [fraudis'"]  causa  reprehenditur'". 

Quo  credita  reddere  reniso,  regii  stipatores  animo  indi- 
gnantc  subinferunt :  ^Cum  tu,  6  episcope,  in  perniciem  regum 
et  principum  apud  Ottonem  regem  et  Odonem  tirannum 
plurima  quaesieris,  quomodo  hic  ante  dominos  tuos  reges 
tam  magnifica  confingere  non  vereris?  Quid  Ludovicum  et 
arcem  reddere"    metuis,    si   fidem  regibus   te   servasse   non 

a)  Qui  postquam  impetrarent  et  1.  t.  1.  b)  qne  post  add.  c)  Quod,  nuntiat, 
Gern,  nino dum  absc.  d)  Quodl.  e)  O.  r.  c.  saepius.  f)  quem  reges  designa- 
verantl.  g)  indicavitl.  h)  post  add.  i)  o.  videbantur  1.  k)  proditionis  1. 
I)  obveniret  c.  m)  Ad(albero),  fraudis,  repreh  absc.  n)  redere  corr.  reddere. 


174  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII- 

995.  (lubitas  ?  Qiiid  ergo  est  creclita  nolle  reddere,  nisi  contra 
reges  infausta  moliri?  Evidentissime  fidem  abrupisti,  cum 
apud  Ottonem  de  regum  interitu  tractasti  eorumque  honorem 
subruere  temptasti.  Unde  et  periurii  reatu  detineris.  Lega- 
tionem  etiam^  tamquam  ab  eis  missam  Ottoni  regi  pertulisti 
ac  apud  eum  dolose  ordinasti,  ut  ipse  cum  paucis*  adveniret 
et  militum  multitudinem  non*'  longe  expeditam  haberet. 
Regibus  quoque  nostris  adversario  cum  paucis  occurrere  sua- 
sisti  atque  nihil  mali  ex  hoc  proventurum  spopondisti.  Hanc 
etiam  collocutionem  utrimque  utilHmam  fieri,  dicebas,  cum 
hos  et  illum  de  communibus  et  privatis  familiariter  ^  collo- 
cuturos  simulabas.     Verum  aliter**  tibi  visum  erat,  cum  hoc 

*p.  654.  ideo  pretendebas  ®,  ut  ab  Ottone  rege  *dominos  tuos  reges 
comprehendi  faceres  regnumque  Francorum  in  ius  illius^ 
transfunderes,  ut  tu  videlicet  Remorum  metropolitanus,  Odo 
vero  Francorum  dux  haberetur.  Idque  tunc  nobis  omnino 
patuit,  sed  ad  tempus  suppressum  fuit.  Et  o  summae  Divi- 
nitatis   miserationem   inestimabilem ,    quantis   miseriis  erepti, 

•  foi.  55.  quanto  *  ludibrio  subtracti  sumus !  Instat  tempus^  quo  paratae 
insidiae  eff^ectum  promittunt.  Episcopi  etenim  sub  specie 
religionis  acsi  de  promotione  et  abdicatione»  Gerberti  atque 
Arnulfi  episcoporum  quaesituri,  premissis  legatis  adveniunt. 
Otto  quoque  rex  Metti  adest.  A  quo  non  longe  exercitus 
collectus  predicatur.  Si  ergo  imus,  aut  pugnabimus  aut 
capiemur.  Si  vero  non  imus,  periurii  arguemur.  Sed  ire 
reges  non  expedit,  eo  quod  mihtum  copia  sufficiens  eis  non 
sit.  Periurii  vero  reatus  in  te  redundabit,  cum  tu  sohis 
regibus  nesciis  iuratus  sis'. 

98.  Ad  haec  episcopus  erubescens,  obmutuit.  Quem 
cum  unus  suorum  his  exterritum  vidit,  contra  haec  respon- 
surus  surrexit  et  sic  oblocutorem^  adorsus  est:  'Horum 
omnium  obiector,  mihi  loquatur*.  Adsum,  qui  pro  criminato 
rationem  reddo.  Unus  tantum  haec  proferat.  Caput  quoque 
suum  meo  obiciat.  Arma  quoque  armis  comparet.  Necnon 
et  vires  viribus  conferat'.  Hunc  pro  domino  suo  insanientem 
et  fervidum  Landricus  comes»  sic  alloquitur:  'O  optime  miles, 
harum  ut  video  fraudium  penitus  es  ignarus'^.  Quae,  Hcet 
te  ignorante,  tamen  ut  predicantur  quaesitae  sunt.  Unde  et 
tempera  animum,  mitiga  fervorem.  Reni'  necessitatem  non 
tibi  imponas.     Non  te  impellas,   unde    ingressus   redire   non 

*)  ad  locum  quod  Mosomum  appellatur  add.   1. 

a)  namque  1.  b)  n.  1.  aliis  superscriptis  (leletum,  seii  illis  expuHctis  rtstitutum. 

c)  c.  f.  1.  d)  a.  id  1.  e)  pretudebas  c.  f)  alterius  trausfuudl  faoerea  1. 

g)  a.  episcoporum  Cf.  1.  b)  s.  locutiis  e.   1.  i)  iuloudnt  l.  k)  iguaruiu 

corr.   ignarus   1,         1)  Ne  irapon  scribi  coeptum. 

1)  Filius  Bodonis  comitis  Nivornensis. 


RlCIIPmi  IIISTORIARUM  LIBER  IIII.  175 

poteris.  Sccl  nunc  meo  usiis  consilio  paululum  hinc  secede '•>9^- 
dominumque  tuum  de  liis,  an  vera  sint,  interroga.  Si  te 
ad  pugnam  hortatur,  congTcdere.  8i  dicit  cessandum,  furori 
parcel.  Secessit  ergo  dominumquc  vocatum,  an  sic^  res 
habeatur,  interrogat.  Episcopus,  utpote  a  conscio  convictus, 
rem  ita  esse,  quaerenti  confessus  est.  Unde  et  pugnani  in- 
hibuit.  Sedato  itaque  tanto  ^  fervore  militis ,  res  penitus 
Jnnotuit.  Detentus  ergo  regum  iussu,  utpote  desertor  custo- 
dibus  datur.  Cuius  niiHtes  mox  regibus  sacramento  alligati 
sunt. 

99.  Synodus*^  quae  pro  Arnulfo  Mosomi*^  habita^  est. 
Dum  haec  agerentur^,  cum  Galliarum  ej^iscopi  ab  regibus  lun.  2. 
prohibiti  essent,  ut  ad  sinodum  statutam  non  venissent,  epi- 
scopi  tamen  Germaniae,  ne  doli  arguerentur  si  non  accederent, 
statuto  tempore  Mosomum  conveniunt,  domni  papae  legatum 
secum  habentes  '.  Collecti  ergo  in  basiHca  sanctae  Dei  geni- 
tricis  Mariae,  ordinatim  ^  more  ecclesiastico  consedere,  scilicet 
Sugerus  ^  Mimagardvurdensisj  Leodulfus  ^  Treverensis,  Noche- 
rus  Leodicensis  et  Haimo  Virdunensis.  Horum  medius 
abbas  Leo  resedit  vicesque  domni  papae  obtinuit.  Contra 
quos  etiam  Gerbertus  Remorum  metropolitanus,  qui  solus  ex 
Galliarum  episcopis  ?,  regibus  etiam  interdicentibus,  advenerat, 
pro  se  responsurus,  ex  adverso  resedit.  Consederunt  quoque 
diversorum  locorum  abbates  ac  clerici  nonnuUi.  Laici  etiam 
Godefridus  comes^  cum  duobus  hhis  suis  atque  Ragenerus 
Remensium  vicedominus. 

100.     Praelocutio '^  Haimonis  Virdunensis^  episcopi  de'^  causa 

sinodi  ^\ 

Quibus  circumquaque  silentibuS;  episcopus  Virdunensis, 
eo  quod  linguam  Gallicam  norat,  causam  sinodi  prolaturus 
surrexit:  ^Quoniam^',  inquiens,  ^ad  aures  domni  papae 
sepissime  perlatum  est^  Remorum  metropolim  pervasam  et 
preter  ius  et  aequum  proprio  pastore  frustratam ,  non  semel 
et  bis  litteris  suggessit,  quatinus,  nobis  in  unum  collectis, 
tantum  facinus  iusta  lance  utrimque  pensaremus  et  sua  auc- 
toritate  per  nos  correctum  ad  normam  reduceremus.  Sed 
quoniam  impediente  rerum  diversitate   id   facere  distulimus, 

a)  sic  sese  1.  b)    tanta  corr.  tanto  1.  c)    Coucilium  quod  1;  us,  Mo,  bi 

ahac.  (1)    Interea   cum  G.  e.  a  r.  p.  ad  1;    D.  h.  a.  c.  m  marg.,    ubi    age    cum 

dbac.         e)  ordine  e  m.  1.         f)  post  add.         g)  ep.  et  1.  b)  tio,  du,  e,  di  absc. 

1)  Cf.  Acta  a.  Gerberto,  SS.  III,  p.  690;  quibus  Richerus  usus  est. 
2)    Godefridus   comes   et   reliqui   Gerb.  3)    Orationem   finxit,    cuius 

argumentum  breviter  tantum  Gerbertus  indicat. 


176  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 

995-  nunc  post  tot  ammonitiones  domnmn  hunc  abbatem  Leonem 
""*  ^"  et  monachum  mittere  vohiit ,  qui  vices  suas  teneat  et  rem 
memoratam  nobis  oboedientibus  discuciat.  Per  quem  etiam 
scriptum  suae  vohintatis  allegavit,  ut,  si  quid  obhvio.dero- 
garet,  scripto  commendatum  haberetur.  Quod  et  inpresen- 
tiarum  audire  utile  est'.  Et  statim  protuht  scriptum  atque 
in  aures  considentium  recitavit,  quod,  quia  brevitati  studemus 
et  nobis  minus  fuit  accommodum,  nostris  scriptis  inserere 
vitavimus  ^. 

101.     Oratio  Gerberti^  pro  se  in^  conciho^  recitata. 

Post  cuius  recitationem  Gerbertus  surrexit  atque  ora- 
tionem  pro  se  scriptam  in  conciho  mox  recitavit.  batisque 
apud  iUos  hiculenter  peroravit.  Sed  hanc  addere  hic  placuit, 
quod  plena  rationibus  phirimam  lectori  utilitatem  comparat. 
Cuius  textus  huiusmodi  est<^*: 

*  p.  655.  *)  *  (102.)     Exordium. 

'Semper  quidem ,  reverentissimi  patres,  lianc  diem  pre  oculis 
habui ,  spe  ac  voto  ad  eam  intendi,  ex  quo  a  fratribus  meis 
admonitus ,  onus  hoc  sacerdotii  non  sine  periculo  capitis  mei 
subii.  Tanti  erat  apud  me  pereuntis  populi  salus ,  tanti  vestra 
auctoritas ,  qua  me  tutum  fore  existimabam.  Recordabar  pre- 
teritorum  beneficiorum,  dulcis  atque  affabilis  benivolentiae  vestrae, 
qua    saepenumero    cum    multa   laude   prestantium    usus   fueram. 

tCum  ecce  subitus^  rumor  vos  offensos  insinuat  vitioque  dare 
laborat ,  quod  mag-na  paratum  virtute  inter  alios  constabat. 
Horrui,  fateor;  et  quos  ante  formidabam  gladios ,  pre  indi- 
gnatione  vestra  posthabui.  Nunc  quia  propitia  Divinitas  coram 
contulit,  quibus  salutem  meam  semper  commisi,  pauca  super 
innocentiam  meam  referam,  et  quonam  consilio  urbi  Remorum 
prelatus  sim  edisseram.  Ego  quippe  post  obitum  divi  Otthonis 
augusti,  cum  statuissem  non  discedere  a  clientela  patris  mei 
beati  Adalberonis,  ab  eodem  ignorans  ad  sacerdotium  preelectus 
sum ;  atque  in  eius  discessu  ad  Dominura  coram  illustribus 
viris  futurus  ecclesiae  pastor  desig-natus.  Sed  Simoniaca  he- 
resis  in  Petri  soliditate  me  stantem  inveniens,  reppulit,  Aruulfum 
pretulit.  Cui  tamen  plus  quam  oportuerit  fidum  obsequinra 
prebui ,  donec  eum  per  multos  et  per  me  apostatare  puhira 
intellig-ens ,  dato  repudii  libello ,  cum  omnibus  suis  apostatieis 
dereliqui ;  non  spe,  nec  pactiono  capessendi  eius  honoris,  ut  mei 
aemuli  dicunt,  sed  monstruosis  operibus  diaboli»'  territus,  in  effigio 
hominis  latitantis.  Non,  inquam,  ideo  illura  dereliqui ,  sed  ne 
2  Paral.  ilhid     propheticum    incurrerem :      "Impio    prebes     auxiliura ,     et 


19.  2. 


a)  G(erberti),  io  absc.  b)  et  a  se  lectae   1.  e)  /oliutn  assutum.  cut  oraHo 

inscripta  erat,  periit.    At  addiimts  eam  i)\/'ra  ex  codice  Luffdunensi  inter  codd.  \'o^.<iaHos 
N.  54.,  iibi  iMilto  emendatior,    quam  aptid  Centttriatores   le^ebatur.    extat.  d)    .subito 

contrarius  ed.         o)  deest  c. ;  o.  diaboll  virtutls  in  ed. 

1)  Neque  apud  Gerbertuni  legitur. 


RICHERI  IIISTORIARUM  LIBER  llll.  177 

(lOG).     Quam    porlectam    legato   papao   mox    logendam  995. 
porrexit.     Tunc  opi.scopi  omnos  cum  Godefrido  comite,   qui^""' 

iis  qui  oderunt  me  auncitia  iung-eris ,  et  idcirco  iram  quidem 
Doraini  merebaris".  Deiude  sauctionibus  ecclesiasticis  per  longa 
temporum  spatia  peractis  legeque  perhemptoria  consummata,  cum 
nihil  aliud  restaret,  nisi  ut  iudiciaria  priucipis  potestate  coher- 
ceretur  et  tamquam  seditiosus  ac  rebellis  a  principali  cathedra 
removoretur,  lege  Africani  concilii,  iterum  a  fratribus  meis  et 
reg-ni  primatibus  conventus  et  commonitus  sum,  ut,  excluso  apo- 
stata,  curam  discissi  et  dilaniati  susciperem  populi.  Quod  qui- 
dem  et  diu  distuli  et  postea  non  satis  sponte  acquievi,  quoniam 
quae  tormentorum  genera  me  comitarentur,  omnimodis  intellexi. 
Haec  est  viarum  mearum  simplicitas ,  haec  innocentiae  puritas, 
et  coram  Domino  et  vobis  sacerdotibus  in  his  omnibus  munda 
conscientia'. 

(103.)     Particio. 

*Sed  ecce,  ex  adverso  occurrit  calumpniator ;  vocum  novitatibus, 
ut  maior  fiat  invidia ,  delectatus  obloquitur :  "Dominum  tuum 
tradidisti ,  carceri  mancipasti ,  sponsam  ^  eius  rapuisti ,  sedem 
pervasisti !" 

(104.)     Confirmatio   et  reprehensio  alternatim  dig-estae. 

'Itane  ego  dominura ,  cuius  numquam  servus  "fuerira ,  cui  etiam 
nullum  sacramenti  genus  umquam  prestiterim  ?  Etsi  enim  ad 
tempus  famulatus  sum,  fecit  hoc  iraperium  patris  raei  Adalberonis, 
qui  rae  in  Reraensi  ecclesia  coraraorari  precepit,  quoadusque 
pontificis  in  ea  sacrati  raores  actusque  dinoscerera.  Quod  dum 
operior,  hostium  preda  factus  sum,  et  quae  vestra  munificentia 
magnorumque  ducum  largitas  clara  et  precipua  contulerat, 
violenta  predonura  manus  abstulit  raeque  pene  nudura  gladiis 
suis  ereptura  doluit.  Denique  postquara  illum  apostatam  dere- 
liqui ,  vias  et  itinera  eius  non  observavi  nec  quolibet  modo  ei 
communicavi.  Quoraodo  ergo  eura  tradidi,  qui,  ubi  tunc  temporis 
fuerit,  nescivi?  Sed  neque  eum  carceri  raancipavi ,  qui  nunc 
nuper  sub  presentia  fidelium  testium  seniorera  raeum  conveni, 
ut  propter  me  nec  ad  momentura  ^  ulla  detineretur  custodia. 
Si  enim  auctoritas  vestra  pro  rae  staret ,  in  tantura  Arnulfus 
vilesceret,  ut  raihi  raiuiraura  valeret  obesse.  Quod  si  contraria 
mihi ,  quod  absit,  sententia  vestra  decerneret,  quid  mea  inter- 
esset^  utrum  Arnulfus  an  alius  Remorum  constitueretur  episcopus? 
lam  de  sponsa  rapta  sedeque  pervasa  quod  dicitur,  ridiculosum 
est.  Dico  enim  priraura,  nuraquam  illius  fuisse  sponsam,  quam 
I  pro  legitiraa  donatione  spiritualis  dotis  collatis  ante  beneficiis 
'  expoliavit,  proscidit  ac  dilaniavit.  Necdum  sacerdotali  anulo 
insignitus  erat,  et  iam  omnia^  quae  denominatae  sponsas  fuisse 
videbantur,  satellites  Symonis  vastaverant.  Dico  etiara,  si  con- 
cederetur  quolibet  raodo  illius  sponsa  fuisse,  utique  esse  desiit, 
postquam  eara  pollutara  et  violatara  et,  ut  ita  dicam,  adul- 
teratara  suis  predonibus  prostravit.  Num  igitur  eam,  aut  quam 
non  habuit,  aut  quam  suo  scelere  perdidit,  illius  sponsara  rapui? 

a)  ad  monitum  ed.  1)   i.    e.    ecclesiam. 

12 


178 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII. 


995.  eis  intererat,  simul  surgentes,  prsuiiique  seducti,  quid  agen- 

lun.  2.  ^^^jjj  jj^^g  esset,  deliberabant.     Elt  post  paululum  ipsum  Ger- 

]  bertum  invitant.     Cui  cum  post^  aliquot  sermones  a  domno 

!  papa  corpus   et   sanguinem  Domini   ac   sacerdotale    officium 

;  sub  presentia  legati  prohibere  vellent,  ille  mox  ex  canonibus 


*P-  656.  Sedem  autem  populorum  multitudine  refertam,  advena  et  'pere- 

grinus,  nullis  fretus  opibus,  pervadere  qui  potui?  Sed  forte 
apostolica  sedes  nobis  opponitur ,  taraquam  ea  inconsulta  sum- 
mum  hoc  negocium  discussum  sit,  vel  ignorantia,  vel  contumacia. 
Certe  nihil  actum  vel  agendum  fuit,  quod  apostolicae  sedi  rela- 
tum  non  fuerit,  eiusque  per  decem  et  ocro  menses  expectata 
sententia.     Sed  dum  ab    hominibus    consilium   non    capitur,    ad 

Math.  5,  29.  £lii  Dei   supereminens    eloquium  recurritur:   "Si  oculus",  inquit, 

"tuus  scandalizat  te"  et  reliquab,  Et  fratrem  peccantem,  coram 
testibus    coramque    ecclesia    commonitum    et    non    obaudientem, 

Math.18,17.  decernit   habendum    tamquam    ethnicum  c  et    publicanum.     Con- 

ventus  ergo  Aruulfus  et  commonitus  litteris  et  legatis  epi- 
scoporum  Galliae ,  ut  a  cocpto  furore  desisteret  et,  si  valeret, 
quoquo  modo  se  a  perditionis  scelere  purgaret,  dum  monita 
salubria  contemnit,  habitus  est  tamquam  ethnicus  et  publicanus. 
Nec  tamen  idcirco  diiudicatus  ut  ethnicus  ob  reverentiam  sedis 
apostolicae  sacerdotiique  sacri  privilegia,  sed  a  se  ipso  in  se 
ipsum  damnationis  sententia  prolata,  hoc  solum  eum  in  omni 
vita  sua  preclare  egisse  diiudicatum  est;  quia  nimirum,  si  eum 
se  ipso  damnante  episcopi  absolverent,  poenam  sceleris  eius 
incurrerent.  "Si",  inquit  magnus  Leo  papa,  "omnes  sacerdotes 
et  mundus  assentiat  damnandis,  damnatio  consentientes  involvit, 
non  prevaricationem  consensus  absolvit.  Hoc  enim  Deus 
omnium  indicavit,  qui  peccantem  mundum  generali  dihivio  inter- 
j  emit".  Et  papa  Gelasius :  "Error  qui  semel  est  cum  suo  auc- 
■  tore  damnatus,  in  participe  quolibet  pravae  communionis  eifecto 
execrationem  sui  gestat  et  poenam".  Exchiso  itaque  illo  a 
i  Remensi  ecclesia,  mihi  rehictanti  multumque  ea  quae  passus 
sum  et  adhuc  patior  forniidanti^  a  fratribus  meis  GaHiarum  epi- 
scopis  hoc  honus  sacerdotii  sub  divini  nominis  obtestatione 
impositum  est.  Quod  si  forte  a  sacris  legibus  quippiam  devia- 
tum  est,  non  id  malicia ,  sed  temporis  importavit  necessitas. 
Alioquin  tempore  hostili  omne  ius  omneque  licitum  cavere,  quid 
est  aliud  quam  patriam  perdere  et  necem  inferre?  Silent  equi- 
dem  leges  inter  arma;  quibus  ille  feralis  bestia  Odo  <*  ita  ^ 
abusus  est,  ut  reverentissimos  sacerdotes  Dei  quasi  vilia  man- 
cipia  caperet,  nec  ab  ipsis  sacrosanctis  altaribus  temperaret, 
commeatus  publicos  iuterchideret'. 

(105  )     Epilogus. 

*Redeo  ad  me,  reverentissimi  patres,  eui  spooialiter  ob  sahitom 
pereuntis  populi  totiusquo  roi  publicae  ouram  niors  furibunda 
cum  omnibus  suis  incubuit  copiis.  Hinc  dira  egestas  ,  liorreas 
et  apothecas  armata  manu  sibi  vindicat;  illiMC  foris    gladius    et 

a)  inter  1.         b)  te  cruo  eum,  et  proiire  illum  al>s  te  eii.       c)  lu>tuioum  i".  iv»»- 
atanter.         d)  O.  c.  ;  Otto  ed.         o)  ita  hoc  teuiiioro  a  «•</. 


RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII.  179 

et  docrctis  coniidenter  astruxit,  nuUi  hoc  imponendum,  nisi^^s- 
aut  ex  crimine  convicto,  aut  post  vocationem  venire  ad  con-  ""*  * 
cilium  vel  rationem  contempnonti ;  huic  penae  non  sese  esse 
obnoxium,  cum  ipse  etiam  prohibitus  accesserit  et  cum  nuUo 
adhuc^  crimine^  convictus  sit.  Simulque  hoc  ex  Africano 
et  Toletano  conciliis  asscrebat.  Sed  ne  domno  papae  omnino  * 
reniti  videretur,  a  missarum  celebratione  sese  cessaturum*^ 
usque  in  alteram<^  sinodum  spopondit.  *Et  statim  his  dictis 
sessum  reversi  sunt'.  (107).  Quibus  considentibus  Virdu- 
nensis  episcopus  iterum  surgens,  eo  quod  sinodi  interpres  *  foi.  55' 
habebatur,  ad  ^  alios  qui  episcoporum  consilio  non  interfuere, 
sic  concionatus  ait:  ^Quoniam',  inquiens*^,  ^hoc,  unde  hic 
agitur,  diffiniri  nunc  non  potest,  eo  quod  controversiae  pars 
altera  deficit,  placet  his  domnis  episcopis,  ut  vobis  demon- 
stretur,  presentis  rationis  causam  in  aliud  tempus  transferen- 
dam,  ut  ibi  qui  intendat  et  qui  refellat  ante  iudicem  con- 
sistant,  ut,  singulorum  partibus  discussis,  recti  iudicii  pro- 
feratur  censura'.  *Ab  omnibus  conceditur^  et  laudatur.  Desti- 
natur  ergo  locus  Remis  apud  coenobium  monachorum  sancti 
Remigii;  tempus  quoque  die  8.  post  natale  sancti  Iohannis*p.  657. 
baptistae^.     Quibus  constitutis  et  dictis,  sinodus  soluta  est». 


*Tempore'^  statuto  Silvanecti^  sinodus  episcoporum  col-*foi.  57'. 
lecta  est,    ubi  etiam   inter   Gerbertum   et  Arnulfum   presen-995. 
taliter   ratio    discussa    est    sub   presentia    Leonis  abbatis   et 
monachi  legati  aliorumque  quam  plurium. 

Berta,   Odonis*  uxor,   suarum  rerum  defensorem  atque 
advocatum  Rotbertum  regem  accepit. 

intus  pavor,  dies  ac  noctes  reddiderunt  insomnesl^.  Sola  vestra 
auctoritas ,  ut  tantorum  malorum  levamen  fieret,  expectata  est; 
quae  tantam  vim  habere  creditur,  ut  non  solum  Remensi,  sed 
etiam  omni  ecclesiae  Gallorum  desolatae  et  pene  ad  nihilum 
redactae,  subsidio  esse  valeat;  quod  Divinitate  propitia  expec- 
tamus,  et  ut  fiat,  omnes  in  commune  oramus'. 

a)  po8t  add.         b)  c.  spospondit  u.  in  a.  s.  1.         c)  alteiam  c.         d)  ad  —  ait 
in  superiori  marg.  add.   1.  e)  inquit  1.  f)  1.  et  c.  1.  g)  ita  in  media  pagina 

desinit,  h)     haec    quae  pro  fundamento    operis    exigendi    hahenda    esse    videntur 

/..57'.    leguntur.      i)  O  c.         k)  illinc  f.  g.  et  i.  p.  d.  ac  n.  r.  insomnes  desuntinc. 

1)  Et   sic   discessum    est    Gerbertus,    apud    quem    de    sequentibus 
nihil.  2)  Haec  Gerbertus    iam    antea   retulit.  3)  Ita  Pertz  legit; 

nunc  prima  vocabula  plane  evanuerunt.  Neque  de  synodo  Silvanecti 
habita  quidquam  constat;  cf.  Wilmans  p.  62.  Fortasse  eadem  est  quae 
Causeii  Mn  presentia  Leonis  abbatis  legati  papae  lohannis'  habita  legi- 
tur  SS.  III,  p.  691. 

12* 


180  RICHERI  HISTORIARUM  LIBER  IIII 

996.  Ricluirdus  pymtarum  dux  apoplexia  minore  periit.    Hil- 

duinus  quoque  vinolentia. 

Sinodus  quinque  episcoporum  in  Monte  Sanctae  Mariae 
habita  est.     [Heinricus'  quoque  dux  obiit^J. 
Febr.  5.  Alia  itcm  sinodus  apud  Engleheim   indicta   est  sanctae 

Agathes  festivitate  habenda,  quae  et  suo  tempore  habita  est^. 

Berta  Rotberto  nubere  volens,    Gerbertum   consulit   ac 
ab  eo  confutatur. 

Gerbertus   Romam   ratiocinaturus  vadit,    ac   ibi   ratione 
papae  data,  cum  nulhis  accusaret,  aha  sinodus  indicitur'^. 


Hugo  rex  papuHs  toto  corpore  confectus,  in  oppido 
Hugonis  ludeis^  extinctus  est. 

Rotbertus  rex  patri  succedens,  suorum  consiHo  Bertam 
Oct.  23.  duxit  uxorem ,    ea   usus  ratione ,    quod    meHus    sit   parvum 

997.  aggredi  mahim,  ut  maximum^  evitetur. 

Rotbertus  rex,  ducta  Berta  uxore,  in  Fulconem,  qui 
Odonis  adversarius  fiierat,  fertur  et  ab  eo  urbem  Turonicam 
et  aHa  quae  pervaserat  vim  recipit^ 

Rotbertus  rex  in  Aquitania  ob  nepotem  suum  Wilelmum 
obsidione  Hildebertum^-*  premit. 

Gerbertus  iterum  Romam  adit.  Ibique  cum  moram 
faceret,  Arnulfus  a^  Rotberto  rege  dimittitiu'. 

Gerbertus  cum  Rotberti  regis  periidiam  dinosceret,  Otto- 
nem  regem  frequentat,  et  patefacta  sui  ingenii  peritia,  epi- 
scopatum  Ravennatem  ab  eo  accipit^. 

998.  Gregorius  papa^  tandiu  permittit  Arnulfo*"  officium 
sacerdotale,  donec  in  temporibus  racionabihter  aut  legibus 
adquirat  aut  legibus  amittat^. 

a)    iterum   deleta.  b)    vox  obtecta.  c)    hucusque  atramento  /usco  quo  /olii: 

codicis  1  —  28.    excirata  sunt    {quae  jam   vix    legi   possunt) ;    reliqua  atramentum  nigrui 
foliorum  28 — 55'.  praeferunt  d)  m.  penitus  e.   1.  e)  illum   1.  f)  post  adii. 

g)  Arnulfum     officio    sacerdotali    1.         h)  kic  notitiarum  Jinis.     BeUqua  paifina  vacu^: 
remansit,    excepta    probatione  pennae ,    et    hac    sentemia    inferius    Kicheri  manu  adiecta 
Libellum    quem    hoc    anuo  praestitistis,    de  medicina.  et  de    speciebus    metallorum. 
quando  in  armurio  simul  fuimus.  mihi  transmittite. 

1)  Heinricus  Baioariorum  dux  a.  995,  die  27.  Augusti  obiit         2)  i.  e. 
a    ludaeis,    medicis    fortasse ,    ut    de    Karolo    Calvo    Hiucmarus    soribit. 

3)  Cf.  Ademar.    III,    34,     SS.  IV,     p.   131,    qui     haec     aliter    narrat. 

4)  Aldebertus  Petrag-oricensis  ap.  Adem.  1.  1.  5)  Kicherum  Gerber- 
tum  comitatum  esse  ideoque  filum  narrationis  abrupisse,  parum  probabili 
coniectura  statuit  Lenorniant;  ef.  Guadet  I,  p.  XXV.  0)  Obiit  a.  999. 
die  Februarii  18,  et  die  Aprilis  2.  proxime  sequeuti  Gerbertus  ponti- 
iicatum  Romanum  adeptus  est. 


INDEX  RERUM, 


SCRIPSIT    10  H.  HELLER. 


Abbo  abb.  Floriac.   160. 
Abrincantus,  Avranches  4. 
Adalbero     archiep.    Rem.    93  —  99. 

105.  (109).  120.  128—134.  139. 

176n.  177n. 
Adalbero  episc.  Laudun.   109.   135 

—  137.  145  —  150.   153.  162.   173 

—  175. 

Adalbero  episc.  Mett.   72.   73.  85. 
Adalbertus  episc.  Patav.   74. 
Adaldacchus  archiep.  Hammab.  73. 
Adalg-erus  presbyter  Rem.  158.  162. 

163. 
Adelaidis,  fil.  Rodulfi  reg-,,  uxor  Lo- 

tharii  reg.  et  Ottonis  I.  irap.  118. 
Adelaidis,     uxor    Rag-eraundi    duc. 

Goth.,    Ludovici  V.     reg-.    Gall,, 

Willelmi  Arelat,   120.   121. 
Adelaidis,  uxor  Karoli  ducis   151. 
Adelaidis,  filia  Karoli  ducis   151. 
Adelelraus    thesaurarius,    ep.    Lau- 

dun.   20. 
Adelelmus  diac.  Laudun.  80. 
Adelelmus   comes  Atrabat.  37.  38, 
Adelstanus    rex   Anglorum    39.  40. 

41.  46.  47. 
Adriaticum  mare   104. 
Adso  abb.  Dervensis  105. 
Aethgiva  v.  Ethgiva. 
Africa  2. 

Agapitus  papa  72.  73.  (78).  84.  92. 
Agenoldus  abb.  Gorziensis  72. 
Alanus  princeps  Brittannorum  53. 60. 
Aldis  Dubis  fl.,  Douhs  86. 
Alemannorum  (i.  e.  Burgundiae)  rex 

Conradus. 
Alfureestedensis  episc,  Bernardus. 
Algerus   presbyter  143, 
Alpes  6,  66,  86.   104.  117;  Penni- 

nao   2. 


Altmarus  comes   14. 
Altus  mons,    Omont  52, 
Ambatia,  Amboise   171, 
Ambianum,  Amiens    58.  59  ;  pagus 

50.   56  ;  episcopi  Deroldus,  Tet- 

baldus,  Godermannus. 
Andegavum  ,      Anjou    6 ;     comites 

Gofi^ridus,  Fulco. 
Angelbertus,  frater,  Gozberti  86. 
Angleheira  ,      Engleheim  ,      Ingel- 

heim    73.  77,   180.    (quod    inter- 

pretatur    angelorum    domus    73). 
Angli    12.    64,    82;     Anglica    39; 

reges  Adelstanus,  Edmundus. 
Anitium,  Le  Puy  6, 
Ansegisus  episc,  Trecasinus  32.  84. 
Aquisgranura  (Aquae  12n.)   12,   70. 

82;    palatium   12.   13.   110.  111. 
Aquitani,    Aquitania,    Gallia   Aqui- 

tania  2.    3.    6.    10.    11,    21,    22. 

31.  34,  35.    38.  39.  59.  85.  88. 

100.   120.   121.    133.    180;  prin- 

cipes  7.  38.    87.     Ermingaudus ; 

duces  Willelraus,  Willelraus. 
Araris  fl.,  Saone  2. 
Arbodus  abb.  S.RemigiiRera,  (151). 
Arcae,  Arques  60, 
Arelatenses  6, 
Argonna  silva  124, 
Aristotelis  libri  101. 
Arnoldus,  miles  Hugonis  ducis  52. 
Arnulfus,    fil.   Lotharii    reg,    Gall., 

archiep,  Rera.    139  —  151,   153  — 

163,  169.   170,    172.    174.   176n. 

— 178n.  179.   180. 
Arnulfus  episc,  Aurelian.  117.   154. 

157.   159,  160.  162. 
Arnulfus,  fil.  Balduini,  comes  Flan- 

drensis  41n.  44—47.  54—56,   58 

— 61.  69.  Morinorum  princeps  93. 


182 


INDEX  RERUM, 


i 


Artoldus  archiep.  Rem.  36.  38.  42. 

44.   50—52.  58.  66.  70.  71  —  73. 

78-80.  87.  91. 
Arvernia,  Clermont  88 ;    episc.  Ste- 

phanus ;  Arvernicus  pagus  6. 
Asia  2. 
Atiniacum,  Attiniacuni,  Attigny  28. 

34.  54.   112. 
Atrabatum,  Arras  14.  35 ;  Atraba- 

tensium  regio    32 ;    Atrabatensis 

comes  Adelelmus. 
Atto  V.  Hatto. 
Auga,  Eu  32.  33. 
Augustus  (Augustinus  ?)  abb.S.  Pha- 

ronis  Meld.  (152.) 
Augustensis  episcopus  73. 
Augustudunensis  episc.  Gualterus. 
Aurasicani,   Orange  6. 
Aurelianis,     Orleans    68.    87.   133  ; 

episc.  91.  Arnulfus. 
Ausonensis  episc.  Hatto. 
Autisiodorensis  episc.  Wido,   Heri- 

bertus ;    scolasticus  lohannes. 
Avenniacensis  abbatia,  Avenay  50. 
Axona  fl.,  Aisne  28.  51.  86.   114. 
Ayrardus  episc.  Noviom.  37. 

Baiocae,  Bajeux  4.  61.  63.  Baio- 

censes  61.  63. 
Baldricus  episc.  Traiect.  73. 
Balduinus  I.    comes  Flandr.  (prin- 

ceps  Morinorum)   13.  14. 
Balduinus    II,    lil.    Arnulfi ,    comes 

Flandr.  (93.) 
S.  Baltildis  monast.   112. 
barbari  (Nortmanni)    7.  8.  63;  (Sar- 

raceni)  121.  134;   (peregrini)  40. 
Bardo,  frater  Gozilonis   124. 
Basiliensis  episcopus  Wichardus. 
S.  Basoli  abbatia  prope  Remos  50. 

58.  153. 
Belgae,  Belgici,  Belgica,  Gallia  B. 

3.  10-12.    16—49.  53  sqq.  65. 

70.  80.  82.  84.  87.  89.  90.   110 

—  116.   122-126;    episcopi  14; 

principes  10.  47;  magnates  27n; 

B.  exteriores  48. 
Belvacum,     Beam^ais    32;     episc. 

Hildegarius,  llerivevus. 
Benedictus  VII.    papa     (false    pro 

lohanne  XVI)    169. 
Berengarius  npisc.  Virdini.   73. 
Bqrengarius  princ.  Brittannorura  60. 


Bernardus     episc.   Alfureestedensis 

(Halberstadt)   73. 
Bernardus  comes  61. 
Bernardus  comes  Silvanect.  61.  67  n. 
Berta ,     filia    Conradi    reg.    Burg., 

uxor  Odonis   Carnot.    et    Roberti 

regis  Gall.   179.   180. 
Bituricensis  arcliiep.  Daibertus;  Bi- 

turicensisprovinciae  episcopi  169. 
Blesum,  Blois  9.  88.  166. 
Boetius  affertur  107.   109. 
Bononia,  Boulogne  40n.  41.;  v.  Mo- 

rinum. 
Boppo  episc.  Wirzburg.   73. 
BorreHus     dux  citerioris  Hispaniae 

100.   134. 
Bovo   episc.   Catalaun.  30.  69. 
Braina,  Braine  35. 
Bridda,  BAoude  6.   120.    121. 
Briona,  Brionne-la-Ville   86. 
Brittannia    (minor  4),    Bretagne  6. 

165  —  168.    170.    171;     Brittanni 

6.  60.  133;  Britanniae  principatus 

170;  principes  Berengarius,  Ala- 

nus,  Conanus.  —  Brittannica  in- 

sula     2 ;     Brittannicus     oceanus 

(mare)  2. 
Brittanna,   concubina  Wilelmi  duc. 

Nortmann.  57  ;  fil.  Richardus. 
Bruerech  locus  Brittanniae  167. 
Bruno  ,    fil.    Heinrici    1 ,     archiep. 

Colon.  (abb.  Laurisham.  72  )  87. 

90.  92.  dux  Lothar.  92. 
Bruno  episc.  Lingon.   153  — 162. 
Bulizlaus    rex    Sarmatarum     (i.    e. 

Boemorum)  89. 
Burchardus   117. 
Burgundia  31.  42.  50-52.  60.  85. 

86.  90.  91 ;  Burgundiae  priucipes 

87 ;     reg"es     Conradus,     Karohis' 

Constant.;  duces  Riehardus,  Hugo. 

Calaus    mons,    Chela,    Chelles    32. 

112.   169. 
Camaracensis  pagus  30  ;  episc.  Ful- 

bertus. 
Campania  Remeusis  51. 
Cauthorbricensium     (( \intt'rbury) 

archiep.  41. 
Capraomons,  Kievermont  26. 
Carnotuiu  88.   151  —  163;     clorions 

Iloribrandus;   eon)itt<s  Tetbaldus, 

Odo. 


INDEX  RERUM. 


183 


Catalauucnsis  episc.   10.  Bovo,  Gi- 

buinus. 
Catillus    dux    Nortmann.    5.    8.    9 ; 

uxor  9;  fil.  Rollo   21. 
Causostes  castrujn,  La  Chauss6e  (?) 

44.  50. 
Celtae,    Celtica,    Gallia    C.    2—4. 

12.   13.   16.   17.  24-26.  29.  39. 

110;  principeslO;   duxRobertus. 
Chela  V.  Calaus  mons. 
Chouradus,  Chounradus  v.  Conradus. 
Ciceronis    topica    101 ;    Tullianum 

eloquium   163. 
Clodoveus  I.  rex  Franc.  3. 
Codiciacum  castrum,   Coucy  92. 
S.  Columbae  basilica  Senon.  39. 
Coloniensis    archiep.   10.  Heriman- 

nus,  Wicfridus,  Bruno. 
Compendium,    Compiegne    58.    61. 

65.   112.   120.   130. 
Conanus    dux  Brittann.    167—168. 

170.   171. 
concilium    v.  synodus.  Concilia    in 

synodis  allata  omisimus. 
Condrucium,    Condroz  28. 
Chounradus  episc.   Constant.   73. 
Conradus,  Conrhadus,  rex  Burg-und. 

65  —  67.  117.  119;     r.  Genauno- 

rum  65;  r.  Alemannorum  118. 
Conradus     dux    Lotharingiae     80. 

84.  85. 
Constantia,  Coutances  4. 
Constant.  episc.  (Constariz)  Choun- 

radus. 
Constantinus  grammaticus   104. 
SS.  Crispini  et  Crispiniani  ecclesia 

Suesson.  51. 
S.  Crucis  basilica  134. 

Dahi  (i.  e.  Dani)   133. 

Daibertus     arcbiep.    Bituric.     153. 

155.  161.  169. 
Dalmatius  miles  21.  22. 
Damasus  legatus  papae  52. 
Deroldus  medicus,    episc.  Ambian. 

68.  69. 
S.  Dionisii  basilica  Paris.   11.  88. 
Divion  castrum,  JDijon  90.  91. 
Doddo  episc.  Osnebrug.   73. 
Donincum,  Doulens  35. 
Drocae,  Dreux  145. 
Dudo  episc.  Paderbrunn.   73. 
Dudo,  railes  Karoli  ducis  158. 


Dnnum   castrum,    Chaieaudun  171. 
Duodeciacum,  Douzy  71. 

Ebrocae,  Evreux  4.  61 ;  Ebrocen- 

ses  61. 
Edmundus  rex  Anglorum  64. 
Eistetiensis  episc.   Starchandus. 
S.  Eleutherii  eccl.  Paris.   11. 
Elisatius  pagus,  Elsass  48. 
Emma,    uxor    Lotharii    reg.     Gall. 

109.  117.  118.  120.  124.  136. 
Encholisina,  Angouleme   10. 
Erchembaldus  archiep.  Turon.   169. 
Erlebaldus  comes  Castric.  15.  16.  20. 
Erluinus,  fil.  Hildegaudi,   comes  45 

—47. 58—62 ;  uxor  46 ;  filii  46. 47. 
Ermingaudus  princeps   Aquitan.    et 

Gothorum  38. 
Ethgiva,     Aethgiva,     uxor     Karoli 

Simpl.  et  Heriberti  iun."43.  86. 
Euherus    (Everis)    episc.    Minden- 

sis  73. 
Europa  2. 
Eurvich,    Yorh  40. 

Fara,  La  Fere  11. 
Farabertus  episc.  Leod.  73. 
Flandrenses  170;  comites  Arnulfus, 

Balduinus  I,     Balduinus  IL 
Flodoardns     presb.     Remensis     1. 

15.  29. 
Floriacensis   abbas  Abbo. 
Franci,  Francia  6n.  86.  129.  134; 

regnum  23. 120.  151  ;  Francorum 

rex  151;  dux  174;    principes  7. 
Fredericus,  Fridericus,  archiep.  Ma- 

guntinus  QQ.  72.   73. 
Fulbertus  episc.   Camerac.   73.  85. 
Fulbertus   comes  28.  29. 
Fulco  archiep.  Rem.   10.   13.   14. 
Fulco    comes    Andegav.  165—172. 

180;  filius   171. 

G.  comes  v.  Gislebertus. 

Galenus  v.  Yppocrates. 

Galli,  Gallia  passim  ;  Galli«Be%iw»r. 

Celtica,  Aquitania  v.  ii.  nomina; 

Galliae  episcopi   34»  ■'i^Z.   73.  85. 

153.   154.  169.   17>l'.l^&.  178n.; 

Galliarum   rex  4.  22n. ;  dux  40; 

principes    11.    40.    52.    53.   118. 

132.   134;    primates    4.    12.    13. 

127.145.161.   170.171;   Gallica 

lingua  175;     Gallorum  mores  3. 


184 


INDEX  RERUM. 


Garunna  fl.  2.   136, 
Gauslinus  episc.  Tullensis   72.   73. 
Gauslinus  abb.  Stabulensis  72. 
G.  (Gerannus?)  archidiae.Rem.  101. 
Genauni     86  ;     Genaunorum,     i.  e. 

Burg-undiae,  rex  Conradus  65. 
S.   Genovefae  ecclesia  28. 
Gerberg-a ,     fil.     Heinrici     I ,     uxor 

Gisleberti    duc.    Loth.    et   Ludo- 

vici   IV.  reg.   Gall.    24.    53.    59. 

63  —  66.  82  —  91. 
Gerberg-a,  filia  Karoli  ducis  151. 
Gerbertus    archiep.    Rem.    1.    99  — 

109.    163,    169.   170  —  172.    174. 

175-180;    litterae  et  artes   101 

— 104;  disputatio  cum  Otrico  105 

— 109;    libellus  de  concilio   163. 
Gerlo,  filius  Ing^onis  9. 
Germani     (ita     Belg-ae      dicuntur), 

Gerraania    2.    19.    25.    30n.   31. 

35.  47.  48n.  49.  67.  80    82.  87. 

100.   104,   113,  123.  172;  a  ger- 

rainando  nomen  accepit  2;   Ger- 

maniae  episcopi  34.  72.  73.  1 72  — 

175;  regnumG.  110;  rexOttolOO. 
S.Geroldi  coenobium,  Aurillac  100. 
Gibuinus,  Gipuinus,  episc.  Catalaun. 

69.  70.  91.  92. 
Gislebertus,  fil.  Ragenarii,  dux  Lo- 

thar.     18n,  — 22n.     23-26.    49. 

dux  Belg-icorum    48 ;    uxor    Ger- 

berga. 
Gislebertus  comes   143.   144. 
Givoldi  fossa,  Gefosse  4. 
Godefridus   comes   175.   177. 
Godefridus  vir  illustris  124. 
Godesmannus  episc.  Ambian.    153. 

156.   162. 
Gothi,  Gothia  6.  120.  133;  Gotho- 

rum    fines    6 ;    principes   38.  87. 

Erming-audus,  Rag-emundus   (dux 

120), 
Gozbertus,  frater  Angelberti  86. 
Gozfredus  comes  (Andeg-av.)   120. 
Gozilo,  frater  Bardonis   124. 
Greci  3,  101  —  103.  139;  Grecorum 

leg-ati  82 ;  de  Greco  in  Latinum 

translat.   101. 
Gregorius  V.  papa   180. 
Gualterus,  Walterus,    episc.   Aug-u- 

studun.  153.   159.   162. 
Guido  opisc.  Suesson.  153.  158.  162. 
Guiso,    Vitsan  44. 
GuUus  11.,  iieul  25. 


Hadulfus  episc.  Noviom.  92. 
Hagano    consiliarius    Karoli  Simpl. 

12.   13.   16.  17. 
Hagraldus  vir  consularis  28. 
Hagroldus  Nortmannus,    qui    Baio- 

cis  praeerat  63. 
Haimo  episc.  Virdun.   175.   179. 
Hammaburg.  archiep.  Adaldacchus. 
Harburc,  Hardestein   25.   26n. 
Harstalium   castrura  25. 
Hasbanium  28. 

Hatto,  Atto,   episc.  Ausonens.  100. 
Heinricus  I.  rex  12.    13n.   16 — 20. 

24—26;  fil.  Gerberga. 
Heinricus ,     fil.     Heinrici    I ,     dux 

Baioariorum  180. 
Heinricus,    fil.    Ludovici   IV.    Gall. 

regis  86. 
Heiroldus  episc.   Salzburg.  74. 
Heribertus,  Herbertus,  episc.  Auti- 

siod.  154.  162. 
Heribertus  comes  Veromand.  29  — 

31.  33—39.    41n.    43.    44.  50— 

54.  58.  90;  uxor  37;  filius  (Hugo) 

35  ;  filii   58.    Heribertus,    Hugo, 

Rotbertus. 
Heribertus,    fil.  Heriberti  sup.,    co- 

raes  80.  86.  92  ;  uxor  Ethgiva. 
Herbertus  coraes  (frat.  Odonis?)  123. 
Heribrandus,  Herbrandus,    clerious 

Carnotensis  151.   153. 
Heriraannus  archiep.  Colon.  18.  20. 
Heriveus     archiep,     Rera.    15 — 20. 

22n.  23.  27. 
Herivevus  episc.  Belvac.  153.   155. 

162. 
Hezilo  (Heinricus),  fil.  Heinrici  duc. 

Baioar.,  dux  Baioar.   122.   123. 
Hiberia  2n. 
Hiberus  fl.  2n. 
Hieronimus  affertur  3. 
Hildegarius   episc.  Belvac.   78.   80. 
Hildogaudus  comes  33. 
Hildeboldus     episc.    Mimegardvur- 

dens.   72.    73. 
Hildinesheim.  episc.  Thethardus. 
Hilduinus  episc.  Leod.    18.   20 
HiUluiuus   179. 
Hiiuauirus     archiep.     Rem.;     eius 

annales     1. 
Hispani,    Hispania   100.    133.    134; 

liisp.  citerior  100;  dux  HorroUus 

134. 
Horath   oplso.   Sleswioeus.   74. 


INDEX  RERUM. 


185 


Horatius  poeta   101. 

Hugo,  fil.  Heriberti  com.,  archiep. 

Rcm.  51  —  53.    58.    Gl.    62.    66. 

71.    72.    73.    78-81.    90.   (false 

filius  Hugfonis   dicitur  91). 
Hug-o  ,     fil.    Rotberti     reg-is  ,     dux 

Francorum  29.  34  —  43.  50  —  71. 

75-88.  omnium  Galliarum  dux  59. 

Mag-nus  54  ;  filii  Hug^o,  Odo,  Otto. 
Hugo  (Capetus),  fil.  Hug-onis  sup., 

dux    Francor.,    rex.  Gall.   110 — 

120.   128—174.  180;    uxor  148; 

filius  Rotbertus. 
Hug-o,  fil.RichardiBurg.^^.Nig-er^^. 
Hug-o  dux  Burgundiae  48  (Cisalpi- 

nus  princeps   dicitur). 
Hugonis   oppidum   180. 
Hungari  43. 

Ingo  signifer  7.8.9;  uxor  9 ;  fil.  Gerlo. 

lohannes  X.  papa  20.  23.    33.  34. 

lohannes   XII.    papa    (Octavianus; 

false  successor  Octaviani   dicitur 


lohannes  XIII.  papa"  100. 
lohannes  XV.  papa    172.  (175). 
lohannes  XV^.    papa    (false    Bene- 

dictus  dicitur)  169. 
lohannesscolasticusAutisiodor.  160. 
lozselmus  episc.  Lingon.  32. 
Isaac  comes  48. 
Isara  fl.,  Isere  53. 
Israhel  Brittigena  episc.  72. 
Itali,    Italia  82.  84.  96.   100.   101. 

104.  168;  legati  82;  episcopi  84. 
ludaei  180. 

S.  luliani   basilica  Turon.   62. 
S.   luliani  castrum  6. 
luppila  castrum  25. 
luvenalis  poeta  101. 
Ivo  episc.  Silvanect.  80. 

Kara  fl.   71. 

Karlomannus,  fil.  Ludovici  II.  Gall. 

reg.,  rex  3  (ubi  false  pater  Ka- 

roli  Simpl.  dicitur). 
Karolus  Magnus  111. 
Karolus  (Calvus)  Gallor.  et  German. 

imp.  3. 
Karolus    (Simplex)    rex    Gall.,    fil. 

Ludovici  II.   Gall.   reg.   1.  3.  5. 

10—31.  .33.  34.  39.  40.  48.  50. 

65.  (75);  uxor  Ethgiva;  filii  Lu- 

dovicus,  Rorico. 


Karolus,  fil.  Ludovici  IV.  Gall.  reg., 

dux    86.    131—151.     156-162. 

173;  uxor  de  militari  ordine  131  ; 

fil.  151.  Karolus,  Ludovicus,  Ger- 

berga,  Adelaidis. 
Karolus,  fil.  Karoli  duc.   150. 
Karolus  Constantiuus,  fil.  Ludovici, 

rex  Burg.  (Vienn.)  85. 
I^andricus  comes  174. 
Landricus,  frater  Arnoldi  52. 
S.  Laudomari  monast.  Bles.  166. 
Laudunum,  Laon  33.  36.  37.  41n. 

—  44.  47.    48.    51.    52.    54.    59. 

62.  65.  66.  75.  76.  79.  81—83. 

85—88.  91.  110.  115.  124—127. 

135—140.  143-151.  155.   173; 

episc.  10.    Rudolfus,    Adelelmus, 

Rudolfus,  Rorico,  Adalbero. 
LatinilOl  — 103. 139;  Latlnitas  117. 
Lemovicae,  Limoges  8.   10.  35. 
Leo  abbas  (S.  Bonefacii),    legatus 

papae   172.  175.   176.   179. 
Leodienses      episcopi     Farabertus, 

Hilduinus,  Richerus. 
Leodulfus  archiep.  Trever.  175. 
Letoldus  coraes  86. 
Liefdach  v.    Lioptacus. 
Liger^  Ligeris,  fl.,  Loire  4.  10.  31. 

38.  68.  163.  167.   171. 
Lingonica  urbs,  Langres  42 ;  episc. 

Bruno. 
Lioptacus,    Liefdach,  episc.  Rtbun. 

(Bipen)  73.  74. 
Liscium,  Lisieux  4. 
Litta  castrum,  Littoy  25. 
Lothariensiura  episcopi  157. 
Lotharius,    fil.    Ludovici    IV,     rex 

Gall.    87-95.     100—131.     140. 

141.  156;  uxor  Emma;  fil.  Ludo- 

vicus  V;  ex  concubina  Arnulfus. 
Lucanus  affertur  101. 
Ludovicus  Balbus,  rex  Gall.  3. 
Ludovicus  IV,     fil.    Karoli    Simpl., 

rex     Gall.     39—87.    110;     uxor 

Gerberga  ;  filii  63.  Lotharius,  Ka- 

rolus,  Heinricus;  filia  59. 
Ludovicus  V,     fil.    Lotharii,      rex 

Gall.   119  —  121.   128  —  132.141; 

uxor  Adelaidis. 
Ludovieus,  fil.  Karoli  ducisl51.  173. 
Lugdunensis     metropolitanus     153; 

provincia  2n.   153n. 
Lupus  Acinarius,  Vasco  38. 


186 


INDEX  RERUM. 


JHacerias  oppidum,  Mezlkres  15. 
S.  Mag-ra,  Fimes  109. 
Maguntinus  archiep.  10.  Frederieus. 
Maius-monasterium,  J/rtrynow^ier-^ez- 

Tours  172. 
Manasses  comes  32. 
Manasses,  fautor  Karoli  ducis   156. 
Manlii  (Boethii)  libri   101. 
S.  Marcialis  eccl.   Lemovic.  8. 
Margolius,  La  Marlee  115. 
S.  Mariae  basilica  Mosom.   175. 
S.  Mariae  basilica  Rem.    156. 
S.  Mariae  ecci.  Vedast.  5. 
Marinus  episc.  Polimarciensis  (false 

dicitur  Ostiensis),   vicarius  papae 

et  leg-atus  73 — 80. 
Maro  V.  Virgilius. 
Marsna  palatium  23.  castrum  25. 
S.  Martini  eccl.  Turon.   11.   172. 
Martinus  presbyter  22.  23. 
Matisco,  Macon]  Matisconenses  85; 

episc,  Milo. 
Matrona  fl.,  Marne  2.   11.    44.  85. 

91.  136. 
S.  Medardi  abbatia   14.  112. 
Mediterraneum  mare  2. 
Meledunum,  Milidunum,  Melun  163 

—  166. 
Meldis,  Meaux  92.  151—153.  171 ; 

Meldensis  pagus  91;  abb.  S.Pha- 

ronis  Meld.  Augustus. 
Meothis  2. 
Mettis,  Mettenses  92.  93. 174;  episc. 

Adalbero. 
Michahel   episc.  Radispon.   73. 
Milidunum  v.  Meledunum. 
Milo  episc.  Matiscon.   154.   162. 
Mimegardvurd.  episc.  Hildeboldus, 

Sugerus. 
Mindensis  episc.  Euherus. 
Monasteriolum,    Montreuil   45.    46.  i 

169. 
Mons-acutus,  Montaigu  81. 
Mons-castratiloci,  Mons  89.  90. 
Mons  8.  Mariae,  Mont-Kotre-Dame 

95.   180. 
Mons-Martirum,  Montmartre  60. 
Mons-Panchei,  Montpensier  6. 
Montiniacum,  Montigny  43.   61. 
Morinum,  Boulogne  40 ;  Moriuoruni 

opisc.  10.  WictVidiis  ;   Moiinorum 

princops  45  ,  i.  e.  Elnndr.  comes. 
Mosafl.  25.  110.  115.  123.  124.  134. 


Mosomum,  Mouzon  69.  71.   72.  80. 
81.   174.  175. 


Wamtae,    Nantes    167.    168.    171. 

episc.  60. 
Nemausini  (Nismes)  6. 
Neustria,  Neustrii  4.  5.  10.  11.   13, 

21.  22.  26.  69.  87.  88. 
Nilus  fl.    2. 

Nivernica  urbs,  Nevers  59. 
Nocherus  episc.  Leod.   175. 
Norici  panni  99. 
Nortmanni    25.    30.    31n.    33.    45. 

46.  53.  57.  60-63.  81 ;  v.  piratae. 
Noviomum,  Noyon  133;  Noviomen- 

ses    3t.    38  ;     episc.  Walbertus, 

Ayrardus,  Ratbodus,  Transmarus. 


Oceanus  134;  Brittann.  2;  septen- 

trion.  4. 
Octavianus  v.  lohannes  XII.  papa, 
Odelricus,  canonic.  Mett.,  archiep, 

Rem.  92. 
Odelricus  episc.  Aquensis  34. 
Odelricus  episc.  August.  73. 
Odo  archiep.   Cantuar.  41. 
Odo  episc.  Silvanect.  153.  159.  162. 
Odo,  Otdo,   fil.  Rotberti,  rex  Gall. 

5.  6—11.  26n. 
Odo,  filius  Thebaldi,  comes  Carnot, 

et  Turon.    123.    145.  163  — 167. 

169  —  174.  [178?].  180;  ux.  Berta. 
Orbatium,  Orbais  151;  abb.  D.  151. 
Oscara  fl.,   Ousche  90. 
Osnebruggensis  episc.  Doddo. 
Otricus  raonach.  Magdeburg.   104  — 

109. 
Otto  I,    rex  et  imp.  48.  49.    53— 

55.  (Saxoniae    rex    54).    (Trans- 

rhenensiura  rex  64).  64 — 77.  80 

—  84.  87.  89.  (rex  Germaniae  et 

Italiao     100).     101.     105-110; 

uxor  Adelaidis;  fllius  Otto. 
Otto   II,  fil.  Ottouis  I,  rex   et  imp. 

(false  Ottol.  dioitur   105—109), 

110—117.  121.  122.  176u;  uxor 

Teuphanu;  tilius  Otto. 
Otto    III,    fll.    Ottojiis  11.    rox    et 

imp.   122.   123.   17:i.    174.    ISO. 
Otto    comes,    til.   llu^ouis   M.,    dux 

Burg.  91. 


INDEX  RERUM. 


187 


Fudus  fl.  105. 

rarisius    11.    22.    42.    60.    67.    87. 

88.    112.    139.     171  ;     Parisiac. 

episc.  91. 
Perona,  Feronne  31.   34. 
Persius  poeta  101. 
Petragora,  Periguenx  10. 
S.  Petri  basilica  Mosom.   72. 
S.  Petri  basilica  Kom.  84. 
S.  Pharonis  basilica  Meld.  152. 
Pictavis,    Poiiiers  88 ;     Pictavorum 

terra   91. 
Pinchinea  insula,  Picquigny  56. 
Piratae,     pyratae     (ita     Nortmanni 

appellantur)    4—6.    21—23.    31 

—  34.  49.  53    56.    68.   165.   167 

—  170. 
Pireneus  mons  2. 
Plato  affertur  108. 
Poderbrunnensis  episc  Dudo. 
Pontio,  Ponthion  -  sur  -  V  Ornain  34. 
Porphirius  109;  ysagogae  a  Victo- 

rino  translatae   101. 
Porcensis  pagus,  Porceen  52. 
Provintia,  Provence  6. 

S.  Ciuintini  castrura,  S.  QuentinbS. 

S.  Radegundis  castrum  prope  Pic- 

tavim  88. 
Radisponensis  episc.  Michahel. 
Ragemundus,   Ragemmundus,  prin- 

ceps  Aquitaniae  et  dux  Gothorum 

38.  59.  120. 
Ragenaldus  comes  62. 
Ragenerus  (CoUo-longus)  comes  23  ; 

filii  Gislebertus,  Ragenerus. 
Ragenerus,    fil.  Rageneri  sup.,    co- 

mes  89.  90;  uxor,  fil.  89.  90. 
Ragenerus  vicedorain.  Reni.   175. 
Ragenerus  vir  militaris  129. 
Ramnulfus  abb.  Senon.   160. 
Ratbodus  episc.  Noviom.   153.  157. 

162. 
Ravenna  105.  180. 
Reimboldus  episc.   Spirensis   73. 
Remi,    Remis  10.    14—18.  27.  31. 

33.  36.  38.  44.  50-53.  61.  62 

65  —  70.  74.  77.  81.  82.  86.  87. 

96.    101.    105.    112.    128—131. 

139-144.   151.    154.    156.  159. 

175  — 179;  Remens.  ecclesia,  epi- 

scopium  15.  34.  53.  70.  74.  174; 


dioecesis,  provincia  51,  52.  72. 
78.  91.  92.  109.  142.  163.  169; 
archiep  Rcmigius,  Ilincmarus, 
Heriveus,  Seulfus,  Ilugo,  Artol- 
dus,  Odelricus,  Adalbero,  Arnul- 
fus,  Gerbertus.  —  Remens.  pagus 
81  ;  cives  35.  51.   139—141. 

Remigius  archiep.  Rem.  3 ;  eius 
corpus  94. 

S.  Reraigii  monast.  et  basilicaRem. 
10.  12.  27.  31.  36.  50.  52.  87. 
92-96.  112.  128.  141.  151. 
179;  abb.  Rodulfus ,  Arbodus; 
monachus  Richerus ;  archivum  95. 

S.  Remigii  basilica  Ingelheim.   73. 
Rhenus,   Renus,  fl.    2.    16.   25.  35. 

48.  49.  65.    73.   122;    Transrhe- 

nensium  rex  Otto  64. 
Ribunensis  episc.  Lioptacus. 
Richardus,  fil.  Wilelmi,    dux  Nort- 

mann.  57.   179. 

Richardus,    marchio    de   Burgundia 

30 ;  filii  Rodulfus  rex,  Hugo. 
Richerus  abb.Prum.,  episc.Leod.  20. 
Richerus,    fil.    Rodulfi,    monach.  S. 

Remigii  1  sqq.   151.  152. 
Richoo  episc.  Wormac.    73. 
Richuinus  comes  21. 
Riculfus   episc.  Suesson.   17.  18. 
Rhodanus  fl.  2.  6. 
Rhodomum,    Rodomum,    Rouen    4. 

53.  57—63  ;  archiep.  Witto  ;  Rho- 

domensis  provincia  4. 
Riphei  montes  2.   75. 
Robertus  v.  Rotbertas. 
Rodomum   v.  Rhodomum. 
Rodulfus  episc.  Laudun.  20. 
Rodulfus    episc.    Laudun.    48.    73. 

78.  80. 

Rodulfus  abb.  S.  Remigii  96. 
Rodulfus,    fil.   Richardi,    rex    Gall. 

30-40.  42.  75.  91 ;    uxor  Emma. 
Rodulfus,    pater    Richeri,    82.    83. 

(89.    90). 
Rollo,    fil.   Catilli,    dux    Nortmann. 

21.  32;  filius  33. 
Roma   7.  20.    33.    34.    53.    73.   78. 

79.  80.  84.  85.  94.  96.  105.  115. 
117.  118.  121.  180;  Romanus 
papa  142.  160.  163.  169;  prae- 
fectus  (Wido  frater  Hugonis 
reg.)  34. 


188 


INDEX  RERUM. 


Rorico,    fil.    Karoli    Simpl.,    episc. 

Laudun.  80.   91.  92. 
Rotbertus  archiep.  Trever.  66.  72. 80. 
Rotbertus,  fil.  Witichini  5;  filii  Odo, 

Rotbcrtus. 
Rotbertus,    fil.  Rotberti  sup.,    com. 

Paris.    (dux    Celticae    21),     rex 

Gall.    11.    12.    13.    16  —  29.    34. 

39.  (75);  liberi  Hugo,  Emma. 
Rotbertus     11 ,     fil.     Hug-onis ,     rex 

Gall.   134.   136—139.    157.  (161 

—  166).  168  sqq.  179.  180;  uxores 

Susanna,   Berta. 
Rotbertus,  fil.  Heriberti,  com.  (Tre- 

carum  princeps  90).  91.  92, 
Rotbertus  custos  Monasterioli  45. 
Rotgarius    (fil.    Rotgarii    Laudun.) 

comes  52,  53. 
Rotg^erus  comes   156. 
Ruotpertus  v.  Rotbertus. 
S.  Rustici  eccl.  Parisiac.   11. 

Sagium,  Seez  4. 

Salernitanus  medicus  68.  69. 

Salzburg-ensis  archiep.  Heiroldus. 

Sarraceni  (121.   134). 

Sarmatae     12.    25.    26n.    89;    rex 

Bulizlaus. 
Saxones,  Saxonia  12.   13n.   18.  48. 

49n.     104.     105;     Saxoniae    rex 

Otto  54. 
Sclavi  48. 
Senonis,    Senonica  urbs ,  Sens  31. 

39;  arcliiep.  91.  Sig-uinus;   dioe- 

cesis  91.   154n.   169;   abb.  Ram- 

nulfus. 
Sequana  fl.,    Seine  4.   lOn.  32.  57. 

61.  66.   84.   112.  113.  163.   164. 
Serlus  44, 

Setrich  rex  piratarum  (Nortm.)  57. 
Seulfus  archiep    Rem.  27.  34. 
Sigeboldus  clericus  Hugonis  archiep. 

Rem.  78. 
Sigefridus  vir  illustris  124. 
Siguinus  archiep.  Senon.  154.   155. 

160.   161.  169. 
Silletum,  Silvanectis,  Senlis  66.84. 

129.    132.   150.   179;     episc.  91. 

Odo. 
Silvester    presbiter,    legat.    Trans- 

mari  ep.  Noviom.  80, 
sinodus  v.  synodus. 
Sparnacum,  Epernay  92. 


Spirensis  episc.  Reimboldus. 

Stampae,  Etampes  16.   112. 

Starchandus  episc.  Eihstet.   74. 

Statius  poeta   laudatur  101. 

Stephanus  VIII.  papa  52.  53. 

Stephanus  episc.  Arvern.  85. 

Suessonis,  Soissons  12.  13.  16.  17. 
26.  28.  30.  31.  34.  51.  81.  112. 
144 ;  episc.  Riculfus,  Wido,  Guido ; 
Suessonicus  pagus  84. 

Sugerus  episc.  Mimagardvurd.   175. 

Sulpicii  locus  afi^ertur  3. 

Summa  fl.   55.  56. 

Suranus  v.  Yppocrates. 

Susanna,  uxor  Rotberti  II.  reg.  168. 
169. 

synodus  S.  BasoliRem.  (991)  153  — 
163;  Chelae  (992)   169  sq.;    In- 
gelheim.  (948)  73  sq.  (996)  180; 
Laudun.    (948)    79  sq.;     S.    Ma- 
grae    (970)    109;    in   pago  Mel 
dens.  (960)  91 ;  apud  Montem  s. 
Mariae  (972)  95  sqq.  (996)  180 
Papiens.   92 ;  Rem,  v.  S.  Basoli 
Roman.  (949)  84.  92;   Silvanect 
(996)   179;    Suesson.   (944)    51 
Trosiei.  (921)20;  Virdun.  (947) 
71   sq. 

Teodericus     dnx    Belgicae     (i.    e. 

Lothar.)   124. 
Theodericus  comes  48. 
Theodericus     comes     (nepos     Ber- 

nardi  61). 
Teoderici    castrum,    T.    castellura, 

Chdteait-Thierry  43.   152. 
Theotilo  archiep.  Turon.   62. 
Terentius  poeta  101. 
Tetbaldus  episc.  Ambian.   71.  80. 
Tetbaldus,  Teutboldus,  comes  (Car- 

notensis ;    Turonicus  dicitur)   61. 

63.  92;  filius  93. 
Thethardus  episc.  Hildinesheim.  73. 
Teuphanu,    uxor    Ottonis  II.     imp. 

110.   111. 
Thanais    fl.  2. 
Tlieodericus,    Thootilo,  Thethardus 

V.   Tootloricus  etc. 
Thirrenum   mare   104. 
Tholosaui  6. 

Thurmodua  Nortmannus  57. 
Tioiiuun,    Vavia    105. 
S.  Timothei  abbatiu  Kom.  34.  96.  96. 


INDEX  KERUM. 


18'J 


Transmarini  populi   12. 
Transmarus  episc.   Noviom.  80. 
Trecasina  urbs,   Troyes  90 ;    comes 

Rotbertus. 
Treiectensis  episc.  Baldricus. 
Treiectum  castrum  25. 
Treverensis  archiep.  10.  Rotbertus; 

dioecesis  72. 
Trosleium,    Troli-sur-Aisne  20. 
Tullensis  episc.   Gauslinus. 
Tullius  V.  Cicero. 
Tungri   18.  26.  v.  Leodium. 
Turonis,  Turonica   urbs,    Tours   11. 

13.  62.  170.   180;  archiep.  Theo- 

tilOjErchembaldus;  dioecesis  169. 

V.   comes  V.  Wido. 
Varnerus  v.  Warnerus. 
Vasconiae  principes  38. 
S.  Vedasti   abbatia  14. 
Veromandensis  pagus  33.  61.  136; 

comites  Heribertus,  Heribertus. 
Vesontiura,   Besanqon  86. 
Victorini   rhethoris    translatio    Por- 

phirii  101. 
S.  Vinceutii  basilica  Laudun.   79. 
Virdunum,    Verdun   71.    72.   123  — 

127 ;  episc.  Bereng-ariuSjWicfridus. 
Virgilius  poeta  101. 
Vitruvius  affertur  107. 
Vitula  fl.,    Vesle  35. 
Vuldensis    ecclesiae    dedicatio    per 

Marinum  legatum  (948)  80. 


Walbertus     abb.     Corbeiens.    37 ; 

episc.  Noviom.   38. 
Walo,   ncpos  Raginardi   43. 
Warmacensis    episc.    Richoo ;     pa- 

gus  16. 
Warnerus,  Varnerus,  comes  32. 
Wascones   133. 

Wicfridus  arcliiep.  Coloniens.   73. 
Wicfridus  episc.  Morin.  80. 
Wicfridus  episc.  Virdun.  92. 
Wichardus  episc.  Basiliens.   74. 
Wido   episc.  Autisidor.  84. 
Wido    episc.  Suesson.    51.    63.  71. 

78.  80.  92. 
Wido  (?)  comes   143.   144. 
Wido  cf.   Guido. 
Wilelmus  dux  Aquitan.  31. 
Wilelmus  comes  Pictav.,  dux  Aqui- 

tan.   53.  85.  88. 
Wilelmus  dux  Nortmannorum  (pira- 

tarum    dux,    princeps)     46.     49. 

54 — 56.  59;  filius  Richardus. 
Wilelmus,  nepos  Rotberti  regis  180. 
Wilelmus  Arelatensis  121. 
Winemarus  miles   14.   1>5. 

Witichinus,  Germauus  5 ;  fil.  Rot- 
bertus. 

Wirzburg.  episc.  Boppo. 

Yppocratis  Choi  aphorisma,  logica 
151.  153;  de  eoncordia  Galieni 
et  Surani   153. 


145110 


GLOSSARIITM. 


aequistantes  circuli  i.  e.jmralleli  102. 

agaso,  equitum  curator  7.  82,  83. 

angaria   111.   114. 

auricularis  digitus  69. 

causon,  xavL^or  139. 

cippatus,    cippo  (i.  e.  instrumentum 

quo  reorum  pedes  constrigunturj 

vinctus  99. 
diuamidia  68.   153. 
emathoica     (aT|Aa;     hematotheca?) 

130. 
erisipilatum  (kqv^^iitElac,)  corpus   9. 

papula  erysipilata   38. 
exaquari,  aquam  emeti  68. 
frigdor,  frigus,  algor  69.  91. 
intransitivus,  inaccessus  46. 
klijtedrum,     sella    p?iCrt^<7i5, 

sessel  96. 
latiariter,  latine   117. 


arm- 


leuga  152. 
liburna   68. 
loxos,  Xosog  103. 
machronosia,   [iaxQOvoaia  34. 
mafortum,    operimentum  capitis  2 
parvaredus,  paraveredus,  equus  15 

152. 
peribolus,   micrus  32. 
reuma,  (j£r[xa  9 ;  reumatismus  ibi 
simbolum,  vexiUum  111. 
squibala,  dura  egestio   121. 
synantica,  synanticus  morbus,    iti 

sinanza  172. 
tecnae,  tsxvai  147. 
in  noctis  tempesta  62.  97. 
thenasmus  127. 
vicedominus   175. 
zoe,  ^oif   103. 


II 


Richer,  French  Chronicler        DD 

'   3' 
Richeri  Historiarum  lihri  IIII   .M82 

V.51 


LIBRARY 

Pontifical  Ind"tuf3  of  A/edicCVcI  Sfvidies 

113  ST.  JCSEPM  STREZT 
TOROMTO>  ONT.,  CANADA    fvi5S  1J4 


Ui'i:iii) 


m>h 


!i